بارلىعى تيىن تولى قالتالاردى كوتەرىپ جۇرۋدەن شارشاعان كوپەستەردەن باستالدى. ولار سوماعا بالاما رەتىندە جۇرەتىن قاعاز الىپ ءجۇرۋدى ۇسىندى. وسىلايشا, تيىنداردىڭ ورنىنا بانكنوتتاردى پايدالانۋ يدەياسى ەۋروپاعا XIII عاسىردا ماركو پولو مەن ۆيلگەلم رۋبرۋك سياقتى ساياحاتشىلاردىڭ اڭگىمەلەرى ارقىلى كەلدى. بىراق ۆەكسەلدەر قازىرگى ماعىنادا تولىققاندى قاعاز اقشاعا 1661 جىلى اينالدى. ءدال سول كەزدە ستوكگولمدەگى شۆەتسيانىڭ ورتالىق بانكى العاشقى بانكنوتتاردى شىعارا باستادى.
كوزاينەك كورىنىسى
العاشقى وپتيكالىق قۇرىلعى مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن پايدا بولدى. ولار وقۋعا ارنالعان تاستار دەپ اتالدى. ارىپتەردى ۇلكەيتۋ ءۇشىن حرۋستال نەمەسە اينەك كەسەكتەرىن كىتاپ بەتىندەگى جازۋ بويىمەن جۇرگىزىپ وتىرعان.
بۇل ونەرتابىس IX عاسىردا ءومىر سۇرگەن افريكالىق استرونوم ابباس يبن فيرناسقا تيەسىلى. ارينە, مۇنداي تاستاردى پايدالانۋ اسا ىڭعايلى بولمادى. بىراق يبن فيرناستىڭ ونەرتابىسىن يتاليالىقتار شامامەن 1290 جىلى جەتىلدىرىپ, قايتا جاڭعىرتتى. ناتيجەسىندە, ۆەنەتسيادا لينزالار شىعاراتىن ورتالىق پايدا بولدى. ال كوزاينەكتىڭ قازىرگىدەن اسا ايىرماسى جوق زاماناۋي ءپىشىنىن, وپتيك عالىم ەدۆارد سكارلەتت 1727 جىلى جاساپ شىعاردى.
كونە كومپاس
كومپاس قىتايدا شامامەن 1088 جىلى ويلاپ تابىلعان. بۇل ىشىندە كىشكەنتاي ماگنيتتەرى بار اعاشتان جونىلعان بالىق جۇزەتىن ىدىس بولدى. ولار تۇمسىعىمەن ءاردايىم وڭتۇستىكتى كورسەتىپ تۇراتىن.
ەۋروپادا كومپاس XII عاسىردا پايدا بولدى. ونىڭ قۇرىلىمى وتە قاراپايىم بولدى: ماگنيتتەلگەن ينە تىعىنعا بەكىتىلىپ, ستاكانداعى سۋدىڭ بەتىنە قويىلاتىن. قازىر قولدان جۇرگەن پىشىنگە ۇقساس كومپاستى يتاليالىق فلاۆيو دجويا حIV عاسىردىڭ باسىندا جاساپ شىقتى.
