سۋرەت: culttourism.ru
كيەلى كەسەنەگە زيارات ەتۋشىلەر كوپ
كوپشىلىك بىلەر دەگەن ويمەن ارىستان باب تۋرالى اڭىزعا توقتامايمىز. ءارى ەل اراسىندا تاراعان ءاپسانا دا كوپ. بىزگە قىزىعى, ونىڭ جەتى جايى (ماڭگىلىك مەكەنى نەمەسە كەسەنەسى) تۋرالى ايتىلاتىن اڭگىمە. اڭىزعا سەنسەك, ارىستان باب ومىردەن وتكەندە ونىڭ ءمايىتىن جەر-جەردەن جينالعاندار ءوز ەلىنە الىپ كەتپەككە تالاس جۇرەدى. اقىرى ءبىر مامىلە بولماعان سىڭايلى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن ءمايىت جەتى بىردەي مۇردەگە اينالىپتى. جەتى مۇردەنى جەتى تۇيەگە ارتىپ قويا بەرگەن. مىنە, سول جەتى مۇردەنىڭ ەكەۋى قازاق جەرىندە ەكەن.
«اڭىزدا اۋليەنىڭ جەر جۇزىندە جەتى جايى بولسا, سونىڭ ەكەۋى – وسى قازاقستاندا. ارالدىڭ اقيرەگىندە جاتقان اۋليەنىڭ ورنىن دا جەرگىلىكتى جۇرت قاتتى اسپەتتەيدى. بىرەۋى – قىرعىزستاننىڭ جالالاباد قالاسىندا, يراندا ەكى جايى بار. مەككە-ءمادينادا ءبىر مازارى بولسا, سوسىن ءيزرايلدىڭ تەل-اۆيۆ قالاسىنان 50 شاقىرىم جەردە بابانىڭ وسىنداي قاسيەتتى ورنى كەزدەسەدى», دەگەن ەدى جولساپارعا بىرگە شىققان بەلگىلى عالىم, ادەبيەتتانۋشى سەرىكباي قوسانوۆ.
تاڭعالارلىعى, تۇركىستانداعى ارىستان باب كەسەنەسىندە كەلۋشىلەرگە بارلىعى ۇيىمداستىرىلعان. ءارى مۇندا تۋريستەر لەگى تولاسسىز ەكەنى كوزگە كورىنىپ-اق تۇر. ءزاۋلىم مەشىت پەن ءتۇرلى قوناقجاي, سىرتتان كەلگەندەرگە دايىن اسحانا, مۇنىڭ بارلىعى جول بويىن تىزبەكتەي ورنالاسقان. ارينە, بارلىعى تەگىن ەمەس. مۇندا ەمىنە شيپا ىزدەگەن دە, وزىنە نۇرلى جول تىلەگەن دە, ءسابي ۇنىنە زار بولعاندار دا, ءتىپتى, كۇننەن قورعار تەلپەگى مەن جىلتىراق كوزىلدىرىگىن تاققان ۇلتى بولەك, وزگە دىندەگى شەتەلدىكتەر دە قاپتاپ ءجۇر. مۇنىڭ ءبارى سول جول بويىندا, جوعارىدا ايتقان قوناقۇي مەن ءدامحانالاردىڭ ساۋداسىن ابدەن قىزدىرىپ تۇر.
ءوز باسىم وسى وڭتۇستىك وڭىردەگى كيەلى بابالار باسىنا كەلۋشىلەردىڭ نەگە باسىم ەكەنىنە جاۋاپ تا ىزدەدىم. ەڭ باستىسى, مۇنداعى ءار تاريحي ورىنعا ينفراقۇرىلىم جاعىنان كوپ جاعداي جاسالعان. سۋ دا, گاز دا, جول دا جەتىپ تۇر. جارىق كوزى بارلىق جەرگە تارتىلىپتى. سامساعان كاسىپكەر سىزگە قاجەتتىنىڭ ءبارىن وسىندا ورنالاستىرىپتى. ءتىپتى, قۇرباندىققا شالار مالدى دا وسى جاقتان تاباسىز. ايتىپ وتىرعانىمداي, كوپ دۇكەن مەن ءدامحانا ءسىزدى وسىلاي قارسى الادى. ءوز ەلىمىزدەن دە, سىرت مەملەكەتتەن دە كەلەتىن تۋريستەردىڭ وسى ايماققا ءجيى سوعاتىنى دا – وسى.
اقيرەكتەگى ارىستان بابتىڭ جايى قالاي؟
قوش, ءبىز ەندىگى ءسوزدى قىزىلوردا وبلىسى ارال اۋدانىنداعى اقباي اۋىلىنا جاقىن ورنالاسقان ارىستان بابتىڭ تاعى ءبىر جايىنا بۇرساق. وندا بارساڭىز, سىزگە ەڭ الدىمەن اقباي اۋىلىنىڭ ءدال ىرگەسىنەن كولبەڭدەپ اقيرەك تاۋى كورىنەر ەدى. اقيرەك دەسە دەگەندەي-اق, اۋىل سىرتىن يرەكتەلە ورنىققان. وسى تاۋدا ارىستان بابتىڭ ءبىر جايى بار دەگەنىڭىزگە كوپ ادام انىق سەنە بەرمەيدى. سەبەبى ناسيحاتتالۋى تىم از. كونەكوزدەر بۇل توڭىرەك بۇرىن تەڭىزدىڭ ورنى دەيدى. حالىق بىلەتىن اڭىزدا ايتىلعانداي, جەتى مۇردەنىڭ ءبىرىن ارتقان تۇيەنىڭ شوككەن تۇسىنا ءبىز دە باردىق. ارىستان بابتىڭ ماڭگىلىك مەكەنى ءبىر كەزدەرى تەڭىز تولقىنى ۇرعان اقيرەكتىڭ ءبىر توبەسىنە سالىنىپتى.
مۇنداعى اۋليەنىڭ باسى قاراپايىم اق تاسپەن قورشالىپتى. قورىم باسىندا بابانىڭ ءتورت قۇلاق تامىنان بولەك, بالا اۋليە, قىز اۋليە سىندى كيەلى ورىندار, جەرگىلىكتى, ءتىپتى قاراقالپاقتىڭ قيات رۋىنىڭ قۇلپىتاستارى دا كەزدەسەدى. بەيىتتى جاعالاي جۇرسەڭىز, ءتۇرلى اڭ-قۇس پەن قولدانعان بۇيىمداردىڭ تاستاعى بەينەسى كوزگە كوپ تۇسەدى.
ەستۋىمىزشە, وتىراردا كورگەن بابا كەسەنەسى باسىنداعىداي مۇندا كەلۋشىلەر جەتەرلىك. قىس ايلارىندا سيرەيتىنى بولماسا, جانى قىسىلعاندا اۋليەدەن مەدەت سۇراپ كەلەتىن پەندەلەردەن بولەك, يسلام دىنىنە مويىنسىنعان مۇسىلمان اتاۋلىنىڭ قاراسى مۇندا دا مول. كوزبەن كورگەن تاعى ءبىر نارسە, «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» جولىنا 10 شاقىرىم عانا قاشىقتىقتا جاتقان قاسيەتتى جەرگە بارار جولعا كوڭىل شىركىننىڭ كونشىمەگەنى راس. ادام تۇگىلى, كولىكتىڭ جوعارى قاراي ورلەۋى قيىن. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, اقباي اۋىلىنا جاقىن ورنالاسقان بابا قورىمىنىڭ باسىنا بۇگىنگە دەيىن ەلەكتر جارىعى تارتىلماپتى. تەك كۇن باتەرەيالارى بار. ايتپاقشى, بابا باسىنداعى تۇنەۋحانالاردى كوبىنە جەرگىلىكتى حالىق اسارلاتىپ نەمەسە جەكە ادامنىڭ قولداۋىمەن تۇرعىزعان. وسىنداعى جۇرت بابانىڭ مەيىر-شاپاعاتى ءتيسىن دەگەن سەبەپپەن كيىزىن باسىپ, تورىنە ءىلىپ, كورپە-توسەگىن قالىڭداۋ ەتىپ توسەپ, كەلۋشىلەر پايدالاناتىن ىدىس-اياعىنا دەيىن مولىنان قويىپتى. مۇنداعى قيىندىق – اۋىزسۋدىڭ تاپشىلىعى. دەمەۋشىلەر مەن قايىرىمدى جانداردىڭ قولعابىسىمەن قولدان قۇيىلعان تاسقۇدىققا جاقىن اۋىلدان سۋ تاسىمالدانادى.
وسىنداي جەتىسپەۋشىلىك بولعانىمەن, قاسيەتتى جەرگە بارار ادام قاراسى كوپ. ادەتتە, زيارات ەتۋگە نيەت ەتكەن ازاماتتار رۋحاني استانامىز تۇركىستانعا جاقىن ورنالاسقان وتىرار تورىندەگى ارىستان باب كەسەنەسىنە ارنايى ات باسىن تىرەۋگە تىرىسادى. وعان بۇل ماڭدا اراسى جاقىن كيەلى ورىنداردىڭ كوپتىگى دە سەبەپ شىعار. بىراق سىر بويىنداعى جۇرت ارالداعى ارىستان باب تۋرالى اڭىزدىڭ تۇپكى نەگىزىنە سەنىپ كەلەدى. كورگەنىمىز بەن تۇيگەنىمىزدى سارالاي كەلە, بابا جاتىر دەگەن سەنىمدەگى قوس مەكەننىڭ احۋالىن قاز-قالپىندا بەرۋگە تىرىستىق. ەندى وسىناۋ كيەلى مەكەندى گۇلدەندىرىپ, ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا دەم بەرۋگە بولماس پا؟
ءبىز بۇعان دەيىن اتقارىلعان جۇمىستى دا جوققا شىعارمايمىز. ەجەلگى كەسەنەلەر مەن كونە قالالار ورنى وزگەلەر تامساناتىن ريم, مىسىر, قىتاي وركەنيەتتەرىمەن يىق تىرەسىپ, شەجىرەلى تاريحتان سىر شەرتە الاتىنى انىق. ءبىر جاقسىسى, بارلىق قۇندى جادىگەر مەملەكەت باقىلاۋىنا ءوتىپ, قامقورلىققا الىندى. بۇل دا بولسا ۇلت مۇراسىنا ادالدىق تانىتىپ, كونە تاريحىمىزدى جاڭعىرتۋدا اتقارىلعان كوپتەگەن يگى ءىستىڭ ناتيجەسى. ال ارال توپىراعىنا تابانىڭ تيە بەرە ءدال الدىڭنان كورىنەر ارىستان باب اۋليەنىڭ كەسەنەسى مەن جان-جاعىن كوركەيتۋدى ءتيىستى ورىندار نازارعا السا, مۇندا ات باسىن تىرەيتىن اعايىننىڭ قاراسى ءتىپتى كوبەيەدى دەگەن سەنىم زور.
ەرجان قوجاس,
جۋرناليست
