سۋرەتتى تۇسىرگەن – دميتري ەروفەەۆ
ماسەلەن, وڭىردە, ەت, ءسۇت, قانت, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى قارقىندى دامىعان. دەگەنمەن ولاردىڭ باعاسى جوعارى كەلەدى. سوندىقتان ساۋدا ورتالىقتارىندا نارىققا ساي ارزان تاۋارلاردىڭ ۇلەسى كوبىرەك. ال دۇكەن يەلەرى حالىقتىڭ قالتاسى كوتەرەتىن زاتتارعا ۇمتىلاتىنىن ايتادى. وعان قوسا وڭىردەگى باعانى قاداعالايتىن سالا ماماندارى قولدان كەلگەنىن جاساپ جاتقانىن جەتكىزدى. وسى ورايدا ءبىز ونداعان ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كوردىك: دۇكەندەردە وتاندىق ونىمدەر ۇلەسى نەگە از؟ جەرگىلىكتى ونىمدەر تولىقتاي ساۋدا سورەلەرىنە جەتە مە؟ تالدىقورعانداعى ءىرى ساۋدا جەلىلەرى تاۋار تاڭداۋدا شەتەلدىك ونىمدەرگە نەگە باسىمدىق بەرەدى؟ قويمالار جەتكىلىكتى مە؟ ۇلكەن ساۋدا ورىندارى تاۋار تاڭداردا قانداي ەرەكشەلىككە سۇيەنەدى؟
بۇگىندە ەلىمىزدە ينتەرنەت دۇكەندەر قارقىندى دامىپ كەلەدى. تيىسىنشە, ولارعا زاتتارىن ورنالاستىراتىن قويما اۋاداي قاجەت. بۇل رەتتە وبلىس تۇرماق, جالپى مەملەكەت كولەمىندە دە ازىق-ت ۇلىك پەن جەمىس-جيدەك ساقتايتىن قويمالاردىڭ تاپشىلىعى انىق بىلىنەدى. بىلتىر وبلىس اكىمى بەيبىت يساباەۆ جاركەنتكە بارعان ساپارىندا قويما ماسەلەسىن رەتتەۋدى تاپسىرعان ەدى. وعان بىردەن-ءبىر سەبەپ – اۋداندا جەمىس-جيدەك ساقتايتىن ورىننىڭ تاپشىلىعى. بىلتىر پانفيلوۆ اۋدانىنا وسى سالا بويىنشا 1 ملرد تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسيا سالىنعان.
جالپى, وبلىستا سىيىمدىلىعى 39,7 مىڭ توننالىق 31 قويما بار. 25,2 مىڭ توننالىق 18 كارتوپ قويماسى, 8,5 مىڭ توننالىق 7 كوكونىس قويماسى, 5,9 مىڭ توننالىق 6 جەمىس قويماسى جۇمىس ىستەپ تۇر. سونىڭ ىشىندە زاماناۋي قۇرال-جابدىقپەن جابدىقتالعان 12 قويمانىڭ ىشىندە سىيىمدىلىعى 11,8 مىڭ توننالىق 5 كارتوپ قويماسى, 4,3 مىڭ توننالىق 3 كوكونىس قويماسى, 5,4 مىڭ توننالىق 4 جەمىس قويماسى ورنالاسقان.
ء«بىز تاۋارعا تاپسىرىس بەرگەندە وزىمىزدە ۇزاق ساقتاماي, بىردەن تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋگە تىرىسامىز. ءونىمدى مولشەرلەپ قانا الامىز. تۇتىنۋشىدان قابىلدانعان تاپسىرىس بىردەن ساۋدا جەلىلەرىنە جولدانادى. ولار دەرەۋ جاۋاپ بەرەدى. ءبىز جەتكىزۋ جاعىن مۇقيات قاداعالايمىز. وسى كۇنگە دەيىن تۇتىنۋشىلاردان ارىز-شاعىم تۇسكەن ەمەس. ۋاقىتىندا جەتكىزىلىپ تۇرادى. سوندىقتان قويمانىڭ قاجەتى شامالى. كەي ساتۋشىلاردىڭ جەكە شاعىن قويماسى بار. ولار تاۋاردى الدىن الا الىپ, ساقتاپ, ساتادى», دەيدى ء«تاتتى» ينتەرنەت دۇكەنىنىڭ يەسى انار اسىلبەكوۆا.
وبلىس دۇكەندەرىندە وڭىردە شىعارىلعان تاۋارلاردىڭ دەنى شيكىزات تۇرىندە جۇرەدى. وعان ءسۇت, ۇن ونىمدەرىن, قۇس ەتىن, جۇمىرتقانى جانە جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ كوكونىستەرىن جاتقىزۋعا بولادى. سونىمەن قاتار شەتەلگە ۇن جانە قۇس ونىمدەرىن يمپورتتايتىن فابريكالار بار. اتاپ ايتساق, «لوممان-جەتىسۋ» جشس, «كوگەر لتد» جشس سىندى قۇس فابريكالارى جانە «تۋركا» جشس, «Sardar Export» جشس سەكىلدى ۇن وندىرىسىمەن اينالىساتىن كاسىپورىنداردىڭ ءونىمى جەرگىلىكتى ساۋدا ورىندارىنا دا ءتۇسىپ تۇرادى.
«بۇگىندە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋدىڭ ەكى تەتىگى جۇمىس ىستەيدى – «تۇراقتاندىرۋ قورى» جانە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە جەڭىلدىكپەن كرەديت بەرەتىن «اينالىم سحەماسى». اتالعان تەتىكتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن 5,8 ملرد تەڭگە ءبولىندى, ونىڭ ىشىندە «تۇراقتاندىرۋ قورىن» قالىپتاستىرۋ ءۇشىن 1,1 ملرد تەڭگە جانە «اينالىم سحەماسى» كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋ ءۇشىن 4,7 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بولىنگەن قاراجاتقا 23,6 مىڭ توننا تاۋار جەتكىزۋگە شارت جاسالدى. 8,6 مىڭ توننا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا ينتەرۆەنتسيا جۇرگىزىلدى», دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرداۋلەت كەنەنباەۆ.
ايتۋىنشا, تۇراقتاندىرۋ قورىندا 4,347 توننا تاۋار بار. ونىڭ ىشىنە قانت, ۇن, كۇرىش, كۇنباعىس مايى, قاراقۇمىق جارماسى, كارتوپ جانە ءسابىز كىرەدى. تۇراقتاندىرۋ قورىنىڭ تاۋارلارىن جەتكىزۋشىلەر قاتارىندا «ازيااگروفۋد» اق, «وسكەمەن ماي زاۋىتى» جشس جانە «كوكسۋ قانت زاۋىتى» جشس سياقتى ءىرى كاسىپورىندار بار. وڭىردە وسى تەتىك بويىنشا 17 تاۋار وندىرۋشىمەن كەلىسىمشارت جاسالعان. وندا 10 مىڭ توننا كولەمىندەگى 14 تاۋار تۇرىنە جەڭىلدىك قاراستىرىلعان.
«تالدىقورعاندا ءار اپتانىڭ سوڭىندا سەنبىلىك بازار جۇمىس ىستەيدى. وعان جەتىسۋلىق ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ ءبارى جينالادى. ءتىپتى قىتاي, رەسەي, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان تاۋارلارىمەن قاتار وتاندىق ونىمدەر دە سورەگە شىعادى. دەگەنمەن شەتەلدەن كەلەتىن تاۋاردىڭ باعاسى ارزان. قىتايدان كەلگەن قيار, قىزاناقتىڭ باعاسى قالتاعا سالماق سالمايدى. جەمىس-جيدەكتەردىڭ بارلىعى – تاجىكتەردىكى. ءارى ءتاتتى, ءارى اسا قىمبات ەمەس. قازىر باعانى قاداعالاپ جاتقان ەشكىم جوق سەكىلدى. مىسالى, وسى سەنبىدە قياردىڭ باعاسى 450 تەڭگە بولسا, كەلەر اپتادا 480-نەن ساتادى. ونىڭ الدىندا 400 تەڭگەدەن بەرگەن ەدى. تۇراقتىلىق جوق», دەيدى قالا تۇرعىنى ايمان اساۋباەۆا.
مامانداردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, باعانى تۇراقتاندىرۋدىڭ ەكى تەتىگى بويىنشا 14,4 مىڭ توننا كولەمىندەگى 17 تاۋار ءتۇرىن جەتكىزۋگە ارنايى كەلىسىمشارت جاسالعان. اتاپ ايتساق, 678 توننا كۇرىش, 669 توننا ءى سۇرىپتى ۇن, 64 توننا قاراقۇمىق, 603 مىڭ نان ورامى, 21 توننا تۇتىك كەسپە, 8 352 توننا قانت, 574 مىڭ ليتر كۇنباعىس مايى, 382 توننا ءسۇت, 437 توننا قىرىققابات, 520 توننا پياز, 679 توننا ءسابىز, 1 518 توننا كارتوپ, 185 توننا سيىر ەتى جانە 6,6 ملن دانا جۇمىرتقا اكەلىنۋگە ءتيىس. بۇلاردىڭ باعاسى 6 پايىزعا ارزان.
قاراڭىز, بيىل وڭىردە باقتاردان 40 مىڭ توننا كولەمىندە جەمىس جينالعان. الايدا ۇلكەن ساۋدا ورتالىقتارىنداعى جەمىستەردىڭ دەنى – شەتەلدەن كەلگەن ونىمدەر. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, وڭىردەگى باقتاردىڭ جالپى اۋدانى 4,8 مىڭ گەكتاردان اسادى. ونىڭ باسىم بولىگى, ياعني شامامەن 3,3 مىڭ گەكتارى الما باعى. بۇل رەتتە قارقىندى باقتار مىڭ گەكتار جەردى الىپ جاتىر. وسى ورايدا تابيعي-كليماتتىق ەرەكشەلىگى جاعىنان الما باقتارىن وسىرۋگە قولايلى ايماق دەپ تەكەلى قالاسىن ايتا الامىز. قالاداعى باقتاردىڭ جالپى اۋدانى 172 گەكتار بولسا, سونىڭ 126 گەكتارىنا الما اعاشتارى ەگىلگەن. سول قاتاردا «الما-داريا» شارۋا قوجالىعىنىڭ جاس الما باعى دا بار.
«قازىر ءبىزدىڭ باعىمىزدا ءارتۇرلى سورتتى 1 500-دەن استام جاس الما اعاشى ءوسىپ تۇر. اپورتتىڭ ەكى ءتۇرى, زولوتوە پرەۆوسحودنوە, تالعار كانديلى, ۆوسحود, الماتى سيناپى جانە باسقا دا الما تۇرلەرى بار. الماتىدان جاس كوشەتتەر الىپ كەلىپ, 2013 جىلدان وتىرعىزا باستادىق. سوندىقتان ءبىزدىڭ باقتى جاس دەۋگە بولادى, ويتكەنى كەيبىر سورتتار وتىرعىزىلعاننان كەيىن 6-8 جىلدان سوڭ العاشقى جەمىسىن بەرە باستايدى. ازىرگە ءبىز بۇل باقتان تەك ەكىنشى رەت قانا ءونىم جيناپ وتىرمىز, ويتكەنى وتكەن جىلى اۋا رايى ونىمگە قولايسىز بولدى. الما ساقتايتىن ارنايى شاعىن ورنىمىز بار. ءونىم كولەمىنىڭ ارتۋىنا قاراي الماتى, تالدىقورعان, وسكەمەن قالالارىندا الما ساتۋدى جولعا قويساق دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. قازىر باقتىڭ جالپى اۋدانى – 3,5 گەكتار», دەيدى «الماتى-داريا» شق قىزمەتكەرى كاميليا اكەجانوۆا.
باقتىڭ ەداۋىر بولىگىن المانىڭ كەش پىسەتىن سورتتارى الىپ جاتىر. ءونىمنىڭ ءبىر بولىگى قويمادا بولعانمەن, باقشادا جينالاتىن الما ءالى دە بار. جالپى, بيىل وڭىردە الما باقتارىنىڭ شىعىمى جاقسى. وسى جىلى الما اتاۋلىنىڭ اتاسى سيۆەرس الما اعاشىنىڭ گۇلدەۋى بەس بالدىق كورسەتكىشكە جەتكەن, مۇنداي جاپپاي گۇلدەۋ سوڭعى بىرنەشە جىلدا بايقالماعان ەدى.
بۇگىندە ءوڭىر اۋماعىندا «جەتىسۋ» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىنىڭ 8 الەۋمەتتىك ساۋدا نۇكتەسى, «سمولل», «ماگنۋم» جانە «تويمارت» ساۋدا جەلىلەرى مەن ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرى ارقىلى كەلىسىمشارتقا وتىرعان تاۋارلاردىڭ ۇزدىكسىز تاۋارلىق ينتەرۆەنتسياسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
جەتىسۋ وبلىسى
