الىپ

اڭگىمەنىڭ اياق جاعىنا قاراي, كينو جانە جازۋشى دەگەن نەگىزگى تاقىرىپتاعى سۇراقتارىمدى قويىپ بولعان سوڭ, بويىم ۇيرەنىڭكىرەپ, سۇحباتقا قاتىستىرىلمايتىن جايلارعا دا اۋىسقىم كەلدى. «اعا, ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدى وقىپ وتىراسىز با؟ كىمدەردى ءبولىپ اتاي الاسىز؟» دەپ قالدىم. «كوپ قوي. ءبولىپ اتاپ جاتقانىم قالاي شىعادى؟ ونىڭ ۇستىنە پروزا مەن كينونىڭ بايلانىسى, ەكرانيزاتسيا ماسەلەلەرى تۋرالى عانا سويلەسەتىن بولىپ ەدىك قوي», دەدى ق ۇلىقسىزداۋ. «ايىپ ەتپەڭىز, مىسالى, ءابىش كەكىلباەۆ تۋرالى پىكىرىڭىزدى بىلەيىن دەپ ەدىم», دەدىم باس جوق, كوز جوق. جاس كەزىم عوي, مىسى دا باسىپ بارادى. سونداعى شىقاڭنىڭ اۋزىنان ءا دەگەندە شىققان ءسوز مەنى ءسال تىكسىنتىپ تاستادى. «وي, ونى ايتپا», دەدى... سول ساتتە ماعان كەلگەنى «ارالارى ناشار ەكەن عوي, قاپ, بەكەر سۇراپپىن» دەگەن وي بولدى. ەسىمدى جيعانشا شىڭعىس اعا تاعى ايتىپ قالدى: «ونى قوي» دەپ... ءاپ-ساتتە ءتۇسىپ كەتكەن ەڭسەمدى كوتەرىپ, جۇزىنە قاراسام... جازۋشى جىميىڭقىراپ تۇر ەكەن. ءبىر كەزدە بارىپ, «ون نەيسچەرپاەمىي» دەدى... بىلگەندە دە ءتىپتى جاقسى بىلەدى ەكەن. ءابىشتىڭ تاۋسىلىپ بىتپەيتىن, تەلەگەي-تەڭىز ءبىلىمىن بولەكشە باعالايدى ەكەن. ايتماتوۆتىڭ بۇل ءسوزىن جاقىندا گازەتتە جاريالانعان («Egemen Qazaqstan», 21.09.2024) «دەگدار» اتتى اسا ءماندى ماقالاسىندا قىرىمبەك كوشەر­باەۆ تا ورىندى كەلتىرىپتى.

ءابىش كەكىلباەۆتىڭ قازاق قوعامىنداعى الار ورنىن ونىڭ جازۋشىلىعىمەن دە, تاريحشىلىعى­مەن دە, ويشىلدىعىمەن دە, ساياساتكەرلىگىمەن دە, قايرات­­كەرلىگى­مەن دە تولىق جەتكىزىپ ايتا المايمىز. قالامگەر تۋىندىلارى جالپىادامزاتتىق ماسەلەلەردى الەمدىك ورەدە قاراستىراتىندىعىمەن, وي تەرەڭدىگىنىڭ, كوركەمدىك كەستەنىڭ, ءتىل ورنەگىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسىن كورسەتۋىمەن, قاي جانرعا سال­عاندا دا ورەن جۇيرىك شىعاتىندىعىمەن, ءارى كوپ, ءارى ءدوپ جازۋعا بولاتىندىعىن دالەلدەۋىمەن ءتانتى ەتەدى. ءبىر بويىندا جازۋشىنىڭ, اقىننىڭ, دراما­تۋرگتىڭ, اۋدارماشىنىڭ, مەملەكەتتىك قايرات­كەر­دىڭ, ساياساتتانۋشىنىڭ, تاريحشىنىڭ, فيلوسوف­تىڭ, مادەنيەتتانۋشىنىڭ, ونەرتانۋشىنىڭ, الەۋ­مەت­تانۋشىنىڭ, ءپۋبليتسيستىڭ, ءجۋرناليستىڭ, شەشەننىڭ تالانتى تاماشا توعىسقان, سونىڭ ءبار-ءبارىن دالالىق دانىشپاندىقتىڭ قاينارىنان سۋارعان ءابىش كەكىل­باەۆتىڭ شىن مانىندە فەنومەن قۇبىلىسقا جاتاتىنى قازىردىڭ وزىندە تالاس تۋدىرمايدى.

ءابىشتىڭ حالىقتىڭ رۋحىنا ەتكەن ەڭبەگى – داۋ­سىز ۇلى ەڭبەك. كەكىلباەۆ كەڭىستىگىندەگى اسا باي مۇرا رۋحانيات اۋقىمىنا دا سىيمايدى. ءابىشتىڭ دارا اقىلى بىزگە وتپەلى كەزەڭدە كوپ كومەكتەسكەنىن, ءابىشتىڭ سارا ءسوزى الابۇرتقان حالىقتىڭ ساناسىن ساباسىنا تۇسىرۋگە سەپتەسكەنىن, تۋعان ءتىلدىڭ تاعدىرى تارازىعا ءتۇسىپ, تار كەزەڭگە تىرەلگەن شاقتا دەپۋتات بولماسا دا ءسوز سۇراپ, پارلامەنت مىنبەرىنە كوتەرىلىپ, اقىرىپ تەڭدىك سۇراعانىن, كەكىلباەۆتىڭ سول سوزىنەن كەيىن قازاق تىلىنە دەربەس مەملەكەتتىك مارتەبە بەرۋ داۋىسقا قايتا قويىلعانىن, تاريحي ءمانى بار ماسەلە وسىنداي وي قۋاتىنىڭ, ازاماتتىق ەرلىكتىڭ ارقاسىندا شەشىلگەنىن ءبىز ەش ۋاقىتتا ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز.

شۇكىر, ۋاقىت دەگەن دانا بىرتە-بىرتە ءبارىن ورىن-ور­نىنا قويادى ەكەن. ۇلى ابايدى ارماندا قالدى­رىپ كەتكەن ءابدىراحمان-ءابىش جارتى عاسىرداي ۋاقىت­تان كەيىن قازاق دالاسىنىڭ باسقا ءبىر قيىرىندا, ماڭعىستاۋدىڭ تورىندە قايتا تۋعانداي بولعانىن, ۇلى اۋەزوۆتىڭ جالعاسىنداي, ءبارىمىزدى بايىتا تۋعانداي بولعانىن ۇعىنىپ ۇلگەرگەندەيمىز. ونىڭ دالەلى – ءابىش كەكىلباەۆتىڭ 80 جىلدىعىنىڭ اسا ايرىقشا اتالۋى. سول تۇستا بەرگەن ءبىر سۇحباتىمىزدا («ماڭعىستاۋ», 10.01.2020): «جالپى, وسى تويدىڭ مۇنداي بيىك دەڭگەيدە ءوتۋى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارقاسى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ءوزى ءىس-شارالارعا تىكەلەي قاتىستى, باستان-اياق ءبارىن قاداعالاپ وتىردى. ابدەن جەرىنە جەتكىزدى», دەگەنىمىز بار. ەندى وسىنىڭ جاي-جاپسارىن ايتا كەتەيىك.

پرەزيدەنت پارمەنى

2018 جىلدىڭ كۇزىندە ءابىش اعانىڭ جۇبايى كلارا اپاي مەنى ۇيىنە شاقىرعان. ء«ابىش قىرىمبەك ەكەۋىڭدى ەكى ىنىسىندەي كورۋشى ەدى عوي. سەندەرگە سەنەمىن. ءوزىڭ نە ارەكەت ەتە الاسىڭ؟» دەپ ءبىراز سالماق سالا سويلەگەن. اۋەلدەگى ويىم ءماجىلىستىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنا ءداستۇرلى دەپۋتاتتىق ساۋال دايىنداپ, ۇكىمەتتىڭ نازارىن ءابىش كەكىلباەۆتىڭ تۋعانىنا 80 جىل تولۋىنا بايلانىستى اتقارىلۋعا ءتيىس شارالارعا اۋدارتۋ ەدى. ءبىر-ەكى كۇن ويلانىپ ءجۇرىپ, ودان باس تارتتىم. ساۋالدىڭ سالالىق مينيسترلىككە جىبەرىلىپ, ولاردىڭ ويلاستىرىپ جاتقان ىستەرى باياندالعان حاتىنىڭ نەگىزىندە جاۋاپ قايتارىلاتىنى بەلگىلى ەدى. باسقاشا, توتەندەۋ قيمىلداۋ قاجەت سياقتى. اقىرى سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا بارۋدى ۇيعاردىم. ول توقتامعا كەلۋىمە ءابىش اعانىڭ سەنات دەپۋتاتى بول­عاندىعى عانا قوزعاۋ سالعان جوق ەدى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىمەن نيەتتەستىگىمىز بار. «ەگەمەن قازاق­ستاننىڭ» باسشىسى كەزىمدە سەنات توراعاسىنىڭ شەتەلدىك ساپارلارىنا بىرنەشە رەت قوسىلعانمىن. سونداي ساپارلاردىڭ بىرىندە: «سىرتقى ساياساتتىڭ جايىن كوپ قوزعاپ ءجۇرسىز. سولاردىڭ باسىن قوسىپ, جەكە كىتاپ ەتىپ شىعارساڭىز بولادى عوي» دەگەن. قۇراستىرعان قولجازباما العىسوز جازىپ تا بەردى. كەيىننەن ول كىتاپ 2010 جىلى «قاشاعان قۇرىقتاعان قازاقستان» دەگەن اتپەن جارىق كوردى. جازۋشىنىڭ ۇلى. ءىرى ينتەللەكتۋال. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى بولعان اسا كورنەكتى سايا­ساتكەر. ءوزىنىڭ دە كوپتەگەن كىتاپتارى بار. ءابىش اعامەن ارالاس-قۇرالاس, سىيلاس بولعانىن جاقسى بىلەمىن. ابەكەڭ دە ءجيى ايتاتىن. سىرباز قالپىن, ىشكى مادەنيەتىن, بىلىمدىلىگىن ەرەكشە باعالايتىن.

قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ «اكە تۋرالى ­­وي-تولعاۋ» كىتابىندا (الماتى, «جىبەك جولى», 2018) ء­­ابىش كەكىلباەۆقا جۇرەكجاردى سوزدەر ارنالعان. پرەزيدەنت اكەسى – قازاقتىڭ كورنەكتى قالامگەرى, ءتول ادەبيەتىمىزدەگى دەتەكتيۆ جانرىنىڭ ءىزاشارى كەمەل توقاەۆ تۋرالى ايتا كەلىپ, بىلاي دەيدى: «ونىڭ ءابىش كەكىلباەۆقا دەگەن كوزقاراسى ەرەكشە ەدى. اكەي ونىڭ شىعارمالارىن تاريحي اۋقىمدىلىعى جانە فيلوسوفيالىق تەرەڭدىگى ءۇشىن جوعارى باعالايتىن. بۇل جازۋشى گۋمانيتاريا سالاسىندا ەنتسيكلوپەديالىق بىلىمگە يە جانە ولاردى ءوز شىعارمالارىندا ۇتىمدى پايدالانا بىلەدى دەپ ىلعي ايتىپ وتىراتىن. ءابىش كەكىلباەۆتى باقىتتى جازۋشىلىق تاعدىر كۇتىپ تۇر, ول قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى بولىپ تانىلادى دەۋشى ەدى.

ارادا ءبىراز جىل وتكەندە ماعان ءابىش كەكىل­باەۆ­­تى جەرلەۋگە قاتىستى مەملەكەتتىك كوميسسيانى باسقارۋعا تۋرا كەلدى. مارقۇمدى اقتىق ساپارعا شىعا­رىپ سالارداعى قارالى جيىندا مەن قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاس­سيگىمەن, ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ كورنەكتى وكىلى­مەن قوشتاسىپ تۇرعانىمىزدى باسا ايتتىم».

ەندى ءبىر تۇستا جازۋشى جايىنداعى ويىن ءارى قاراي تارقاتا تۇسكەن.

«80-جىلداردىڭ سوڭىندا جازۋشىلار وداعىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ءابىش كەكىلباەۆ بولدى. اكەم ءا.كەكىلباەۆتىڭ تارلان تالانتى ونىڭ ەسىمىن ۋاقىت وتە كەلە قازاق ادەبيەتى الىپتارىنىڭ قاتارىنا جەتكىزەدى دەپ سانايتىن. ءا.كەكىلباەۆ تۋىندىلارىنان قازاق ۇلتىنىڭ ءور رۋحى سەزىلىپ تۇرادى دەپ ءجيى ايتۋشى ەدى. سونىمەن قاتار جازۋشىنىڭ قاراپايىمدىلىعى مەن قايىرىمدىلىعىن دا جوعارى باعالادى. ۋاقىت اكەيدىڭ «بولجامىنىڭ» شىندىققا ۇلاسقانىن دالەلدەدى. ءا.كەكىلباەۆ قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلىنە اينالدى, ساياسي سابىرلىعى مەن شەبەر مامىلەگەرلىك قاسيەتتەرى ارقاسىندا كۇردەلى جاعدايلاردا كوپتەگەن جىل بويى تاۋەلسىز قازاقستاندا جوعارى لاۋازىمدى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقاردى. ول جوعارعى كەڭەستىڭ توراعاسى, مەملەكەتتىك حاتشى بولدى, مەملەكەتتىك كەڭەسشى قىزمەتىندە بيىكتەن كورىندى. ءومىردىڭ سوڭىنا دەيىن ابەكەڭ قوعامىمىزدىڭ شىنايى ءىلتيپاتىنا بولەنىپ وتكەن ايتۋلى تۇلعا بولدى. ەكەۋمىز قازاقستان پارلامەنتى سەناتىندا بىرگە قىزمەت ىستەدىك. ول دەپۋتات رەتىندە دە, وزەكتى دەگەن تاقىرىپتارعا قالام سىلتەي وتىرىپ, جازۋشى, پۋبليتسيست رەتىندە دە كوپ ەڭبەكتەندى.

ءابىش كەكىلباەۆتىڭ اكەمىزگە دەگەن قۇرمەتىن ءبىزدىڭ جانۇيا ول كىسى قايتىس بولعان كۇندەرى ايقىن اڭعاردىق. ۇيگە ارنايى كوڭىل ايتۋعا كەلگەندە اكەمىزدى ءوزىنىڭ «قالامداس ۇلكەن اعاسى» رەتىندە سىيلايتىنىن شىن پەيىلىمەن ءبىلدىردى».

قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ىقىلاستى كوڭىلمەن قابىلدادى. بارلىق جاعدايدى بايان ەتتىم. كوپ ۇزاتپاي كلارا اپايمەن وسى ماسەلە بويىنشا ارنايى سويلەستى, ءتيىستى ورىندارعا ناقتى-ناقتى تاپسىرما بەردى. سول-اق ەكەن, جۇمىس جاڭاشا ءجۇرىپ, جاندانىپ كەتتى. سەنات توراعاسى 2018 جىلعى ­6 جەلتوقساندا – ءابىش اعانىڭ تۋعان كۇنىندە ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا قالامگەر اتىنداعى وقۋ زالىنىڭ اشىلۋىنا قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. ء«ابىش كەكىلباەۆتىڭ ادەبي الەمى شەكسىز دۇنيە, كوپقىرلى, ماعىنالى مۇرا. ءبىلىمىنىڭ كوكجيەگى شەكسىز, بىرەگەي تۇلعا, ءارى جازۋشى, ءارى ادەبيەتتانۋشى, عالىم, تاريحشى, ويشىل, فيلوسوف قانا ەمەس, مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى. بۇل – ۇلى جازۋشىلاردىڭ اراسىندا وتە سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس» دەپ ەرەكشە ايتتى. «جاڭا جىلدان باستاپ بۇل جۇمىسقا كىرىسۋىمىز كەرەك. ۇكىمەت, ءتيىستى اكىمدىكتەر قاجەتتى جوسپارلاردى دايىنداپ, ءتيىستى ءىس-شارالاردى قولعا الادى دەپ ويلايمىن. بۇل بۇكىل حالىققا كەرەك ماڭىزدى جۇمىس», دەدى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ قازاقستان پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعاننان كەيىن وڭىرلەرگە العاشقى ساپارلارىنىڭ بىرىندە ماڭعىستاۋ وبلىسىنا باردى, اقتاۋدا سويلەگەن سوزىندە دە جازۋشى تويىنىڭ وزىنە لايىقتى دەڭگەيدە وتەتىنىن قاداپ ايتتى. ءابىش كەكىلباەۆتى «قازاقتىڭ ابىزى» اتادى. ءبىزدىڭ كىتابىمىزدىڭ اتى سول سوزدەن شىعارىلعان.

پرەزيدەنت جازۋشىنىڭ ماڭعىستاۋداعى 80 جىل­دىق تويىنا ارنايى باردى, قالامگەردىڭ ەسكەرتكىشىن دە, قالامگەر اتىن يەلەنگەن وبلىستىق مۋزەيدى دە ءوز قولىمەن اشتى, جازۋشى جەرلەستەرىنىڭ الدىندا اقتارىلا ءسوز سويلەدى.

ءابىش تويى حالقىمىزدىڭ رۋحاني وسكەندىگىن كەلىستى كورسەتتى. حالقىمىزدىڭ اسىلداردى ارداقتاي الاتىن, جاقسىنىڭ باعاسىن بىلەتىن, ۇلىلاردى ۇلىقتايتىن ەلدىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن دالەلدەدى.

ۇيرەنەتىن ۇزدىك ۇلگى

اقسەلەۋ سەيدىمبەك كەزىندە ء(«بىرتۋار», «تۇمار», 2009, №3): ء«وز باسىم ابىشتەي ءبىرتۋار تۇلعامەن ءبىر كەزدە عۇمىر كەشىپ, قاتار جەر باسىپ جۇرگەنىمدى تاعدىردىڭ سىيى دەپ بىلەمىن», دەپ ايشىقتى ايتقان ەدى. ال وسى جولداردىڭ اۆتورىنا ءابىش كەكىلباەۆپەن زامانداس بولۋ باقىتى عانا بۇيىرعان جوق. تۇتاس قىرىق جىل بويى ءىنىسى, پىكىرلەسى, نيەتتەسى, ارىپتەسى بولۋ باقىتى دا بۇيىردى. بىرگە جۇمىس ىستەگەن كەزىم دە بار, قاراماعىندا جۇمىس ىستەگەن كەزىم دە بار. ودان كەيىن دە ۇدايى ارالاسىپ-قۇرالاسىپ جۇردىك. قۋانىشتا دا, قايعىدا دا ءابىش اعامنىڭ جانىنان تابىلدىم, وندايدا اعام دا مەنىڭ جانىمنان تابىلدى.

الپىسقا تولىپ, ەلگە بارعانىمىزدا مەرەيتوي قوناق­تارىن ءابىش اعام باستاپ جۇرگەن. فاريزا وڭعار­سىنوۆا, ءسابيت ورازباەۆ, سەيىت قاسقاباسوۆ, ەڭ جاقىن دوس­تارىم جانىمدا بولىپ ەدى. سول كۇندەر قازىر ءبىر كورگەن ءتۇس سياقتى. ءوڭ دەيىن دەسەڭ, ءوزىڭ دە سەنە ال­مايسىڭ. ءتۇس دەيىن دەسەڭ, سول كۇندەر فوتودا دا قالعان, بەينەتاسپادا دا قالعان. ايتەۋىر, سول كۇندەر مەنىڭ مىنا جارىق جالعانداعى ەڭ باقىتتى كۇندەرىمنىڭ ءبىرى ەكەنى كۇمانسىز. ونى دا ماعان ءبىراۋىز شاقىرۋىمدى قابىل الىپ, ءابىش اعام سىيلاعان بولاتىن.

وبلىستىق تەاترداعى ماراپات كەشىندە ءازىل-شىنىمدى ارالاستىرىپ, شامامەن بىلاي دەگەن ەدىم: «وسىندا سويلەگەن كىسىلەر مەنى ومىردەن ءوز جولىن دۇرىس تابا بىلگەن دەپ جاتىر. كوڭىلدەرىڭىزگە راقمەت. ادالىن ايتسام, مۇنىڭ ءبارى ءابىش اعامنىڭ ارقاسى... قالاي دەيسىزدەر عوي؟ بىلاي. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەسىنشى كۋرسىندا مەملەكەتتىك كينوكوميتەتكە جۇمىسقا شاقىرىلدىم. بىرەر كۇن ەكىويلى ءجۇردىم. جۋرناليستيكانى وقىپ, ءوز كاسىبىمنەن باس تارتىپ, باسقا سالاعا اۋىسقانىم قالاي بولادى؟ سوندا ويىما «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ باس رەداكتورى ءابىش كەكىلباەۆ ەكەنى ءتۇستى. ء«ابىش كەكىلباەۆ كينودا جۇرسە, دەمەك, بۇل ۇسىنىس دۇرىس بولعالى تۇر عوي, ونداي كىسى نەنىڭ نە ەكەنىن بىلەدى عوي», دەپ ويلادىم. ءبىر جىلدان كەيىن «سوتسياليستىك قازاقستانعا» شاقىرىلدىم. ەندى ء«ابىش كەكىلباەۆ قالامگەرلىك جولىن گازەتتىڭ رەداكتسياسىنان باستاپ ەدى عوي, دەمەك, بۇل ۇسىنىس دۇرىس بولعالى تۇر عوي», دەپ ويلادىم. رەداكتسيادا ون ەكى جىل جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنە شاقىرىلدىم. ەندى ء«ابىش اعام تسك-دا ون جىل وتىرىپ ەدى عوي...» دەگەن وي كەلدى. ورتالىق كوميتەتتىڭ اپپاراتىندا, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە سەگىز جىل جۇمىس ىستەپ, مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلىعىنا شاقىرىلدىم. ەندى «ول قىزمەتتى ءابىش اعام اتقارىپ ەدى عوي, ونىڭ ۇستىنە ءدال سول كابينەتتە وتىرادى ەكەنمىن» دەگەن وي كەلدى. ءبىراز جىلدان كەيىن «ەگەمەن قازاقستاندى» باسقارۋعا ۇسىنىس جاسالدى. ەندى «ول گازەتتى ءابىش اعام باسقارىپ ەدى عوي» دەگەن وي كەلدى... كورىپ وتىرسىزدار عوي, وسىلاردىڭ ەشقايسىسىن دا مەن ءوزىمنىڭ اقىلىم اسقاندىقتان جاساعان جوقپىن, مەنىڭ بار بىلەرىم – ءبارىن ءابىش اعام بىلەتىنىن بىلگەندىگىم عانا...». تەاترداعى جۇرت­­شىلىق ك ۇلىپ, قوشەمەتتەپ جاتىر. كەيىننەن پار­لامەنت دەپۋتاتتىعىنا ءتۇسۋ جونىندە ۇسىنىس جاسالدى. سوندا ماعان ء«ابىش اعام پارلامەنتكە دەپۋتات بولىپ ەدى عوي...» دەگەن وي كەلدى... ماعان وسىنىڭ ءبارى تەكتەن تەك قيۋلاسپاعانداي كورىنەدى. قايتكەندە دە ەس بىلگەلى ءابىش اعانى قالامگەر رەتىندە دە, قايراتكەر رەتىندە دە, ادام رەتىندە دە الدىما ۇستاپ, ۇيرەنەرلىك ۇلگى تۇتىپ كەلگەنىم انىق. ۇلگى تۇتىپ وتەتىنىم دە انىق.

ۇلگى ۇيرەنەم دەگەنگە ءابىش كەكىلباەۆ – وزگەشە ونەگە.

2003 جىلى, ول كەزدە اقپارات ءمينيسترى ەدىم, «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا 100 تومدىق «الەم ادەبيەتى» سەرياسىن جاساقتاۋعا كىرىسەتىن بولدىق. ءابىش اعامەن اقىلداسىپ, الدىنان ءوتىپ الايىق دەپ, مينيسترلىكتەگى دەپارتامەنت ديرەكتورى, جازۋشى الىبەك اسقاروۆ ەكەۋمىز ۇيىنە باردىق. سوندا ابەكەڭ اينالاسى ءۇش ساعاتتىڭ ىشىندە (كلارا اپايدىڭ ءبىز بارىسىمەن قازانعا سالعان ەتى بىلقىپ ءپىسىپ بولعانشا) ادامنىڭ اۋزىنان كوركەم ءسوز شىققالى بەرگى ەجەلگى زامانداردان بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ادەبيەتتىڭ بار اسىلىن اعىل-تەگىل اقتارىپ ءوتتى. قاي زاماندا, قاي قوعامدا قانداي تىزگىنۇزدى تۋىندىلار دۇنيەگە كەلدى, ولاردىڭ قايسىسىنىڭ قىمبات قاسيەتى قانداي, 100 تومدىق تىزىمگە كىرگىزۋگە كىمدەردىڭ نەندەي شىعارمالارى لايىقتى, ولاردىڭ قايسىلارى بۇعان دەيىن اۋدارىلعان, اۋدارىلسا قالاي اۋدارىلعان, قايسىلارى اۋدارۋعا لايىقتى, اۋدارماشىلىققا, بۇرىن اۋدارىلعان دۇنيەلەردىڭ ارناۋلى رەداكتورلىعىنا كىمدەر لايىقتى دەگەن سياقتى قات-قابات ماسەلەلەردىڭ ءبارىن ءداۋىرى, اعىمدارى, جانرلارى, اۆتورلارى, ەلدەرى بويىنشا جىپكە ءتىزىپ, ايتىپ شىقتى. ء«بۋنيندى ءبولىپ-جارماي, قاليحانعا تۇتاس بەرۋ كەرەك. «سوعىس جانە بەيبىتشىلىكتى» تولەن, «تىنىق دوندى» دۋلات ۇستىنەن قايتا قاراعانى ءجون, سولاردىڭ وڭ جامباسىنا كەلەدى» دەگەن سياقتى ناقتىلاپ تا كور­سەتتى, الەمدەگى بىلايعى جۇرت اسا جوعارى باعالاپ, ءتىپتى نوبەل­دى بەرسە دە قازاق وقىرمانىنىڭ دۇنيەتانىمى, ءدىلى قا­بىلداي قويمايتىن كىتاپتاردى اۋدارۋدان باس تارتۋ­دى دا ۇسىندى. مۇنان سوڭ باسقا دا جازۋشىلارعا ساۋال سالىپ, اركىمنىڭ وزىنشە 100 تومدىق الەم ادە­بيەتىنىڭ ءتىزىمىن جاساپ شىعۋىن سۇرادىق, سول بويىنشا كادىمگى ءبىر رەيتينگ بەلگىلەپ, تۇپكىلىكتى شەشىم بەكىت­تىك. كەيىننەن ساراپتاپ قاراساق, سول 100 تومعا ابەكەڭ اتاعان تۋىندىلاردىڭ توقساننان استامى كىرگەن ەكەن. دەمەك, اعامىز بۇكىل الەم ادەبيەتىن جاڭعاقتاي شاعادى. ادامزات ارداقتايتىن كوركەم شىعارمالاردىڭ ءبارىن وقىعان. ءبارىن توقىعان. وزەگىنەن وتكىزگەن. ەگەر ءبىز سول سەريانى 200 تومدىق ەتىپ بەلگىلەپ, ابەكەڭنەن 200 شىعارما سارالاپ بەرۋگە كومەك سۇراساق تا, ناتيجەسى شامامەن سولاي بولارىنا كۇماندانبايمىن. ءتىپتى بار عوي, مىسالى, «الەمنىڭ ۇزدىك 100 تاريح­شىسى» دەگەن سەريا ويلاستىرىلا قالىپ, سولاردىڭ 100 كىتابىن ىرىكتەپ الۋ كەرەك بولسا, ابەكەڭ ول ءتىزىمدى دە اۋىزشا-اق ءتۇزىپ شىعاتىنىنا شاك كەلتىرمەس ەدىم.

ءبىر تۇندە تۋعان تراكتات

زامانداستارى ايتاتىن ءتورت قاسيەتى – دارىن قۋاتى, ۇشان-تەڭىز ءبىلىمى, تىنىمسىز ىزدەنىسى, الاپات جۇمىس قابىلەتى ءبىز ءوزىمىز كورە قالعان كەكىلباەۆ فەنومەنىن دۇنيەگە الىپ كەلدى. ەڭ العاش تاڭىرقاعانىم ەسكە ءتۇسىپ وتىر. 1975-1980 جىلدارى «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» ادەبيەت جانە ونەر بولىمىندە جۇمىس ىستەدىم. ءبولىم مەڭگەرۋشىسى – اقسەلەۋ سەيدىمبەك. كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ ەكەۋمىز – ادەبي قىزمەتشىلەرمىز. ءبىر كۇنى اقسەلەۋ تولستويدىڭ 150 جىلدىعىنا وراي ماقالاعا كىمگە تاپسىرىس بەرگەن ءجون بولاتىندىعى جونىندە اقىلداستى. «اقا, تولستوي تۋرالى ءسوزدى ەشكىم ابىشتەن ارتىق ايتا المايدى», دەدىم. كەڭشىلىك مەنى قولدادى. سول ارادا-اق اقسەلەۋ تەلەفون تۇتقاسىن كوتەرىپ, ابەكەڭمەن سويلەستى. ول كىسى بىردەن-اق كەلىستى. بۇل شامامەن ساعات 3 نەمەسە 4-ءتىڭ ماڭايى بولار. ەرتەڭىندە تۇستەن كەيىن ابەكەڭ تەلەفوندايدى: «اقسەلەۋ ماعان ءبىر ماقالاعا تاپسىرىس بەرىپ ەدى, سونى جازعانمىن, سەندەردە تەرگىزۋ وڭاي عوي, الىپ كەتە الاسىڭ با؟» دەپ... ءابىش اعا ول كەزدە ورتالىق كوميتەتتە كوركەم ادەبيەت سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. ءبىر تاۋلىككە جەتكىزبەي جازىپ تاستاپتى. گازەتتىڭ ءبىر بەتىنە لايىقتالعان ماقالانى. تولستوي تۋرالى ماقالانى! جانە قانداي ماقالا دەسەڭىزشى! تراكتات كادىمگى. ءبىر تۇندە تۋعان تراكتات. كەيىن وسىنى اقسەلەۋ تالاي جەردە تاڭداي قاعا ايتۋمەن ءجۇردى.

تابيعات سىيلاعان دارا دارىنىنا بويىنا توپىراقتان قالىڭ جۇققان ازاماتتىق مارتتىك پەن رۋحاني ساحيلىقتى, وزگەنىڭ تابىسىنا تەك قۋاناتىن كەڭپەيىلدىكتى, ادامدىق بولمىسىنىڭ ەڭ باستى سيپا­تى دەۋگە بولاتىن جانقيارلىق جاناشىرلىقتى, ەلدىكتىڭ قاي ءىسىن دە مويىنعا تاڭىلعان قامىت دەپ ەمەس, ءومىردىڭ الەۋمەتتىك ءمانى دەپ بىلەتىن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتى, كەمەلىنە كەلگەن ۇلتتىق سانانى, تەرەڭ بىلىمپازدىقتى, قوعامدىق بەلسەندىلىكتى, وقىعانىن, توقىعانىن ۇمىتپايتىن عاجايىپ جادىن, ونەرى كىسىلىگىنە, كىسىلىگى ونەرىنە ساي سارابدال سىربازدىقتى قوسساڭىز, كەكىلباەۆ كەمەڭگەرلىگىنىڭ سىرى اشىلا تۇسەدى. بۇعان ول ءومىر سۇرگەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ وقيعالار قاقتىعىسىنا دا, ويلاردىڭ شارپىسۋىنا دا تولى, اعى مەن قاراسى, جاقسىسى مەن جامانى قويىنداسىپ كەتكەن, ادامزات تاريحىنداعى اسا ءبىر كۇردەلى عاسىر بولعانىن, سول عاسىرداعى يدەالدار مەن يدەيالاردىڭ كەرەمەت كەسكىلەستەرى ونىڭ جانىن جارالاپ باققانىن, تۇلعاسىن دارالاپ تا, سارالاپ تا شىعارعانىن, ەڭ باستىسى – جاسى ەلۋگە جاڭا كەلىپ, اقىلى مەن دارىنى ابدەن شارشىسىنا تولعان شاعىندا تۋعان ەلى تاۋەلسىزدىك الىپ, وزىنە دە, سوزىنە دە قوعامدىق سۇرانىس پايدا بولعانىن قوسساڭىز, جازۋشىدان, سىنشىدان, اقىننان, دراماتۋرگتەن, پۋبليتسيستەن كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, ساڭلاق ساياساتكەر شىعۋىنىڭ سەبەبى ايقىندالا تۇسەدى.

سايىن نازاربەك ۇلىنىڭ «مەنىڭ ءابىشىم» دەگەن تاماشا كىتابىنان ونىڭ بالا كۇنىندەگى كورمەگەن جۇرت سەنبەيتىندەي قاسيەتتەرىنىڭ, ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ تالايىن وقيمىز. «سابىرلىلىعى, كىسى كوڭىلىن جىق­پايتىن كىشىپەيىلدىگى, قاناعات سەزىمىنىڭ مولدىعى, كىسى جانىنىڭ ىشكى قۇبىلىستارىن تۇسىنگىشتىگى, ال, مەنىڭشە, وسى مىنەز-قاسيەتتەرىنىڭ ىشىندە ونىڭ سۇرتىلمەس جادى تىم ەرەكشە», دەيدى مەكتەپتەس دوس. «سۇرتىلمەس جادى»... ءابىشتىڭ جادى تۋمىسىنان ەرەكشە بولعانىنا اۋىلداستارىنىڭ, مەكتەپتەستەرىنىڭ ءبارى دە كۋالىك ەتە الادى. شىنىندا دا, بالا ءابىشتىڭ الابوتەن زەرەكتىگىنە تاڭعالماۋ قيىن. مىسالى, التىنشى كلاسس بالاسىنىڭ ماڭعىستاۋدىڭ مۇنايىن زەرتتەۋشى ەكسپەديتسياعا جول كورسەتۋشى بولىپ, ءار جاز سايىن ەكى اي بويى جۇرۋىنە, سولارمەن سويلەسە-سويلەسە, سولاردىڭ الىپ كەلگەن كىتاپتارىن وقي-وقي ورىسشاسىن ابدەن ۇستارتىپ العانىنا, ءتىپتى بارا-بارا اۋىل مەكتەبى شاكىرتىنىڭ ماسكەۋدىڭ گازەتتەرىنە جازا باستاعانىنا نە دەر ەدىڭىز؟ نەمەسە سول التىنشى كلاستا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ايگىلى «قازاق سولداتىنىڭ» كەيىپكەرى قايىرعالي سماعۇلوۆپەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ, جينالعان جۇرتتىڭ الدىندا ءبىر جاپىراق قاعاز ۇستاماي, قولىن وڭدى-سولدى سەرمەپ قويىپ, اعىلا سويلەپ تۇرعانىنا نە دەر ەدىڭىز؟ مەكتەپتە جۇرگەنىندە بالاسى قايتىس بولعان انانىڭ قولىندا بيلەتى بولا تۇرا ۇشاقتان قالدىرىلىپ, ورنىنا ۇشقىشتىڭ تانىسى مىنگەنىنە نازالانىپ, «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىنە اشىنا حات جازۋىنا, قارالى انادان كەشىرىم سۇراۋىن تالاپ ەتۋىنە, سول بو­يىنشا ۇشقىش كەشىرىم سۇراپ, وبلىستىق اۋە توبىنىڭ باسشىلىعى ونى وسى ادەپسىزدىگى ءۇشىن ۇشۋ قۇقىنان ءبىر جىلعا ايىرعانىنا نە دەر ەدىڭىز؟ سەگىزىنشى كلاسس بالاسىنىڭ ءوزى وقىعان ورىسشا روماننىڭ قازاقشا ءبىر پوۆەستەن اۋمايتىنىن انىقتاپ, ەكى شىعارمانى بەت-بەتىمەن, سويلەم-سويلەمىمەن سالىستىرىپ, اشكەرەلەۋشى ماقالا جازۋىنا, ونىسىن «لەنينشىل جاسقا» شىعارىپ, ادەبي ورتادا ابدەن شۋلىعان جاساعانىنا نە دەر ەدىڭىز؟ قاتارىنان وزعان ونداي قابىلەتتەرى ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسكەن بەتىندە ودان سا­يىن اشىلىپ, ءۇشىنشى كۋرس­تا جۇرگەنىندە مۇحتار اۋەزوۆتەن سۇحبات العانىن, جازۋشىنىڭ ءابىش باسقاراتىن ادەبي بىرلەستىككە كەلىپ, «جىل كەلگەندەي جاڭالىق سەزەمىز» دەپ اتالعان ايگىلى ءسوزىن ايتۋعا سەبەپكەر بولعانىن, قالامگەرلەردىڭ باسقا ءبىر جيىنىندا سۋىرىلا سوي­لەپ, ونىسىنا ۇلى اۋەزوۆتىڭ ورنىنان تۇرىپ قول سوق­قانىن كەزىندە بۇكىل الماتىنىڭ زيالى قاۋىمى اۋىزدان-اۋىزعا تاراتىپ اكەتكەن.

نە ايتارى بار, ءابىش تۋرالى اڭگىمە تاۋسىلمايدى. تىزگىندى امالسىز تارتا تۇرايىق تا, قالامگەر تويىنا جاساي العان ءتول تارتۋىمىزدى جەتكىزۋمەن ءسوزىمىزدى تۇيىندەيىك.

جازۋشىنىڭ 80 جىلدىعىنا ءبىز «ابىز ءابىش» اتتى كىتاپ شىعارعان ەدىك. 85 جىلدىعىنا ماسكەۋدىڭ اتاقتى «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا» باسپاسىنان «كوريفەي» كىتابىن شىعارىپ جاتىرمىز. ءسوزدىڭ ىڭعايى كەلىپ تۇرعاندا باسىلىمعا دەمەۋشى بولعان قازاقستاندىق-رەسەيلىك «Kalamkas-Khazar Operating» جشس بىرلەسكەن كاسىپورنىنىڭ باس ديرەكتورى اندرەي رەشەتنەۆكە العىس ايتىپ الۋدى, سونىمەن بىرگە ماقالاعا قوسىپ كىتاپ مۇقاباسىنىڭ سۋرەتىن جاريا­لاۋدى ارتىق كورمەدىك. باسپانىڭ باسشىسى, قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلكەن دوسى گەورگي پرياحين بىزگە جازعان حاتىن: «پوۆتوريايۋ, ۆەشش سەريوزنايا, فۋندامەنتالنايا, تى دەيستۆيتەلنو وكونچاتەلنو «لەگاليزۋەش» ابەكە ۆ پولوجەني ناتسيونالنوگو, ي نە تولكو ناتسيو­نالنوگو, كوريفەيا» دەپ ءبىتىرىپتى. ياعني ءسوز قادىرىن بىلەتىن جۇرت ءابىش كەكىلباەۆتىڭ ءارى ۇلتتىق ءارى الەمدىك الىپ ەكەنىن قازىردەن-اق ايتىپ جاتىر.

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى