حالىق نەگە قارتايىپ بارادى؟

جاھانداعى جاعداي

حالىقتىڭ قارتايۋى – قازىرگى ءومىردىڭ جاھاندىق دەموگرافيالىق, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق پروبلەمانىڭ ءبىرى. ددۇ-نىڭ 2019 جىلعى ەسەبى بو­يىنشا 2050 جىلعا قاراي الەم حالقىنىڭ 16%-ى 65 جاستان اسقان بولادى دەپ بول­جاپتى. 2011 جىلعى دەرەكتەرمەن سالىس­تىرعاندا, 65 جاستان اسقان الەم حالقىنىڭ ۇلەسى 11% بولعان. حالىقتىڭ قارتايۋى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ ارتۋى ما, الدە تۋ كورسەتكىشىنىڭ ازايۋى ما دەگەن ماسەلەنى تارازىلىپ كورەيىك.

قازىر حالىقتىڭ قارتايۋى, ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ كوبەيۋى بارلىق ەلدە بايقالادى. بۇل ۇدەرىس ءححى عاسىرداعى ەڭ ماڭىزدى الەۋمەتتىك وزگەرىستەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. دەموگرافيالىق قارتايۋ ەڭبەك جانە قارجى نارىقتارىنا, تۇرعىن ءۇي, كولىك, سونداي-اق وتباسى قۇرىلىمىنا اسەر ەتەدى دەيدى ماماندار. الەمدىك زەرتتەۋلەردە 80 جاستان اسقان ادامداردىڭ سانى 2050 جىلعا دەيىن ءۇش ەسەگە ارتادى دەپ بولجانعان. دەموگرافتاردىڭ زەرتتەۋىنشە, جالپى قارتتىقتىڭ كوبەيۋىنە ءتان بىرنەشە فاكتور بار ەكەن. بۇل – تۋ, ءولىم جانە كوشى-قون. 1950 جىلدان باستاپ كوپتەگەن ەلدە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ايتارلىقتاي وسكەن. وسىعان بايلانىستى 1992 جىلى بۇۇ قارتايۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ارنايى دەكلاراتسيا قابىلداپ, باس اسسامبلەيا 1999 جىلدى حالىقارالىق قارتتار جىلى دەپ جاريالادى.

بۇۇ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, 2021-2050 جىلدار ارالىعىندا يندۋسترياسى دامى­عان ەلدەردە 65 جاستان اسقان حا­لىق­تىڭ ۇلەسى 19,6%-دان 27,8%-عا دەيىن (41,8%-عا), ال دامۋشى ەلدەردە – 7,7%-دان 14,8%-عا دەيىن (92,2%-عا) وسپەك. قازىر بۇل ماسەلەدە جاپونيا الدا تۇر, وندا ەل حالقىنىڭ 29,8%-ى (37,1 ملن ادام) قارتايعان. بۇل ءتىپتى 2050 جىلعا قاراي 37,5%-عا جەتەدى دەپ بولجانىپ وتىر. ال پوستكەڭەستىك ەلدەردە حالىقتىڭ قارتايۋ دەڭگەيى الەمدىك كورسەتكىشتەن ەداۋىر اسىپ تۇسەدى دەيدى زەرتتەۋلەر. قازىردىڭ وزىندە ەڭ جوعارى كورسەتكىش بالتىق ەلدەرىندە (20,4%-21,6%), ۋكراينادا (17,4%), بەلارۋستا (16,8%) جانە رەسەيدە (15,6%) بايقالادى. ورتالىق ازيا ەلدەرىندە ەڭ جوعارى كورسەتكىش ءبىزدىڭ ەلدە بايقالعان. 2021-2050 جىلدار كەزەڭىندە وزبەكستان مەن قىرعىزستاندا 65 جاستان اسقان ەگدە جاس­تا­عى ادامداردىڭ ۇلەسى ەكى ەسە ارتسا, قا­زاق­ستاندا 49,6%-عا جەتەدى دەپ بولجايدى.

قازاق قارتايىپ بارا ما؟

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2024 جىلعى 1 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا حالىق سانى 20 095 963 جان سانىن قۇراعان. 3 ايدا حالىقتىڭ جالپى ءوسىمى 62 121 ادام بولعان. 2024 جىلدىڭ العاشقى ءۇش ايىندا 91,9 مىڭ ءسابي دۇنيەگە كەلسە, قايتىس بولعاندار سانى – 33,4 مىڭ ادام. وسىلايشا, حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى 58,4 ادامدى قۇرادى. تۋدىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى ماڭعىستاۋ (1 000 تۇرعىنعا 25,10 ادام), تۇركىستان (24,71) وبلىس­تارىندا جانە شىمكەنت قالاسىندا (23,57) بايقالدى. ءولىم-ءجىتىمنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى سولتۇستىك قازاقستان (1 000 تۇرعىنعا شاققاندا 12,05), شىعىس قازاقستان (11,98) جانە قوستاناي وبلىستارىندا (10,51) تىركەلدى. بۇل – وسى وبلىستارداعى حالىقتىڭ جاس قۇرىلىمىمەن ەرەكشەلەنەتىن فاكتور.

Ranking.kz سايتىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2024 جىلدىڭ باسىندا ەلدەگى ەگدە ادامداردىڭ سانى 2,7 ميلليوننان اسقان. بۇكىل الەمدە 2020-2021 جىلدارى كورسەتكىشتەر ايتارلىقتاي تومەندەپتى. بۇعان, ارينە, پاندەميا اسەر ەتكەنى تۇسىنىكتى جايت. الايدا 2022 جىلدان باستاپ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى قايتادان وسە باستايدى.

ماسەلەن, ەلىمىزدە ءبىر جىل ىشىندە قارتتار سانى 4,2%-عا كۇرت كوتەرىلگەن. حالىقارالىق (بۇۇ) جانە وتاندىق (بجزق) ساراپشىلاردىڭ ەسەپتىك دەرەك­تەرى ەلىمىزدە دە 2050 جىلعا قاراي ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىس­تى دەموگرافيالىق كارىلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيى بايقالاتىنىن كورسەتەدى. بول­جام بويىنشا 60 جاستان اسقان ادام­داردىڭ ۇلەسى 16,7%-عا دەيىن ارتپاق. ياعني 2050 جىلعا قاراي ءاربىر التىنشى ادام جاسى 60 جاستا بولادى-مىس.

ماماندار نە دەيدى؟

ەكونوميست دوسبول نۇراحمەتتىڭ ايتۋىنشا, حالىقتىڭ قارتايۋى ءبىرىنشى كەزەك­تە ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ قۇلدى­راۋىنا الىپ كەلمەك.

«قارتايۋ يننوۆاتسيانىڭ دامۋىن دا تەجەيدى. يننوۆاتسيانىڭ كەنجە قالۋى ەكونوميكالىق ءوسىمدى باياۋلاتادى. ۇشىنشىدەن, بۇل جاعداي مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە اۋىرلىق تۇسىرەدى. ياعني قارت كىسىلەر جۇمىس ىستەمەيتىندىكتەن جەكە تابىس سالىعى ەل قازىناسىنا تۇسپەيدى. ال مەملەكەت شىعىندارى ارتا بەرەدى. شىن مانىندە, حالىق سانى كوبەيگەن سوڭ جانە ونىڭ ساپاسى ارتقان سوڭ بارىپ كۇنكورىس دەڭگەيى ارتادى, ءىجو كوبەيەدى. بارلىعى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى. ەكونوميكالىق ءوسىم بار جەردە ءىجو دە ارتادى. ءىجو جوعارى بولعاندىقتان, حالىقتىڭ تۇرمىسى, كۇنكورىس دەڭگەيى دە جوعارىلايدى», دەيدى ول.

دەي تۇرعانمەن ساراپشى ەلدەگى حالىقتىڭ قارتايۋ ۇدەرىسى دامىعان ەل­دەر­دەگىدەي قارقىندى ءجۇرىپ جاتپا­عان­­دىقتان بۇل الاڭداۋعا نەگىز جوق دەگەن ءسوز ەمەس ەكەنىن ايتتى.

«حالىقتىڭ قارتايۋى الدىمەن ەكونو­ميكالىق وسىمگە كەرى اسەر ەتەدى, ونىڭ ىشىندە ەڭبەككە قابىلەتتى ادام سانى ازا­­يىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەندەيدى. ەڭبەككە قابىلەتتى ادامداردىڭ جۇمىس جۇكتەمەسى جوعارىلايدى. تۇتىنۋ قۇرى­لىمىنىڭ وزگەرۋى, تۇتىنۋ شى­عىن­دارىنىڭ ازايۋى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ باعاسىنا جانە ينفلياتسيا دەڭگەيىنە ىقپال ەتەدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باعالاۋىنشا, قارتايعان حالىق دەفلياتسيالىق قىسىممەن بىرگە جۇرەدى, ويتكەنى جيىنتىق سۇرانىس تومەندەيدى. اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگى تومەندەيدى. زەينەتاقى جۇيەسىنە, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن الەۋمەتتىك قورعاۋعا, ەل بيۋدجەتىنە تۇسەتىن شىعىندار وسەدى. ايماقارالىق تەڭسىزدىك شيەلەنىسەدى», دەيدى د.نۇراحمەت.

سونىمەن قاتار دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا, حالىقتىڭ دەمو­گرا­فيالىق مىنەز-قۇلقىن وزگەرتۋگە, جاستاردىڭ رەپرودۋكتيۆتى بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا, وتباسىلىق قاتىناستاردى نىعايتۋعا, حالىقتىڭ ءولىم-ءجىتىمىن تومەندەتۋگە جانە قوعامدا ساۋ ءومىر ءسۇرۋدىڭ يدەولوگياسى مەن تاجىريبەسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ءىس-شارا­لاردى ازىرلەۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتتى مامان.

«الەمدە مىناداي قىزىق زەرتتەۋ بار. ەكونوميكالىق ساۋاتتىلىقتىڭ ارتۋى ەلدەگى ۇيلەنۋ جاسىنىڭ ۇلعايۋىنا جانە وتباسىنداعى بالا سانىنىڭ ازايۋىنا اسەر ەتەدى ەكەن. ياعني حالىق مەيلىنشە ەكونوميكالىق تۇرعىدا ساۋاتتى بولعان سايىن ولار كەشىرەك ۇيلەنەدى, ازىراق بالا تۋادى. سەبەبى, ونداي ادامدار بارلىعىن ەسەپتەي الادى, بالالى بولۋ­دىڭ شىعىنى – ونىڭ بىلىمىنە, بولا­شاعىنا قانشا اقشا جۇمسالادى دەگەن سياقتى. ارينە, بۇل – دۇرىس دەگەن ءسوز ەمەس. قازاقستان سياقتى دامۋشى مەملەكەت ءۇشىن دەموگرافيانى كوتەرۋ – وتە ماڭىزدى فاكتور. دەموگرافيانىڭ ءوسۋى ەڭبەك كۇشىنىڭ, تۇتىنۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنا, يننوۆاتسيانىڭ دامۋىنا اسەر ەتەدى. دەموگرافيا ەلدىڭ ەكونوميكالىق ولشەمىن انىقتايدى. كەز كەلگەن بيزنەس­كە بەس ادامعا تاۋار ءوندىرىپ, ساتقاننان گورى 10-20 ادامدىق نارىققا تاۋار ساتقان ىڭعايلى جانە بيزنەس وزىنە كەرەك ادامداردى وڭاي تابادى», دەيدى ول.

ال دەموگراف ءازىمباي عالي مۇنى وبەكتيۆتى ءۇردىس دەيدى.

ء«اربىر ۇلتتىڭ دەموگرافيالىق كەزەڭدەرى بولادى. ۇلتتىڭ جاس كەزەڭى بار. قازاقتار 1959-1962 جىلار ارالى­عىندا وتە جاس ۇلت بولدى. ءتىپتى الەمدىك دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا كورسەتكىش جاس ەدى. ول كەزدە مەديتسينا دا جاقسى بولدى. نارەستەلەردىڭ ءولىمى ازايدى. ونىڭ ۇستىنە تۋ كوبەيدى. وتە ءبىر رەكوردتىق كەزەڭگە جەتتى. ءبىر وتباسىندا وننان اسا بالاسى بار ۇيلەر كوپ ەدى. ءتورت-بەس بالالى ءۇيدى ءتىپتى بالاسى بار ەكەن دەپ ەسەپتەمەيتىن. بۇدان كەيىن قازاقتار بالا تۋدى ازايتا باستادى. قازىر ءبىر-ەكى بالاسى بار وتباسىلاردىڭ سانى وتە كوپ», دەيدى ساراپشى.

ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىر ەلى­مىزدە دەموگرافيالىق ۇستانىم وزگەر­گەن.

«راس قازىر تۇرمىس دەڭگەيى جاقسارىپ كەلەدى. ال جاستار بالا سانىن شەكتەسەك, جاعدايىمىز ءتىپتى جاقسارادى دەپ ويلايتىن كوزقاراس پايدا بولدى. دەمالۋ كەرەك, شەتەل ارالاۋ كەرەك دەيدى. سونىمەن قاتار ەلدەگى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعداي, قارىز-نەسيە اسەرلەرى تۋ كورسەتكىشىن ازايتىپ وتىر. بىراق دەموگرافيالىق جاعداي – وزگەرىپ تۇراتىن نارسە. ۇلتتىق ۇستانىم دا وزگەرە بەرەدى. قازىر بىزدەگى دەموگرافيالىق احۋال­دى ءبىراز جاقسارتقان سىرتتان كەلەتىن كوشى-قون ەدى. الدا ول دا توقىراپ قالاتىن ءتۇرى بار», دەيدى ول.

قورىتا ايتقاندا, ەلىمىزدە ءومىر ساپاسى جاقسارىپ, مەديتسينا دامىپ, ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسى ۇزارعا­نىمەن, تۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەپ كەتكەنى بەلگىلى. ال مۇنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا اسەرى زور ەكەنى جوعارىدا ايتىلدى.