كونستيتۋتسيا – تاۋەلسىزدىك تەمىرقازىعى: ءداستۇرلى قۇقىقتان دەموكراتيالىق رەفورمالارعا دەيىن

سەرىك ەگىزباەۆ,

«اۋىل» پارتياسىنىڭ توراعاسى,

ءماجىلىس دەپۋتاتى

ۇلى دالادا بيلىك قۇرعان حاندىق داۋىرىندە زاڭدار جيناعى ماڭىز­دى ءرول اتقاردى. زاڭدار جينا­عىنىڭ ەڭ ءبىر جەتىلدىرىلگەن ۇلگىسى قاسىم حان تۇسىندا بولدى. ول بيلىك جۇر­گىزگەن كەزەڭدە قازاق قوعامىنداعى قۇقىقتىق نورمالاردى رەتتەۋ ماقساتى­مەن «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» اتالعان زاڭدار جيناعىن شىعاردى. بۇل كونە جارعى سول كەزدەگى قازاق قاۋىمىنىڭ قو­عامدىق جانە قۇقىقتىق زاڭدارىن قا­لىپتاستىردى, ادەت-عۇرىپ, تۇرمىس-سالت ەرەجەلەرىن بايىپ­تادى. جەكە ادام­دار, رۋ-تايپالار مەن قوعامدىق توپ­تار اراسىنداعى قاتىناس جۇيەسىن رەت­تە­دى. بۇل جارعى ءبىر عاسىرداي قىزمەت ات­قارعان سوڭ, ءتيىستى تولىقتىرۋلار مەن­ وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» اتالعان زاڭدىق جۇيە ومىر­گە كەل­دى. ەسىمنىڭ نەمەرەسى تاۋكە حان­دىق قۇر­عان كەزەڭدە قاعيدالاردىڭ ۇلگىلى نۇس­قاسى, حالىقتىڭ ءتارتىپ, سالت-ءداس­تۇرى­نىڭ جۇيەلى جيىنتىعى – اتاقتى «جەتى جارعى» قولدانىسقا ەندى. سول كەزدە قازاق ەلى باسقارۋ جۇيەسى حاندىق بيلىككە نەگىزدەلگەن, ساياسي جاعىنان ور­تالىقتانعان, ءبىرتۇتاس قۇقىقتىق مەملەكەتكە اينالعانى تاريحتان بەلگىلى. دالا داستۇرىنە نەگىزدەلگەن حاندىق داۋىر­دەگى بۇل زاڭدىق قاعيداتتاردى ەلدىگىمىز­دىڭ, اتا زاڭىمىزدىڭ تاريحي تامىرى, مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ ماڭىزدى مۇراسى دەپ قابىلداعان ابزال.

«الاش» قوزعالىسى كەزەڭى­نە كەلەر بولساق, ءاليحان بو­كەيحاننىڭ تاپسىرۋىمەن زاڭگەر بارلىبەك سىرتتانوۆ «قازاق ەلىنىڭ ۋستاۆى» اتتى ەڭبەك جازدى. بۇل سول زامانعا ساي جازىلعان تۇڭعىش قازاق ەلىنىڭ زاڭدار جيىنتىعى بولاتىن.

تاۋەلسىز قازاقستان ءوز تاريحىندا ەل­دىڭ باستى قۇجاتىن ەكى رەت قابىل­دا­دى. 1993 جىل­عى كونستيتۋتسيا نەگىزىن­دە ەلىمىز پارلامەنتتىك رەسپۋب­ليكا مو­دە­لىندە بولسا, 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسياعا سايكەس قازاقستان پرەزي­دەنتتىك-پارلامەنتتىك بيلىككە كوشتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا نەگىزگى قۇجاتقا زاماننىڭ اعىمى مەن تالابىنا ساي التى رەت وزگەرىس پەن تولىقتىرۋ ەنگىزىلدى.

كونستيتۋتسياعا كەيىنگى جىلدارى ەن­گىزىلگەن وزگەرىستەر ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىنە سونى سەرپىن بەردى. وزگەرىستەر الدىمەن سايلاۋ جۇيەسىنەن باستالدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل رەفورمالار تۋرالى «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا ساياسي وزگەرىس­تەر اسىعىس جاسالماۋى كەرەك ەكەنىن ايتا كەلە, «ساياسي رەفورما ءبىر كۇننىڭ نەمەسە ءبىر جىلدىڭ شارۋاسى ەمەس. مۇنى ەل ىرگەسىن شايقالتپاي, بەرەكە-بىرلىگىن بۇزباي, بايىپپەن جانە بىرتىندەپ ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك. بىراق رەفورمانى سوزا بەرۋگە دە بولمايدى. بيلىك حالىقتىڭ ال­دىنداعى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنگەنى ءجون. سول سەبەپتى ءبىز اۋىل جانە كەنت اكىمدەرىن سايلاۋعا كوشەمىز. وسى ارقىلى ەڭ تومەنگى دەڭگەيدەن باستاپ جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن نىعايتامىز. بۇل قادام وزەكتى ماسەلەلەردى تۇرعىندار مەن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بىرلەسىپ شەشۋى ءۇشىن قاجەت. سودان كەيىن اۋدان اكىمدەرىن ساي­لايمىز. جاڭا جۇيە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كور­سەتسە, بۇدان دا جوعارى دەڭگەيدەگى اكىمدەردى سايلايتىن بولامىز», دەگەن بولاتىن. اكىمدەر سايلاۋىن وتكىزۋ يدەياسىن مەملەكەت باسشىسى العاش رەت 2019 جىلى پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا كوتەردى. ال 2020 جىلعى قازاقستان حالقىنا ار­ناعان «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قي­مىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىندا اتالعان يدەيانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ العاشقى قادامى رەتىندە اكىمدەر سايلاۋىن 2021 جىلى اۋىل, كەنت, اۋىلدىق جانە كەنتتىك وك­رۋگتەر, سونداي-اق اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار اكىمدەرى دەڭگەيىنەن باس­تاۋدى ۇسىندى. 2021 جىلى ەلىمىزدە مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن «قازاقستانداعى سايلاۋ تۋرالى» كونس­تيتۋتسيالىق زاڭعا اكىمدەر سايلاۋىن ەنگىزۋدى كوزدەيتىن تۇزەتۋلەرگە قول قويۋ ارقىلى اۋىلدىق دەڭگەيدەگى, اۋدان­دار مەن اۋداندىق, وبلىستىق ما­ڭىزى بار قالالار اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. بۇل قادام ازا­ماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن تولىق­قاندى ىسكە اسىرۋداعى بەلسەندىلىگىن ارت­تىرۋعا, حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنى­مىن جانە ءار اكىمنىڭ حالىق الدىندا ەسەپ بە­رۋىن كۇشەيتۋگە, حالىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن پروبلەمالارىنا دەن قويۋ جەدەلدىگىن ارتتىرۋعا, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن تولىق كو­لەمدە ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءار تۇر­عىن اۋىل اكىمىن تاڭداۋدا تىكەلەي داۋىس بەرۋ قۇقىنا يە بولدى جانە اۋىل اكىمى لاۋازىمىنا ازاماتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى ۇسى­نۋىنا جول اشىلدى.

سايلاۋ جۇيەسىنىڭ وزگەرۋى اكىمدەر مەن حالىق اراسىنداعى بايلانىستىڭ نىعايۋىنا, جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ارتۋىنا, ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. 2023 جىلدىڭ 5 قاراشاسىندا ەلىمىزدە العاش رەت قاناتقاقتى رەجىمدە 45 اۋدان مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قا­لالار اكىمدەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋى ءوتتى. بۇل وقيعا ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندەگى ما­ڭىزدى ءسات بولدى. سايلاۋعا «اۋىل» پارتياسى دا قاتىسىپ, ءوز ۇمىتكەرلەرىن ۇسىندى. سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا ءوز وڭىرىندە ەڭبە­گىمەن ەلگە تانىلعان ابىرويلى ازاماتتار – 3 ۇمىتكەر «اۋىل» پارتياسى اتىنان ساياسي دوداعا ءتۇسىپ, جەڭىسكە جەتتى. بۇل ءۇردىس 2025 جىلدان باس­تاپ جاپپاي تۇراقتى تۇردە جالعاسادى.

اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى اسا ماڭىزدى بەلەستەردىڭ ءبىرى بولارى انىق. اكىمدەر سايلاۋىنا ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋشىلارمەن بىرگە ساياسي پارتيالار دا كانديداتتار ۇسىناتىنىن ەسكەرسەك, ساياسي ارەناداعى باسەكەلەستىكتىڭ ءباسى ارتا تۇسەتىنى ايدان انىق. بۇگىنگى كۇنى «اۋىل» پارتياسىنىڭ اتىنان رەس­پۋبليكانىڭ 3 اۋدانىنىڭ اكىمى اشىق سايلاۋدا جەڭىسكە جەتىپ, ءوز قىزمەتتەرىن اتقارىپ كەلەدى. ال سايلاۋ جۇيەسى مەن ساياسات مايدانىنداعى اشىق باسەكەلەستىك – دەموكراتياعا قادام باسۋدىڭ, قوعامنىڭ دامۋى مەن كەمەلدەنۋىنىڭ كەپىلى. جالپى, كەيىنگى جىلدارى پرەزيدەنت باستاماسىمەن سايلاۋ جۇيەسىنە كوپ جاڭاشىلدىق ەنگىزىلدى. كەز كەلگەن ساياسي جاڭعىرۋدىڭ باستى ماقساتى ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىندەگى ءرولىن ارتتىرۋ ەكەنى تۇسىنىكتى. بۇل باعىتتا اتقارىلعان جۇمىس از ەمەس. ماسەلەن, بەيبىت شەرۋلەردى ۇيىم­داستىرۋ ءتارتىبى وزگەرتىلىپ, بۇرىن­عى رۇقسات الۋ قاعيداتى حاباردار ەتۋ قا­عيدا­تىنا اۋىس­تىرىلدى, سايا­سي پارتيا­لاردى تىركەۋ ءۇشىن ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ سانى جونىندەگى تالاپ 40 مىڭنان 5 مىڭ ادامعا ازايتىلدى, سايلاۋ كەزىندەگى پار­تيالىق تىزىمدە ايەلدەر, جاستار جانە ين­كليۋزيۆتى قوعام وكىلدەرى ءۇشىن 30 پايىز­دىق كۆوتا قاراستىرىلدى, پار­لامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتى ەن­گىزىلدى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باس­شىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ارالاس ساي­لاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. سوعان ساي ءما­جىلىس­تىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىنىڭ 70 پايىزى پروپورتسيونالدىق, 30 پايىزى ما­جوريتارلىق جۇيەمەن جاساقتالدى.

ارالاس سايلاۋ ۇلگىسى وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالارداعى ءماس­ليحاتتار سايلاۋىنا دا ەنگى­زىل­دى. بۇل – ەلدەگى ساياسي جۇيەنى ودان ءارى جەتىلدىرىپ, دەمو­كراتيالاندىرۋعا باعىتتالعان سونى­ قادام. ياعني بۇعان دەيىنگى پارتيا­لاردىڭ ءماجىلىس پەن ماسليحاتقا ءوتۋ شەگىن تومەندەتۋ ءۇشىن قابىلدانعان شە­شىمنىڭ زاڭدى جالعاسى. ەندىگى جەردە ماجوري­تارلىق جۇيە بويىنشا ءاربىر ءوڭىر ماجىلىسكە كەمىندە ءبىر دەپۋتات سايلاي الادى. ال اۋداندىق جانە قالالىق ماسليحاتتارعا سايلاۋ تولىعىمەن ماجو­ريتارلىق جۇيەگە كوشىرىلدى. مۇنداي قادام ايماقتاردا باسەكەگە قابىلەتتى ساياسي ورتا قالىپتاستىرۋعا جول اشتى. بۇل حالىق اراسىنان وزا شاۋىپ, تۇر­عىنداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تولعاپ جۇر­گەن جاڭا تۇلعالاردىڭ ساياسات ساحناسىنا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ساياسي پارتيالارعا دا ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا كانديداتتار ۇسىنۋ مۇمكىندىگى بەرىلدى. سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭعا ەنگىزىلگەن بۇل جاڭاشىلدىقتىڭ بارلىعى 2022 جىلدىڭ 19 ناۋرىزىنداعى پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتار سايلاۋلارىندا تۇڭعىش رەت تاجىريبەدەن وتكىزىلىپ سىنالدى. ناتيجەسىندە, سايلاۋ قورتىندىسى ادىلەتتى قازاقستاننىڭ پارتيالىق جۇيەسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. پارلامەنتكە التى پارتيانىڭ ءوتۋى – بۇرىن-سوڭدى بولماعان باسەكەلەستىك كورسەتكىشى. بۇل – پارتيالارعا بەرىلگەن ۇلكەن مۇمكىندىك ءارى تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ ناقتى ساياسي قۇرالى. ەندى پار­تيالار بۇل مۇمكىندىكتەردى پار­لا­مەنتكە ءوتۋ جانە دەپۋتاتتىق مان­داتتاردىڭ بارىنشا كوپ سانىن الۋ ءۇشىن عانا ەمەس, باعدارلامالىق ۇستا­نىمداردى, ازاماتتارمەن جۇمىس ىستەۋ جونىندەگى ادىستەمەلىك تاسىلدەردى قولدانۋعا ءتيىس. بۇگىنگى كۇنگە «اۋىل» پار­تيا­سىنىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى ءماس­ليحاتتاردا 228 مۇشەسى دەپۋتات جانە 38 پارتيالاستاردىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋ اكىمى, ال 8 دەپۋتاتتان قۇرالعان فراكتسيا ماجىلىستەگى بارلىق 7 كوميتەتتىڭ مۇشەسى ەكەنىن ەسكەرسەك, ەل حالقىنىڭ بىزگە ۇلكەن سەنىم ارتىپ, جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىرعانىن اڭعارامىز.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, پرەزيدەنتتىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭدى رەفورمالاۋ باستاماسى ەلىمىزدەگى ساياسي كۇشتەردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ, سەرپىندى ىستەردى قولعا الۋىنا سەبەپكەر بولىپ وتىر. جاڭا باعدارلاماسىن قابىلداپ, جاڭعىرۋ جولىنا تۇسكەن «اۋىل» پارتياسى, ەڭ الدىمەن, جاستار قاۋىمىنا بەت بۇردى. قازىرگى تاڭدا پارتيانىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى باسقارۋ ورگاندارىنا جاستاردى تارتۋ ماقساتىندا ءبىلىمى وزىق, سانا سەزىمى تەرەڭ, وتانشىل جانە ازاماتتىق ۇستانىمى بيىك كادرلار رەزەرۆىن جاساقتاۋ اشىق تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. مۇنداعى ەڭ باس­تى ماقسات – پارتيا قىزمەتىنە زاماناۋي ويلاۋ قابىلەتى بار, جاۋاپكەرشىلىگى مەن رۋحى جوعارى, قازىرگى تالاپقا ساي ترەندتەردى مەڭگەرگەن جاستاردىڭ كادرلىق رەزەرۆىن ىرىكتەۋ جانە پارتيا جۇمىسىنا جاڭا سەرپىن بەرەتىن جالىندى, جاسامپاز جاستاردى قولداۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك ءليفتىنى قولعا الۋ.

دەموكراتيالاندىرۋ جولىنداعى ەڭ باستى قادام – پرەزيدەنت باستاماسىمەن 2022 جىلى 5 ماۋسىمدا وتكىزىلگەن بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تو­لىقتىرۋلار. رەفەرەندۋمدا قابىل­دان­عان كونستيتۋتسيالىق رەفورما مەم­لەكەتىمىز ءۇشىن تاعدىرشەشتى مانگە يە بولدى. اتا زاڭعا ەنگىزىلگەن بۇل تۇ­زە­تۋلەر مەملەكەتىمىزدىڭ باسقارۋ مو­دەلىن جانە ساياسي جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرت­تى. قازىرگى «گەوساياسي داۋىلعا» تاپ بول­عان اۋمالى-توكپەلى الەمدە قازاق ەلى­نىڭ قۋاتتانۋىنا, تۇراقتىلىعىنىڭ نىعايۋى­نا, ەكونوميكاسىنىڭ وركەن­دەۋىنە قاجەتتى جان-جاقتى جاعداي جاسالدى.

بۇل وزگەرىستەر نە بەردى؟ ەڭ باستىسى, جۇيە جاڭاردى. ەلىمىز بۇكىل ماڭىزدى شە­شىمدەردى ءبىر تۇلعا قابىلدايتىن سۋپەر­­پرەزيدەنتتىك جۇيەدەن تولىق باس تار­تىپ, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتكە» نەگىزدەلگەن جاڭا تۇرپاتتى پرە­زيدەنتتىك-پارلامەنتتىك جۇيەگە كوش­تى. پرەزيدەنتتىك لاۋازىمعا ءبىر رەت سايلاناتىن 7 جىلدىق مەرزىم ەنگى­زىل­دى. بىرقاتار بيلىك وكىلەتتىگى قايتا ءبو­لىنىپ, پارلامەنتتىڭ ءرولى كۇشەيتىلدى. كونس­تيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەر حالىقتىڭ تەك جەر­گىلىكتى بيلىككە ەمەس, تىكەلەي پارلا­مەنتكە ىقپال ەتۋىنە جول اشىپ, ەلدى باس­قارۋ ىسىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيت­تى جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ تاسىلدەرىن جەتىلدىرۋ ۇردىستەرىنە قۇ­­قىق­تىق نەگىز قالىپتاستىردى. جاڭا تۇزەتۋ­لەرگە سايكەس ەل ۇكىمەتى ءوز موينىنا­ جاڭا جاۋاپ­كەرشىلىكتەر الىپ, سىندارلى جاعداي­دا زاڭ كۇشى بار اكتىلەر قابىلداۋ قۇزىرىنا يە بولدى. پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارى ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشى, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىسى باسشىلارى لاۋازىمدارىن اتقارۋ قۇقىنان ايىرىلدى.

ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسى ارا­لاس سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا قۇرىل­دى. سەناتتاعى پرەزيدەنتتىك كۆوتا قىس­قارتىلدى. پارلامەنت ماجىلىسىندەگى قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كۆوتا­سى جانە تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ كونس­تي­تۋتسياداعى ەرەكشە ءرولى مەن ارتىق­شىلىقتارى تۋرالى ەرەجەلەر الىنىپ تاس­تالدى. جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ ماڭىزى مەن ءرولى كۇشەيتىلىپ, وبلىس اكىم­دەرىن بىرنەشە كانديدات اراسىنان سول ءوڭىردىڭ حالىق قالاۋلىلارى تاڭدايتىن بولدى.

مەملەكەت باسشىسى: «ەلىمىزدە ىسكە اسىرىلعان رەفورمالار ەكى جىلعا دا جەت­پەيتىن از ۋاقىتتا حالىقتىڭ ساياسي سانا-سەزىمىن ەداۋىر وزگەرتتى. ەندى جۇر­تىمىز مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ بۇرىنعى ءتاسىلىن قايتارۋعا جول بەرمەيتىنىنە سەنىمىم مول», دەگەن ەدى. بۇكىل جارقىن ىستەرىمىزدىڭ, تاۋەلسىزدىگىمىز بەن تۇتاس­تىعىمىزدىڭ, ىنتىماعىمىز بەن بەيبىت ءومىرىمىزدىڭ باس­تاۋى اتا زاڭىمىزدىڭ ارقاسىندا ەكەنى ءسوزسىز.