عالىمدار بولاشاق ەنەرگياسىن تالقىلادى

اۋەلگىسى – پرەزيدەنت جا­نىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىندا وتكەن «ەنەرگەتيكا سەكتورىن دامىتۋدا اتوم ەنەرگياسىن قولدانۋدىڭ الەم­دىك تاجىريبەسى» تاقىرىبىنداعى دوڭگەلەك ۇستەل. ءىس-شاراعا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق, يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى, پرەزيدەنت جانىندا­عى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جانە «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ جەتەكشى ماماندارى, عالىمدارى مەن ساراپشىلارى قاتىستى. قاتىسۋشىلار الەمدىك ارەناداعى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى مەن دامۋ كەلە­شەگىن تالقىلادى. تالقى­لاۋدىڭ نەگىز­گى تاقىرىپتارى اتوم ستانسا­لا­رىنىڭ قاۋىپسىزدىگى, يادرو­لىق قال­دىقتاردى باسقارۋ, بەيبىت اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋدىڭ ەكونو­ميكالىق ورىندىلىعى, سون­داي-اق ەلىمىزدەگى بولاشاق اەس ءۇشىن كادر­لار دايارلاۋ ماسەلەلەرى بولدى. اەس-ءتى پايدالانۋدىڭ حالىق­ا­را­­­لىق تاجىريبەسىنە جانە ونىڭ ەلى­مىز­دىڭ ەنەرگەتيكالىق سەكتورىن دا­مى­تۋ ءۇشىن ماڭىزدىلىعىنا ەرەك­شە نازار اۋدارىلدى.

جيىندا ءسوز العان ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە قاراستى يادرو­لىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى سايابەك ساحيەۆ ەلەكتر قۋاتىنا سۇرانىستىڭ جىلدان-جىلعا ارتىپ وتىرعانىن, كۇننەن, جەلدەن, سۋدان الىناتىن قۋات كوزى سۇرانىستى تۇراقتى قامتاماسىز ەتە الماۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. «ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ سوڭعى دەرەكتەرى بويىنشا ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى تاپشىلىعى ازىردەن باي­قالىپ وتىر جانە بۇل تاپشىلىق جىل سايىن وسە بەرەدى. ويتكەنى ەلدە جاڭا وندىرىستەردى پايدالانۋعا بەرۋ ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كوپ مولشە­رىن تالاپ ەتەدى. بۇل تۇرعىدا اتوم ەلەكتر ستانساسى «جاسىل» ەنەرگيا كوزى سانا­لادى. مامانداردىڭ باعا­لاۋى بويىنشا جىل سايىن قۋاتى 1 000 مۆت اەس جۇمىسى پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن 3-7 ملن تون­ناعا ازايتادى. سونىمەن قاتار ساراپ­شىلاردىڭ باعالاۋىنشا, اتوم ەنەر­گەتيكاسى عىلىمنىڭ, ءبىلىم­نىڭ جانە تەحنولوگيانىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى, جاڭا جۇمىس ورىندارىن ۇسىنادى. اتوم ەلەكتر ستانسالارى ءداستۇرلى جاڭارتىلاتىن ەنەر­گەتيكالىق قوندىرعىلارعا (ەڭ الدىمەن جەل جانە كۇن) قاراعان­دا فيزيكالىق كەڭىستىكتى ەداۋىر از الادى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى 2035 جىلعا قاراي شامامەن 26 گۆت جاڭا گەنەراتسيانى ەنگىزۋدى جوس­پارلاپ وتىر. ەلىمىزدە سالۋ ۇسى­نى­لىپ وتىرعان اەس (1400 مۆت-دان 2 بلوك) جاڭا گەنەراتسيانىڭ جالپى كولەمىنىڭ 9%-ىن عانا قۇرايدى. سون­دىقتان اەس-ءتىڭ 2 بلوگىن سالۋ بولا­شاقتا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپ­­شىلىعىن تولىعىمەن شەش­پەي­دى. دەمەك ەلىمىزدىڭ شەتكى ايماق­تارىندا, مىسالى, باتىستا جانە سول­تۇستىكتە 2-3 اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ قاجەت», دەدى سپيكەر س.ساحيەۆ.

ال دوڭگەلەك ۇستەلدە ءسوز سويلە­گەن استانا IT ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىم جانە يننوۆاتسيا دەپارتامەنتى ­ديرەكتورى, فيزيكادان PhD نۇر­حات قۋاندىق ۇلى قازاقستان ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 76 پايىزىن كو­مىر جاعۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعانىن, بۇل وتكەن عاسىردىڭ امالى ەكەنىن جەتكىزدى. «ەلىمىز –ۋران وندىرۋدەن الەمدە ءبىرىنشى ورىندا. ال ۋراننىڭ جەراستى قورى بويىنشا اۋستراليادان كەيىنگى ەكىنشى ورىندامىز. قازاقستان جى­لىنا 22 مىڭ توننا ۋران ەكسپورتت­اپ وتىر. ەندى ونى ەنەرگيا كوزى رەتىندە وزىمىزگە پايداسىن كورۋ ماسەلەسى تۇر. وسى جولداعى ەڭ ماڭىزدى شە­شىمدەردىڭ ءبىرى – جاڭارتىلا­تىن جانە بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ. ونىڭ ىشىنە كۇن, جەل, گيدروەنەرگەتيكا, اتوم, سۋتەگى ەنەرگيالارى كىرەدى. مىسالى, فران­تسيا ەلىنىڭ 70 پايىز ەنەرگەتيكاسىن 63 مۆت اتوم ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتەدى, بۇل – ءبىزدىڭ ەلمەن سالىستىرعاندا ءتورت ەسە ارتىق قۋات. جاپونيا 36 مۆت, وڭتۇستىك كورەيا 24 مۆت اتوم ەنەرگياسىنىڭ ناتيجەسىندە ماشينانىڭ ءتۇر-ءتۇرىن شىعارىپ, ەكسپورتتاپ وتىر. قىتاي سوڭعى 10 جىلدا اتوم ەنەرگەتيكاسىن قارقىندى دامىتىپ فرانتسيا دەڭگەيىنە جەتتى, قازىر 10-نان اسا اتوم رەاكتورى سالىنىپ جاتىر, زاماناۋي اەس-تە قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارى, ەشەلوندى اۆتوماتيكا جۇيەسى جوعارى حالىقارالىق دەڭگەيدە دامىعان, ماگاتە-مەن قاتاڭ قاداعالانادى», دەدى ن.قۋان­دىق ۇلى. ونىڭ ويىنشا, اەس سالىنسا, الداعى 100 جىلدىقتىڭ ەلەكتر ەنرەگياسى تاپشىلىعىنىڭ ماسە­لەسى شەشىلەدى. ماتەريالتانۋ, ەنەر­گەتيكا, ينجەنەريا عىلىمى مەن ءوندىرىس دامىپ, ەنەرگەتيك ماماندار كوبەيەدى.

تاقىرىپ توڭىرەگىندەگى ەكىنشى تالقىلاۋ شىعىس قازاقستان تەحني­كالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اتوم سالا­سىن­داعى عالىمدار مەن ساراپشى­­لار باكالاۆر ستۋدەنتتەرى, ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار اراسىندا ءوت­تى. تالقىلاۋعا قاتىسۋشىلار اتوم ەنەر­­گەتيكاسى سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى, سپيكەرلەر ماڭىزدى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن باياندامالار جاسادى. بايانداماشىلار ءتۇرلى دەرەكتەر مەن مىسالدار ارقىلى اەس-ءتىڭ اۋا رايىنا قاراماستان, ۇزدىكسىز ەلەكترمەن جابدىقتاۋدى قامتاما­سىز ەتەتىن تۇراقتى ەنەرگيا كوزى ەكە­نىن ايتتى. سونىمەن قاتار پار­نيك­تىك گازدار شىعارىندىلارى­نىڭ تو­مەندەۋى, ۇزاقمەرزىمدى ەكو­نو­ميكالىق تيىمدىلىك سياقتى بىر­­قا­تار ارتىقشىلىعى تۋرالى ءسوز بولدى. وسىعان قوسا ۋنيۆەر­سي­تەت­تەگى تال­قىلاۋدا كادرلاردى دايا­رلاۋ جانە يادرولىق عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەسىنىڭ دە كۇن تارتى­بى­نە شىق­قانى, ەلىمىزدە يادرو­لىق عىلىم مەن تەحنولوگيا­لار سالاسىنداعى مامانداردى دايار­لاۋ ورتالىعى قۇرىلىپ جات­قا­نى, اتالعان ورتالىق كاسىبي مامان­­داردىڭ تاپشىلىعى جانە زەرتح­ا­نالىق بازانىڭ توزۋى ماسەلەلەرىن شەشۋگە, سونداي-اق سىني ءبىلىمدى ساق­تاۋعا باعىتتالعانى باياندالدى.

جيىندا سويلەگەن شىعىس قازاق­ستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ساۋلەت, قۇرىلىس جانە ەنەرگەتي­كا مەكتەبىنىڭ دەكانى ايبەك اكاەۆ: «ەلىمىز ءۇشىن اتومدىق گەنەراتسيانى دامىتۋ ماڭىزدى. اەس قۇرىلىسى تەك كومىرتەگى ءىزىن ازايتىپ قانا قويماي, ەلدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىنىڭ وسۋىنە جانە جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا ىقپال ەتىپ, مۋلتيپليكاتيۆتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اسەر بەرەدى», دەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جالپى كومىر ەلەكتر ستانسالارى­نىڭ توزۋىنا جانە ەلەكتر ەنەرگيا­سىن تۇتىنۋدىڭ وسۋىنە بايلا­نىس­تى اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنىڭ الەم­دىك كۇن تارتىبىنە جاۋاپ بەرە­تىن جانە­ ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا­­لىق جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتا­ماسىز ەتەتىن قاجەتتىلىككە اينالىپ وتىر.