– يادرولىق فيزيكا سالاسىنداعى وتاندىق عالىمداردىڭ ەڭبەگى مەن عىلىمي جەتىستىگى كوپ ەسكەرىلە بەرمەيدى. وتاندىق يادرولىق سالا عالىمدارى مەن مامانداردىڭ جاھاندىق ولشەمىنە ساي ءبىلىمى مەن قۇزىرەتى قانداي دەڭگەيدە؟
– قوعامدىق تىڭداۋدا سىندارلى ديالوگ بولدى. ءبىز جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز تۋرالى اڭگىمەلەدىك, تالقىلادىق, بارلىق سۇراققا جاۋاپ بەردىك, قازىر بۇل جۇمىستى جالعاستىرىپ جاتىرمىز. جالپى العاندا, پىكىرىمىز نازاردان تىس قالعان ەمەس. ال كەيبىرەۋلەر ءۇشىن ەلىمىزدە اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا الەمدىك قوعامداستىق مويىنداعان وسىنداي اۋقىمدى, ەلەۋلى عىلىمي جەتىستىكتەردىڭ بار ەكەنى جاڭالىق بولىپ وتىر. بۇل جەردە عالىمدارعا دەگەن سەنىمسىزدىكتەن گورى ازاماتتاردىڭ حابارسىزدىعى باسىمىراق دەر ەدىم.
ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ جەتىستىكتەرى تۋرالى ايتار بولساق, بۇگىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ سالاسىندا ۇلكەن جۇمىس اتقاردىق, ونى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرەمىز. ءبىزدىڭ كاسىپورىن قازىرگى زامانعى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى. باستى قۇزىرەتىمىزدىڭ ءبىرى – كەلەشەكتە جانە قازىر پايدالانىلاتىن يادرولىق ەنەرگەتيكالىق رەاكتورلار قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ بويىنشا بارلىق دەرلىك الەمدىك اتوم-ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋشىلەرمەن, ءونىم بەرۋشىلەرمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان ناقتى جۇمىستار.
– بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بىرەگەي ەكسپەريمەنتتىك بازاسى قالىپتاسىپ بولدى ما؟
– ءيا, سولاي دەپ ايتۋعا نەگىز بار. وعان قوسا بىلىكتى پەرسونالى جانە اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ سالاسىنداعى كۇردەلى عىلىمي-قولدانبالى مىندەتتەردى شەشۋ تاجىريبەسى دە ابدەن جەتىلدى. بۇلار اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن شەتەلدىك ارىپتەستەر تاراپىنان بىرلەسكەن زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزادى. سونىمەن قاتار ەلىمىزگە عىلىمنىڭ الدىڭعى شەبىندە تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءبىز جىلۋ نەيتروندارىنداعى جەڭىل سۋلى يادرولىق رەاكتورلارداعى اۋىر اپاتتاردى باسقارۋ ءراسىمىن جەتىلدىرۋدە بىرەگەي زەرتتەۋلەر كەشەنىن ءساتتى وتكىزدىك. ولاردىڭ ۇلەسى الەمدە قازىر قولدانىلاتىن بارلىق رەاكتور ءتۇرىنىڭ 80%-دان استامىن قۇرايدى. ءبىز جاپوندىق سەرىكتەستەرىمىز – «Toshiba Corporation» جانە «Marubeni Utility Services» كومپانيالارىمەن بىرلەسىپ بىرنەشە ءىرى عىلىمي-زەرتتەۋ جوباسىن جۇزەگە اسىردىق. وسى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى جاپونيانىڭ اتوم ەلەكتر ستانسالارىندا ناقتى قولدانىس تاپتى.
زەرتتەۋلەرىمىزدە سۇيىق مەتالل جىلۋ تاسىعىشى بار شاپشاڭ نەيتروندارداعى پەرسپەكتيۆالىق IV بۋىن رەاكتورىنىڭ قاۋىپسىزدىگى بويىنشا جۇمىستار ەرەكشە ورىن الادى. جاپونيانىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى اگەنتتىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا كوپجىلدىق «EAGLE» زەرتتەۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتىر. الىنعان بىرەگەي ەكسپەريمەنتتىك دەرەكتەر بولاشاق يادرولىق رەاكتورلاردىڭ اكتيۆ ايماعى بالقىپ, اۋىر اپات تۋىنداعان جاعدايدا اپات سالدارىن ازايتۋعا باعىتتالعان تەحنيكالىق شەشىمدەردى نەگىزدەۋگە ارقاۋ بولدى.
فرانتسيانىڭ اتومدىق جانە بالاما ەنەرگيالار جونىندەگى كوميسسارياتىمەن (CEA) «SAIGA» جوباسى بويىنشا بىرلەسكەن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ونىڭ ماقساتى – جوبالانىپ جاتقان شاپشاڭ نەيتروندارداعى IV بۋىن «ASTRID» رەاكتورىندا جىلۋ تاسىمالداعىش شىعىنىمەن بولعان اپات كەزىندەگى رەاكتوردىڭ وتىن جيناعىنىڭ جاي-كۇيىن زەردەلەۋ.
سونىمەن قاتار شاپشاڭ نەيتروندارداعى رەسەيلىك جاڭا برەست-ود-300 رەاكتورىنىڭ يننوۆاتسيالىق ارالاس ءنيتريدتى ۋران-پلۋتوني وتىنىن (انۋپ) رەاكتورلىق سىناۋ باعدارلاماسىن ءساتتى ورىنداپ شىقتىق. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە اەس سالۋعا دايىندالۋعا ءىس جۇزىندە عىلىمي-تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتىپ جاتىرمىز. نەگىزگى قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن ءبىزدىڭ كاسىپورىن بۇل باعىتتا ۇلكەن كولەمدى جۇمىس پەن زەرتتەۋ جۇرگىزدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, قازىرگى زامانعى اتومدىق جانە تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن دامىتۋ مەن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جۇمىستارىمىز بەن جەتىستىكتەرىمىز جوعارى مەملەكەتتىك ماراپاتقا يە بولدى. 2023 جىلى «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى» عالىمدارىنىڭ ۇجىمىنا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتوم-ەنەرگەتيكا سالاسىن قۇرۋعا جانە كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋعا ارنالعان الەمدىك دەڭگەيدەگى زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەر» اتتى جۇمىسىنا ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى.
– «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق» سۇيىق مەتالل سالقىنداتقىشى بار شاپشاڭ نەيتروندارداعى پەرسپەكتيۆالىق IV بۋىن رەاكتورلارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى بويىنشا ۇلكەن جۇمىس اتقاردى. وسى تۋرالى كەڭىرەك ايتىپ بەرىڭىزشى.
– ءتورتىنشى بۋىن رەاكتورلارى, اتاپ ايتقاندا, شاپشاڭ نەيتروندارداعى رەاكتورلار. ول بولاشاقتا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ بولاشاعى زور باعىتى بولىپ سانالادى.
ولاردىڭ قولدانىستا جۇرگەن يادرولىق رەاكتورلاردان ايىرماشىلىعى – رەاكتوردان جىلۋدى اكەتۋ ءۇشىن سۋ ەمەس, ناتري نەمەسە قورعاسىن سياقتى سۇيىق مەتالل قولدانىلادى. بۇل رەاكتور جاساۋدى دامىتۋدىڭ سالىستىرمالى تۇردە جاڭا باعىتى بولعاندىقتان, ونىڭ سەنىمدىلىگى مەن قاۋىپسىزدىگىن راستايتىن ۇلكەن كولەمدى عىلىمي زەرتتەۋ قاجەت. «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق» رەاكتور وتىنىن سالقىنداتۋ جاعدايى بۇزىلىپ, ناتيجەسىندە, ونىڭ بالقىپ كەتۋى مۇمكىن اۋىر اپات كەزىندە وسىنداي رەاكتورلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان زەرتتەۋلەردى ءساتتى جۇرگىزىپ كەلەدى.
بۇل – ىقتيمالدىلىعى وتە تومەن جاعداي. سوعان قاراماستان تەحنيكالىق شارالاردى ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جان-جاقتى تالداۋ جۇرگىزۋگە مىندەتتىمىز. بۇل مۇنداي اپات بولعان كەزدە قانداي دا ءبىر اۋىر سالدارعا, مىسالى, راديواكتيۆتىلىكتىڭ قورعانىس توسقاۋىلىنان تىس شىعۋىنا جول بەرمەيدى. وسىلايشا, مۇنداي تالداۋ جۇرگىزىلگەن كەزدە اپاتتىڭ بۇكىل بارىسى شارتتى تۇردە ۋاقىت فازالارىنا بولىنەدى. ءسويتىپ, ولاردىڭ اربىرىندە بەلگىلى ءبىر پارامەترلەردى زەرتتەۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى.
– ول فازالاردىڭ اربىرىندە بولاتىن ۇدەرىستەر مەن ىقتيمال ناتيجەلەر تۋرالى دا ايتىپ وتسەڭىز؟
– ماسەلەن, اپاتتىڭ باستاپقى ساتىسىندا وتىننىڭ جىلۋ پارامەترلەرى جانە رەاكتوردا ورناتىلعان, ۋراننان جاسالعان وتىن تابلەتكالارىنىڭ باعانالارى ورنالاستىرىلعان گەرمەتيكتەلگەن بولات تۇتىكتەر تۇرىندەگى وتىن ەلەمەنتتەرىنىڭ قاشان جانە قاي جەردە گەرمەتيكسىزدەنۋى باستالادى دەگەن سۇراق ماڭىزدى. كەلەسى فازادا وتىن ەلەمەنتتەرى گەرمەتيكسىزدەنىپ, وتىننىڭ جوعارى تەمپەراتۋراسى اسەرىنەن بالقي باستاعاندا, بالقىمانىڭ جىلۋ تاسىمالداعىشپەن (سۇيىق مەتالمەن) جانە اكتيۆ ايماقتىڭ باسقا دا بولات كونسترۋكتسيالارىمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋ ۇدەرىستەرى زەرتتەلۋگە ءتيىس. بۇل جىلۋ تاسىمالداعىشتىڭ قانشالىقتى تەز قايناپ, بۋلاناتىنىن, رەاكتوردا قانداي قوسىمشا قىسىم بولاتىنىن, وتىن بالقىماسىنىڭ قاي كەزدە سالقىنداتۋسىز قالاتىنىن, ونىڭ رەاكتور كونسترۋكتسياسىمەن قالاي ارەكەتتەسەتىنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن كەرەك.
شارتتى تۇردەگى ءۇشىنشى فازا – رەاكتوردىڭ بولات كورپۋسىنىڭ ىشىندە اۋىرلىق كۇشىنىڭ نەمەسە پايدا بولعان قىسىمنىڭ اسەرىنەن اكتيۆ ايماق ماتەريالدارىنىڭ بالقىماسى قوزعالا باستايتىن فازا. بۇل كەزدە رەاكتور كورپۋسىنىڭ بۇتىندىگىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا جانە ماتەريالدىڭ وسى قورعانىس توسقاۋىلىنان تىس شىعىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن پايدا بولعان بالقىمانىڭ ۇلكەن ماسساسىن بولىكتەرگە بولۋگە, وسىلايشا ونىڭ رەاكتور كورپۋسىنا اسەرىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ارنايى ارنالاردى قاراستىرۋعا بولادى.
ەڭ سوڭعىسى – وتىن بالقىماسىن سالقىنداتۋ فازاسى. بالقىما سالىستىرمالى تۇردە ۇساق بولىكتەرگە بولىنگەن كەزدە رەاكتور كورپۋسىنداعى وتىنمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر تومەن تەمپەراتۋراداعى جىلۋ تاسىمالداعىش بالقىمانى سالقىنداتا باستايدى, بۇل ونى قاتايتىپ, جاعداي تۇراقتانا باستايدى.
زەرتتەۋ رەاكتورلارىندا نەمەسە ارنايى رەاكتوردان تىس ستەندتەردە جۇرگىزەتىن ەكسپەريمەنتتەردىڭ ارقايسىسىندا ادەتتە اپاتتىڭ جەكە فازالارى نەمەسە ولاردىڭ كومبيناتسيالارى زەرتتەلەدى. ءبىز توتەنشە جاعدايدىڭ دامۋى بارىسىندا بولاتىن وقيعانى سۋرەتتەپ بەرەمىز. ءارى قاراي الىنعان دەرەكتەردى تالداپ, ونىڭ نەگىزىندە اۋىر اپاتتىڭ سالدارىن جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنيكالىق شەشىمدەردى ازىرلەيمىز. ال بۇل تەحنيكالىق شەشىمدەر ەڭ قاۋىپسىز IV بۋىن رەاكتورلارىن جاساۋ كەزىندە قولدانىلادى.
اڭگىمەلەسكەن –
نۇرباي جولشىباي ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
