ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «ەQ»
پرەزيدەنت تازا اتومدى ەنەرگيانىڭ كوزى مەن ونىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن گەوساياسي مۇددە تۇرعىسىنان ەمەس, ەلدىڭ ناقتى قاجەتتىلىگى تۇرعىسىنان قاراستىرادى. راس, اەس تۋرالى حالىق اراسىندا ءارتۇرلى پىكىر ايتىلىپ تا ءجۇر, ەل ىشىندە ونىڭ قۇرىلىسىنا كۇمان كەلتىرىپ جاتقاندار دا جوق ەمەس. ويتكەنى بۇل تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى «ساقالدى» پروبلەمالاردىڭ قاتارىنا جاتادى. ول سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان كوتەرىلىپ, اقشانىڭ جەتىسپەۋىنەن توقتاپ قالدى دا, تەك كەيىنگى ءۇش-ءتورت جىلدا بەلسەندى تۇردە قايتادان تالقىعا تۇسە باستادى. وسى تۇستا قازاقستاننىڭ دۇنيە جۇزىندەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا مۇمكىندىگى بار 27 مەملەكەتتىڭ اراسىنا قوسىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن, 2022 جىلدىڭ سوڭىندا ەلىمىزدە ۋران ءوندىرۋ كولەمى 21,3 مىڭ توننانى قۇراسا, بۇل كورسەتكىش كانادادا – 7,4 مىڭ توننا, ناميبيادا – 5,6 مىڭ توننا, اۋستراليادا – 4,6 مىڭ توننا, وزبەكستاندا – 3,3 مىڭ توننا, رەسەيدە – 2,5 مىڭ توننا, نيگەردە – 2 مىڭ توننا, قىتايدا – 1,7 مىڭ توننا دەڭگەيىندە بولعان كورىنەدى. ءسويتىپ, دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قاۋىمداستىقتىڭ مالىمەتىنشە, ۋران ساتۋدا ەلىمىز ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى.
وسىنداي شيكىزاتتىق نەگىزگە سۇيەنە وتىرىپ, قازاقستانعا اەس قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, فرانتسيا, رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ تاراپىنان ۇسىنىستار ءتۇستى. پرەزيدەنت مۇنداي وزەكتى ماسەلەنى ءوز باقىلاۋىندا ۇستاپ وتىر. ويتكەنى مۇندا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ قاسىرەتى مەن سالدارى حالىقتىڭ جانى مەن تانىندەگى قاتەرلى ىسىك رەتىندە ونى تۇرعىندار ءالى دە بولسا سەزىنەدى. مەملەكەت باسشىسى سونىمەن قاتار مۇقيات نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن جوبانىڭ قۇنى مەن ەكولوگياعا əسەرى سياقتى باسقا دا كۇردەلى جايتتاردى ەسكەرە كەلە, بۇل باستامانىڭ مəن-ماعىناسىنا تەرەڭ ۇڭىلە وتىرىپ, اەس قۇرىلىسىنا قاتىستى مəسەلەنى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارۋدى ۇيعاردى. بۇل جاعدايدى پرەزيدەنتتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى مەن Əدىلەتتى قازاقستان قاعيداتتارىنىڭ ءىس جۇزىندە ورىندالۋى دەپ قابىلداعان ابزال. ويتكەنى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, «ازاماتتار رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرگەن كەزدە اەس سالۋدى جاقتاعان نەمەسە قارسى بولعان ساراپشىلاردىڭ دəيەكتى پىكىرلەرىن بارىنشا تارازىلاپ, وي ەلەگىنەن وتكىزىپ بارىپ شەشىم قابىلداۋعا ءتيىس. اەس سالامىز با, سالمايمىز با, مۇنى حالىق شەشەدى».
مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا پايدالانۋ تۋرالى شەشىمىنىڭ ار جاعىندا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى, قوعامداعى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق پەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى, ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جاتقانىن ەسكەرگەن ءجون. ويتكەنى ەلەكتر قۋاتىن تۇتىنۋدىڭ كەيىنگى جىلدارى ەسەلەپ ارتىپ بارا جاتقانىن, بولاشاقتا وعان دەگەن تاپشىلىقتىڭ كۇشەيە تۇسەتىنىن ماماندار ەسكەرتۋمەن كەلەدى. سوندىقتان بۇل تۇيىقتان شىعۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ بولماق. سەبەبى ەلدەگى ەنەرگەتيكانىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى بۇل ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن گاز جوبالارىن قارجىلاندىرۋدى 17 ەسە ۇلعايتىپ, سالاعا 4,3 تريلليون تەڭگە ينۆەستيتسيا باعىتتاۋ قاجەت ەكەن.
سوندىقتان بولار مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا «بىزدە ينۆەستيتسيانى بىلاي قويعاندا, تازا اتوم ەنەرگياسى جوق بولسا, ەكونوميكامىزدى قۇلدىراتىپ الامىز, ايماقتاعى كوشباسشىلىعىمىزدان ايىرىلامىز. سوندىقتان بىزگە ەلەكتر ەنەرگياسى, اتومدىق تازا ەنەرگيا قاجەت» دەپ, ونىڭ ماڭىزىن كəسىبي تۇرعىدان ءتۇسىندىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىنە كوڭىل اۋداردى.
اتوم ەنەرگياسى ۇزدىكسىز ەنەرگيا ءوندىرۋدىڭ جالعىز عانا كوزى رەتىندە مويىندالعان. سەبەبى اەس گەنەراتسيانىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ ىشىندە كومىرتەك قالدىعىن ەڭ از مولشەردە قالدىراتىن ەنەرگيانىڭ بالاماسى سانالادى. سونىمەن قاتار ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدىڭ ارتۋىنا جəنە دەكاربونيزاتسياعا كوشۋگە بايلانىستى جاقىن ارادا ەنەرگەتيكالىق داعدارىس ورىن الاتىنىن, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن, جەل جəنە كۇن ستانسالارىن دامىتۋمەن قاتار اتوم ەنەرگەتيكاسىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرگەن ءجون. مىسالى, چەحيادا التى, بەلگيادا بەس اتوم رەاكتورى جۇمىس ىستەسە, شۆەيتساريا ءتورت رەاكتوردان وندىرىلەتىن اتوم ەنەرگياسىن پايدالانادى.
اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك, وڭتۇستىك جəنە باتىس ايماقتارىن ەنەرگيامەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرۋى كەرەك. سوندىقتان اەس قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە ۇلكەن (بالقاش), كۋرچاتوۆ جəنە اقتاۋ سياقتى ءۇش ۋچاسكە قاراستىرىلدى. اتالعان əر اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ وزىندىك مىندەتتەرى بار. ۇلكەن وڭتۇستىك ەنەرگەتيكالىق ايماقتاعى ەنەرگيا تاپشىلىعىن, اقتاۋ سۋدى تۇششىلاندىرۋدى, كۋرچاتوۆ تەڭگەرىمدىلىك مəسەلەلەرىن شەشەدى. سەبەبى ماماندار بۇل ايماقتاردىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋ جاعىنان دا əلەۋەتى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا قولايلى دەپ تاۋىپ وتىر.
جالپى العاندا, جىل سايىن كول بەتىنەن 18 ملرد تەكشە مەتر سۋ بۋلانىپ, ستانساعا جىلىنا 63 ملن تەكشە مەتر جۇمسالاتىنى بەلگىلى بولدى. بۇل كولدىڭ تابيعي بۋلانۋ كولەمىنىڭ 0,3 پايىزى عانا ەكەن. دەمەك بالقاشقا قاتەر تونەدى دەپ قاۋىپتەنۋگە سەبەپ جوق.
ۋراننىڭ قورى بويىنشا قازاقستان الدىڭعى قاتاردا. جىل سايىن ەلىمىزدە 20 مىڭ توننادان استام ۋران وندىرىلەدى. ياعني الەمدىك ءوندىرىستىڭ 40 پايىزعا جۋىعى ءبىزدىڭ ەلگە تيەسىلى. سوندىقتان بۇل باعىتتى بارىنشا دامىتۋ ماڭىزدى. ەلىمىز بويىنشا ۋران تۇركىستان, قىزىلوردا, اقمولا وبلىستارىندا وندىرىلسە, ۋران توتىعىنىڭ ۇنتاعى مەن وتىن تابلەتكالارىن ءوندىرۋ ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىندا 1973 جىلدان بەرى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. سونداي-اق ءۇلبى زاۋىتىنىڭ بازاسىندا قىتايلىق «CGNPC» كومپانياسىمەن بىرگە وتىن قۇرامالارىن ءوندىرۋ جوباسى تابىستى جۇمىس ىستەيدى. بۇل اتوم ەلەكتر ستانسالارى ءۇشىن يادرولىق وتىن شىعارۋعا كەپىلدىك بەرەدى. ويتكەنى زاۋىتتىڭ قۋاتى تومەن بايىتىلعان ۋرانعا ەسەپتەگەندە جىلىنا 200 توننانى قۇرايدى. «قازاتومونەركəسىپ» ۇاك» اق يننوۆاتسيالىق ءوندىرىسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ەلىمىزگە اتوم ستانسالارى ءۇشىن يادرولىق وتىن ءوندىرۋشى جəنە جەتكىزۋشى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا كىرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتوم سالاسىن دامىتۋ جəنە وسى باعىتتا باسقا ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا جول اشپاق. بۇگىنگى تاڭدا «قازاتومونەركəسىپ» ۋران ءونىمىن قىتاي, ەۋرووداق ەلدەرى, ءۇندىستان, رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا, اقش, كانادا جəنە باسقا ەلدەرگە ساتادى.
2023 جىلدىڭ اقپانىندا الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىنىڭ ۇلكەن اۋىلىندا اەس قۇرىلىسىنا قاتىستى العاشقى قوعامدىق تىڭداۋلار ءوتتى. سول جىلدىڭ سəۋىرىندە مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ماگاتە باس ديرەكتورىمەن اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن بولەك تالقىلادى.
الماتى وبلىسىندا ورنالاسقان ۇلكەن اۋىلىنا سالىناتىن اەس-كە قاتىستى وسى سالانىڭ عالىمدارى ستانسا بالقاش كولىنىڭ ءبىر تامشى دا سۋىن پايدالانبايتىنى مەن ونىڭ لاستانبايتىنىنا كەپىلدىك بەرىپ وتىر. ال ەندى اەس-ءتىڭ ۇلكەن اۋىلىندا سالىنۋىنىڭ سەبەبىنە كەلەر بولساق, وندا ونىڭ بىرنەشە نەگىزدەمەسى بار سياقتى. بىرىنشىدەن, اەس-ءتى كەز كەلگەن جەرگە سالۋعا بولمايدى. ەكىنشىدەن, ونىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىر ەلدى مەكەندە تۇراتىن جانە ستانسادا جۇمىس ىستەيتىن شامامەن 2000 ادام كەرەك ەكەن. ۇشىنشىدەن, وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا ول جەرگە اەس سالۋ جوسپارلانعان بولاتىن. سول كەزدە ول بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى سالىنباي, ەلگە ءتيىمدى جوسپار جۇزەگە اسپاي قالدى. ەندەشە, دايىن تۇرعان الاڭدى پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىنە كۇمانمەن قاراۋدىڭ رەتى جوق.
وسىلايشا, بارلىق قاۋىپتى ەسكەرە وتىرىپ, نەگىزگى بىرنەشە باسىمدىقتى اتاپ وتۋگە بولادى: 1) قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ, اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋدىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرۋ; 2) اتوم ەنەرگەتيكاسى ءۇشىن كادرلار دايارلاۋ; 3) جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم باعدارلامالارىن كەڭەيتۋ; 4) «راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇجىرىمداماسى مەن زاڭىنىڭ جوباسى سياقتى ماسەلەلەرگە كوڭىل ءبولۋ; 5) قورشاعان ورتانىڭ قاۋىپسىزدىگىن قاتاڭ قامتاماسىز ەتۋ مəسەلەلەرىن ايقىنداۋ; 6) ەلىمىزدىڭ əلەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا قول جەتكىزۋ.
تاعى ءبىر ەسكەرۋدى تالاپ ەتەتىن ماڭىزدى فاكتوردىڭ قاتارىنا ەلىمىز ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنىڭ ءحالىن جاتقىزۋعا بولادى. ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمداردىڭ 60%-دان استامى كومىردى نەگىزگى وتىن رەتىندە پايدالانىپ, ەلەكتر ستانسالارى 50 جىلدان اسا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. عالىمداردىڭ بولجامىنا قاراعاندا الداعى 10 جىلدان كەيىن ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى بايقالا باستايتىن كورىنەدى. كەڭەس دəۋىرىندە سالىنعان جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى ابدەن ەسكىرگەن, ونداعى جابدىقتاردىڭ توزۋىنان اپاتتىق جاعدايدىڭ ورىن الۋى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنا سەنىمدىلىكتى تومەندەتىپ وتىر. ال ۇيرەنشىكتى كومىر, ياعني قاتتى وتىن ەكولوگياعا وراسان زالال كەلتىرىپ, ازاماتتارىمىزدى ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا شالدىقتىرىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە حالىقارالىق رەيتينگ بويىنشا قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق كورسەتكىشى 180 ەلدىڭ اراسىندا 93-ورىندا بولسا, ال اۋانىڭ لاستانۋى بويىنشا 115-ورىندا. ال اتوم ەنەرگياسى, كەرىسىنشە, بۇكىل əلەمدە بەيبىت جəنە تازا جاسىل ەنەرگيا كوزى رەتىندە تانىلىپ وتىر. ەندەشە, جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ بارلىعىن قورىتا كەلە جانە ەلىمىزدىڭ 2060 جىلعا قاراي كومىرتەكتى بەيتاراپ ەلگە اينالۋعا مىندەتتەمە العانىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلىمىزدە, ەڭ الدىمەن, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پەن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك مəسەلەسىن شەشۋدىڭ قاجەتتىلىگى كۇمان تۋدىرماسا كەرەك.
تۋىنداپ وتىرعان تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ اتالعان تاعدىرشەشتى ماسەلەنى رەفەرەندۋم ارقىلى حالىقپەن اقىلداسۋ تۋرالى ءوز ۇستانىمىن ءبىلدىردى. ويتكەنى ەلىمىزدە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋدىڭ ماڭىزدىلىعى مەن ونىڭ وبەكتيۆتىك قاجەتتىلىگىن پرەزيدەنتتىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك مəسەلەسى دەپ قاراستىرۋى كورسەتىپ وتىر. راسىندا دا, قازىر اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ەرەكشە ماڭىزدى ەكونوميكالىق جانە ساياسي اسپەكتىگە اينالدى.
ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە وتكىزىلگەن اەس سالۋ ماسەلەسىنە قاتىستى قوعامدىق تالقىلاۋلار تسيكلىنىڭ قورىتىندىلارى دا ونىڭ ءمان-ماڭىزىن كورسەتىپ وتىر. اتالعان پروبلەماعا تىكەلەي قاتىسى بار نەگىزگى ماسەلەلەر انىقتالدى. ماسەلەن, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ستانسا قۇرىلىسىنا ەڭ قولايلى اۋماق رەتىندە الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانى ۇلكەن اۋىلىنىڭ اۋماعى تاڭدالدى. قازىر ۇكىمەت ونى سالۋ ءۇشىن يادرولىق تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن قىتايلىق «CNNC», وڭتۇستىككورەيالىق «KHNP», «روساتوم» جانە فرانتسۋزدىق «EDF» كومپانيالارى سياقتى بىرنەشە الەۋەتتى كومپانيالاردى قاراستىرىپ جاتىر. اتوم ستانساسى قۇرىلىسىنىڭ قۇنى دا بەلگىلى بولدى. ول شامامەن 10-12 ملرد دوللار قۇراۋى مۇمكىن. قاۋىپسىزدىك تالاپتارى دا نازاردان تىس قالماعان. اەس ءىىى+ بۋىنى بارلىق ىقتيمال سىرتقى əسەرلەردەن قورعالعان. وسىدان بولار قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ جۇرگىزگەن ساۋالناماسىنا قاراعاندا قازىردىڭ وزىندە رەسپوندەنتتەردىڭ 60%-عا جۋىعى رەفەرەندۋمعا قاتىسۋعا نيەتتى ەكەن. ەندى بارلىعى ەل تۇرعىندارىنىڭ قولىندا.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى
