باشقۇرت ارداقتاعان ساركە باتىر

ءبىز الپامىس پەن قوبىلاندى, ەر توستىك پەن تولاعاي, ەر تارعىن تۋرالى ەپيكالىق جىرلاردى جارىسا جىرلاپ, تالاسا  جاتقا ايتقان قازاق ەمەس پە ەدىك؟ سو­لارعا ۇقساپ, كەڭەستىك داۋىردە قاتار­لاستارىمىزدان قالىسپاي, باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالار وكىلدەرىنىڭ قاي-قايسىسىنان دا فيزيكالىق تۇرعىدان شىمىر دا بويشاڭ, ولاردان الدەقايدا اسقاق كەيىپتە بولدىق.

تاياۋدا تۋعان جەرگە ساپار بارىسىندا مىنا ءبىر ماڭىزدى ءىس-شارا ەرەكشە ەستە قالدى. بۇل – تەك وسى وڭىرگە عانا ەمەس, جالپى كەڭ-بايتاق وتانىمىزبەن كورشىلەس, باعزى زاماننان با­ۋىرلاس باشقۇرت ەلىنە دە اسا سىيلى ساردار ساركە باتىر اتىنا كوشە بەرىپ, سونىڭ اشىلۋ سالتاناتى.

ساركە باتىر – حالىققا كەڭ تانىمال قولباسشى, قاندى قىرعىن, الاساپىران زاماندا, «اقتابان شۇبىرىندى» كەزىندە قاپتاعان قالىڭ جوڭعارعا قاسقايا قارسى تۇرعان ناعىز باتىردىڭ ءبىرى. ساركە باتىر 1690 جىلى دۇنيەگە كەلگەن, شىن ەسىمى – مەڭدىبەك شوڭ­مۇرىن ۇلى.

باتىردىڭ جاستىق شاعى ءاز تاۋكەنىڭ زامانىنان باستالىپ, كىشى ءجۇز حانى ابىلقايىردىڭ ەل باسقارۋىمەن تىعىز بايلانىستى. 1716 جىلعى بوكەنباي باستاعان كىشى ءجۇز ساربازدارىنىڭ قالماق پەن كازاكتارعا قارسى سوعىستارىندا ساركە باتىر ەر­لىگىمەن كوزگە تۇسكەن. 1723 جىلى باستالعان «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامادا» تايلاق با­تىر باستاعان جاعالبايلى ساربازدارىمەن كيەلى ىرعىز, تورعاي وزەندەرى اراسىندا جوڭعاردىڭ قالىڭ قولىن ءۇش جىل بويى العا جىلجىتپاي توقتاتىپ تاستاعان الشىننىڭ 25 رۋلى ەلىنەن شىققان 25 باتىردىڭ ءبىرى.

ساركە باتىردىڭ ۇلكەن ەر­لىك كورسەتىپ, زور بەدەلگە يە بول­عان شاعىنىڭ ءبىرى – بۇلانتى-بى­لەۋتى, اڭىراقاي شايقاستارى ەكەنى اتاپ كورسەتىلگەن. بۇل شاي­قاستاردا كىشى ءجۇز جاساعىن ەسىمى ۆ.بارتولد, ي.كاستانە, ش.ءۋاليحانوۆ, ءا.ديۆاەۆ, م.تى­نىشباەۆ سىندى كورنەكتى عالىم­داردىڭ ەڭبەگىندە كەزدەسەتىن تاي­لاق باتىر باسقارعان. بۇلانتى بويىنداعى «قارا سيىر» دەگەن جەردەگى شەشۋشى ۇرىسقا تايلاق باتىر قولىنىڭ قۇرامىنداعى جاعالبايلى رۋىنىڭ ساربازدارىن باستاپ ساردار ساركە دە قاتىسقان. جەكپە-جەككە قازاق جاعىنان ساركە باتىر شىعىپ, جەڭىسكە جەتىپ, اسكەردىڭ رۋحىن كوتەرىپتى. سوعىس قازاق جەڭىسىمەن اياقتالعانى بەلگىلى. جەكپە-جەك وتكەن توبە ساركەتوبە اتالىپ كەتسە, حالىق «التىن ساپتى الماس قىلىشتى ساركە باتىر» دەپ قوشەمەتتەدى.

ساركە ەسىمى قۇجاتتاردا 1755 جىلعى باشقۇرت كوتەرىلىسىنە بايلانىستى دا اتالادى.  تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ابىلسەيىت مۇحتار بۇل جونىندە: «كىشى ءجۇز حانىنىڭ ىشكى-سىرتقى ساياسي جاعدايىنىڭ بىرقالىپتى ءوربۋى بارىسىندا, ونىڭ بولاشاق كورشى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىنا تۇبەگەيلى وزگەرىس اكەلەتىن 1755 جىلعى باشقۇرت ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى باستالدى. ولاردى اسكەري كۇشپەن باسۋ بارىسىندا ءتۇبى ءبىر تۋىسقان حالىق قازاق اۋىلدارىنا ۇدەرە كوشتى. العاشقى باشقۇرتتار لەگى جاعالبايلى ساركە باتىر اۋىلىنا قابىلداندى» دەپ جازدى.

ورىس عالىمى ا.چۋلوشني­كوۆتىڭ 1755 جىلعى باشقۇرتتار كوتەرىلىسىنىڭ تاريحىن زەرتتەگەن ەڭبەگى 1940 جىلى جارىققا شىققان ەكەن, مۇندا دا ساركە باتىردىڭ ەسىمى اتالىپ, ونىڭ كىشى ءجۇزدىڭ ابىرويلى  دا بەدەلدى تايپاسى – جاعالبايلى رۋىنىڭ باسشىسى ەكەنى ايتىلادى.

ەلدەگى اقتوبە, قوستاناي وبلىستارى, تورعاي توڭىرەگى عانا ەمەس, ءتىپتى رەسەيدىڭ وتكەن زاماندا قازاق ەلىنىڭ ءوز جەرى سانالىپ كەلگەن چەليابى, تۇمەن ايماقتارىندا دا زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن تانىمال – ءتول تاريحىمىز جاناشىرى, قۇرمەتتى ولكەتانۋشى بايانعالي قۇلتاەۆ اتقارىپ جۇرگەن قىرۋار ەڭبەكتى اتاپ ايتۋ پارىزىمىز دەپ بىلەمىن.

ساركە باتىر تۇرعىسىنداعى سول اتپال ازاماتتىڭ مىنا ءبىر پىكىرىن كەلتىرگەن ءجون: «پاتشا بيلىگى كوتەرىلىستى باسقاننان كەيىن, كوتەرىلىسشىلەردىڭ ءبىر لەگى قازاق اراسىنان پانا تاپقان. ولاردىڭ سوڭىنان قۋىپ كەلگەن كازاكتار مەن ەدىل قالماقتارىن قازاق ساربازدارى كۇتىپ الىپ, تويتارىس بەرگەن. ال كەيىن امنيستيا جاريالانۋىنا بايلانىستى باشقۇرتتار ءوز جەرىنە امان-ەسەن ورالىپتى. باشقۇرت حالقى قازاقتىڭ بۇل جاقسىلىعىن بۇگىنگە دەيىن ۇمىتپاي كەلەدى. بۇل سوزىمىزگە باشقۇرتستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, جۋرناليست نياز السىنباەۆتىڭ باشقۇرت-قازاق قاتىناستارى تۋرالى ەڭبەگىندە ايتىلعان: «ساركە باتىر… باشقۇرت كوتەرىلىس­شىلەرىنە ولاردىڭ پاتشا بي­لىگىنە قارسىلىقتارى كەزىندە بەلسەندى تۇردە كومەك كورسەتتى. ەكى حالىقتىڭ اراسىنداعى دوستىقتى نىعايتۋعا زور ۇلەس قوسقان بۇل عاجاپ تۇلعا, ەسىمى ماڭگى ساقتالۋى ءۇشىن باشقۇرتستان مەن قازاقستان قالالارىندا ەسكەرتكىش قويۋعا ابدەن لايىق» دەگەن پىكىرى دالەل. وسىلايشا, ساركە باتىر – باۋىرلاس ەكى حالىق اراسىنداعى باۋىرمالدىققا, دوستىققا دانە­كەر بولعان, ۇمىتىلماس جانا­شىرلىقتىڭ جارقىن ۇلگىسىنە اينالعان تۇلعا.

كورشى مەملەكەتتە ساركە باتىردىڭ ەرلىگى مەن ەلدەستىرۋ ەڭبەگى لايىقتى باعاسىن العاندا, تۋعان توپىراعى مەن وبلىس ورتالىعىندا كوشە اتاۋىن يەلەنۋى – قۇبا-قۇپ شارا. ءوز كەزەگىندە, اقتوبەلىكتەر اسىل بابا ارۋاعىن اسقاقتاتىپ, باتىرىنا وسىنداي قۇرمەت كورسەتىپ جاتقاندا, ەندى ونى ەلىمىزدىڭ باستى قالاسى – استانا قولداپ, ناق سولارداي يشارا بىلدىرسە دەگەن دە ۇسىنىس بار. بۇل تۋرالى اقتوبە وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى گ.سۇيەنتاەۆا اتىنان استانا قالالىق ءماسليحاتى توراعاسى ە.قاناليموۆكە ارنايى قاتىناس حات تا جولدانعان ەكەن.

ەلدەگى ساياسي ومىردە ورىن الىپ جاتقان وڭدى وزگەرىستەر – ءوز تاراپىنان حالىقتىڭ وسىنداي يگى ءىس-شارالارعا اتقارۋشى بيلىككە يەك ارتىپ – ازاماتتىق قوعام قاتىناستارىن نىعايتا تۇسۋگە ۇمتىلىسىمەن ايشىقتالعانىنا قۋانۋىمىز كەرەك. سوندا عانا الەمدى جايلاعان ەكونوميكا­لىق, ساياسي جانە مادەني بىرىگۋ, بىرىزدەنۋ ۇدەرىسىنە قارسى تۇرا الىپ, ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى قادىرلەپ, عاسىرلار تەرەڭىنەن تازا ساقتالىپ كەلە جاتقان شىنايى بولمىسىمىزدى بەكەمدەي الامىز.

يساتاي قامباروۆ,

ساياساتتانۋشى, اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى