بۇل ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا, سونداي-اق مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ جاڭا تۇرلەرىنىڭ الدىن الۋعا جانە انىقتاۋعا باعىتتالعان سوت جانە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىندە قولدانىلاتىن قۇرالداردى پايدالانۋدىڭ بارىنشا جەتىلدىرىلگەن تاسىلدەمەسىن تالاپ ەتەدى.
وسىعان وراي مىناداي ءۇش نەگىزگى باعىت بويىنشا قوعامدىق ءومىردىڭ ءتۇرلى سالالارىنا بەلسەندى تۇردە ەنگىزىلەتىن باعدارلامالىق جاساقتامانى قوسا العاندا, جاساندى ينتەللەكتىنى تەحنولوگيالاردىڭ جيىنتىعى رەتىندە قاراستىرا وتىرىپ, ونى ورىندى پايدالانۋ ماسەلەلەرى ەرەكشە وزەكتىلىككە يە بولا تۇسەدى.
1) ەكونوميكانى, قوعامدى دامىتۋ, ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ءۇشىن;
2) اسكەري ماقساتتار ءۇشىن;
3) قىلمىستىق سيپاتتاعى ماقساتتار ءۇشىن.
الەمدىك تاجىريبە سوت جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وسى ءۇش سالانىڭ بارلىعىندا جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋ كورىنىستەرىنە كەزىگەتىنىن كورسەتىپ وتىر.
شەت ەلدەردىڭ تاجىريبەسى جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن تەحنولوگيالار سوت جانە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىندە كەڭىنەن قولدانىسقا ەنىپ جاتقانىن كورسەتەدى. بۇل سالاداعى كوشباسشىلار – اقش, كانادا, ۇلىبريتانيا جانە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى. مۇندا بولجامدى پوليتسيا ارەكەتتەرى مەن سوت ءوندىرىسى جۇيەلەرى ءجيى قولدانىلادى, ولار جاسالعان قىلمىستار تۋرالى ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى تالداۋ نەگىزىندە بولجامدى ۋاقىت پەن ولاردىڭ جاسالعان ورنىن كورسەتە وتىرىپ, ىقتيمال قىلمىس جاساۋ ايماقتارىن, سونداي-اق سوت شەشىمدەرىن بولجايدى.
ماسەلەن, اقش-تاعى كوپتەگەن پوليتسيا بولىمشەسى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتى (UCLA) ازىرلەگەن «PredPol» دەرەكتەردى تالداۋ جۇيەسىن پايدالانادى. جاسالعان قىلمىستار تۋرالى ەسەپتەردىڭ نەگىزىندە ازىرلەنگەن بۇل جۇيە قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جاسالۋ ىقتيمالدىعى جوعارى اۋدانداردى انىقتاپ, جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە اقپارات بەرىپ, كارتاداعى وسى ايماقتاردى بەلگىلەيدى.
«Smartsettle ONE» ( ۇلىبريتانيا) جاساندى ينتەللەكت جۇيەسى ۇتىمدى كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن تاراپتاردىڭ كەلىسسوز تاكتيكالارىن قۇرۋعا قابىلەتتى. 2019 جىلى ازاماتتىق سوت ىسىندە العاش رەت روبوت-ءبىتىمشىنىڭ كومەگىمەن تاراپتار اراسىنداعى داۋ شامامەن ءبىر ساعات ىشىندە سوتقا دەيىنگى تارتىپتە رەتتەلدى. زاڭگەرگە بۇل ءۇشىن كەم دەگەندە ءۇش ايلىق كەلىسسوزدەر قاجەت بولار ەدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وسى باعىتتاعى جۇمىس قارقىندى دامىپ كەلەدى. سوت جۇيەسىندەگى ماڭىزدى IT-جوبالاردىڭ ءبىرى – «سوت تاجىريبەسىنىڭ تسيفرلىق ساراپتاماسى», بۇل جوبا سوت شەشىمدەرىنىڭ ءمانىن تۇسىنۋگە, ولاردى سالىستىرۋعا, اۋىتقۋلاردى انىقتاپ, بىرىڭعاي سوت تاجىريبەسىن قالىپتاستىرۋعا قابىلەتتى.
جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدىڭ ارتىقشىلىعىن ايتا وتىرىپ, ولاردى پايدالانۋ بويىنشا قۇقىقتىق رەتتەۋ ماسەلەلەرى ءوز شەشىمدەرىن تالاپ ەتەتىنىن دە ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. تاعى ءبىر ماڭىزدى ءسات – وسى تەحنولوگيالاردىڭ جەتىلدىرىلمەۋىنە, سونداي-اق ادامي فاكتورلارعا بايلانىستى ولاردى قولدانۋدىڭ ەتنيكالىق اسپەكتىلەرىن دە ەسكەرۋىمىز كەرەك.
الەۋمەتتانۋدا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى جيناعان دەرەكتەر بازاسىنداعى مالىمەتتەر تىسقارى تۇسىنىكتەردى قامتيدى, ال قىلمىستىق ستاتيستيكا قىلمىستاردىڭ ناقتى دەڭگەيىن ەمەس, مەملەكەتكە بەلگىلى بولعان قىلمىس سانىن عانا كورسەتەدى دەگەن پىكىر بار. مۇنداي سيپاتتا جينالعان مالىمەتتەردى نەگىزگە الۋ بۇرىس بولجامدار مەن تەرىس ماقساتتا پايدالانۋعا الىپ كەلۋى مۇمكىن.
2021 جىلى يۋنەسكو-عا مۇشە مەملەكەتتەر تاريحتا العاش رەت جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ەتنيكالىق اسپەكتىلەرىنىڭ جاھاندىق ستاندارتتارىن قابىلداۋى كەزدەيسوق ەمەس.
ەلىمىزدەگى سوت جۇيەسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى – زاڭ مەن ار-ۇجداندى باسشىلىققا الىپ, قاراستىرىلعان دالەلدەر جيىنتىعىنىڭ نەگىزىندە ءوزىنىڭ ىشكى سەنىمىنە سۇيەنە وتىرىپ شەشىم شىعارۋى ەكەنى بەلگىلى. بۇل جاعدايداعى سوت شەشىمى – مورالدىق-ەتنيكالىق ۇستانىمعا نەگىزدەلگەن زاڭ بالامالارىن تاڭداۋ بارىسىنداعى سوت قۇرالى. سوندىقتان سۋديا شەشىمى ينستيتۋتىن ىستەن شىعارۋ سوت ءوندىرىسىنىڭ ءمان-ماڭىزىن جويۋمەن تەڭ.
حالىقارالىق قىلمىستىڭ جاھاندانۋى, كيبەركەڭىستىك پەن زاماناۋي ينفورماتسيالىق تەحنولوگيالارعا بايلانىستى ءىس-ارەكەتتەردىڭ جاڭا ءتۇرىنىڭ پايدا بولۋى جانە كەڭىنەن تارالۋى جاعدايىندا قىلمىستىق قۇقىقتىڭ ماسەلەلەرى مەن دامۋ پەرسپەكتيۆالارى ايرىقشا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. قىلمىستىق زاڭناما مەن تاجىريبەنى وسىنداي جاڭا سىن-تەگەۋرىن مەن قاتەرلەرگە ادەكۆاتتى جانە زاماناۋي جاۋاپ قاتۋعا جۇيەلىك بەيىمدەۋ بارىنشا وزەكتى بولا تۇسۋدە. وسى سالادا تۋىندايتىن ماسەلەلەردى ەڭسەرۋ بويىنشا ءتيىمدى شەشىمدەر شىعارۋ ءۇشىن عالىمدار مەن پراكتيكتەر ءىس-قيمىلدارىن بىرىكتىرۋى ماڭىزدى.
پرەزيدەنتىمىزدىڭ 2021 جىلعى 15 قازانداعى №674 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قۇقىقتىق ساياساتىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىندا جاساندى ينتەللەكت (بۇدان ءارى – جي) تەحنولوگيالارى مەن روبوتتەحنيكانى رەتتەۋدىڭ قاجەتتىلىگىن نەگىزدەيتىن ەكى فاكتور ايقىندالعان. ءبىرىنشىسى – جي جانە روبوتتار كەلتىرگەن زالال ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ءبولۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ. ەكىنشىسى – جي كومەگىمەن جاسالعان تۋىندىلارعا زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىنىڭ تيەسىلىگىن انىقتاۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ.
بيىلعى 7 اقپاندا ەل ۇكىمەتىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل ەكونوميكاسىنداعى جاعدايدى ءتۇرلى سالالاردى تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ پايداسىنا وزگەرتۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. «جي-ءدىڭ نەگىزگى ارقاۋى – دەرەكتەر. ءبىر جاعىنان, مالىمەتتەر كوپكە قولجەتىمدى بولۋى كەرەك, ەكىنشى جاعىنان, قاۋىپسىزدىك, جەكە مالىمەتتەرگە قول سۇقپاۋ, مالىمەتتەردىڭ ساپالى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى بار», دەپ باسا ايتىلدى.
ەلىمىزدە جي-ءدى قولدانۋ 2017 جىلى قابىلدانعان «تسيفرلىق قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ونىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى – بولاشاق ەكونوميكاسىن تۇبەگەيلى جاڭا تراەكتوريالىق-تسيفرلىق ەكونوميكاعا اۋىستىرۋعا جاعداي جاساۋ جانە ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قارقىنىن جەدەلدەتۋ. مۇندا بەس باعىت كوزدەلگەن, وسى باعىتتار بويىنشا 17 باستاما جانە 120-دان استام جوبا قالىپتاستىرىلعان, اتاپ ايتساق: «ەكونوميكا سالالارىن تسيفرلاندىرۋ», «تسيفرلىق مەملەكەتكە كوشۋ», «تسيفرلىق جىبەك جولىن» ىسكە اسىرۋ», «ادامي كاپيتالدى دامىتۋ» جانە «يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەنى قۇرۋ».
ۇكىمەت ءوز قىزمەتىن تسيفرلاندىرۋ ءىسى بويىنشا 2018 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك ونلاين-قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيى 93 پايىزعا جەتتى. 2022 جىلى بۇۇ ەلەكتروندى ۇكىمەتتەر رەيتينگىندە قازاقستان تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا ەلەكتروندى ۇكىمەتتەردى دامىتۋ يندەكسىندە ەڭ جوعارى ماندەر بويىنشا 28-ورىنعا يە بولدى.
جوعارى اتالعان باعىتتاردىڭ دامۋ قارقىنىنا قاراماستان, تسيفرلاندىرۋ سالاسىندا بىرنەشە كەدەرگى قالىپ وتىر:
– قولايسىز, قايشىلىقتى جانە تۇراقسىز زاڭناما;
– مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتتەرىن جانە اكىمشىلىك شارالاردى زاڭنامالىق دەڭگەيدە شامادان تىس رەتتەۋ, ءوز كەزەگىندە بۇل ۋاكىلەتتى ورگانداردى دەربەستىكتەن, سونداي-اق ىشكى جانە سىرتقى بيزنەس-ۇدەرىستەردى وڭتايلاندىرۋ, وزىق تاجىريبەلەر مەن تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ جونىندە شۇعىل شەشىمدەر قابىلداۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرادى;
– ادام جانە ازاماتتىڭ تسيفرلىق قۇقىقتارىن رەتتەۋدەگى زاڭنامالىق ولقىلىقتار;
– تسيفرلىق قاداعالاۋدى ەنگىزۋ ءۇشىن «زاتتار» ينتەرنەتىن, جي-ءدى قولدانۋ ارقىلى دەرەكتەردى وڭدەۋ الگوريتمدەرىن, كولەمدى مالىمەتتەردى باقىلاۋسىز پايدالانۋ;
– تسيفرلىق قىزمەتتەر پروۆايدەرلەرىنىڭ قىزمەتتەرىن رەتتەيتىن بىرىڭعاي زاڭنامالىق بازانىڭ بولماۋى.
ازىرلەنىپ جاتقان «جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋدىڭ 2024-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى» وسى كەمشىلىكتەردى جويۋعا باعىتتالعان.
وسى سالادا ءتيىمدى قۇقىقتىق رەتتەۋدى ازىرلەۋ ماقساتىندا, ءبىزدىڭ ويىمىزشا «جاساندى ينتەللەكت» ۇعىمىنا جانە ونىڭ قۇقىقتىق ماعىناداعى بەلگىلەرىنە ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەك.
بۇل ماقساتتا وسى ۇعىمعا تولىققاندى انىقتاما بەرۋ ءۇشىن جي بەلگىلەرىنە اكتسەنت قويۋ ويعا قونىمدى دەپ سانالادى. جي تۋرالى ەۋرووداقتىڭ «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى اكتىسىندە» بەرىلگەن انىقتاما بارىنشا ءساتتى شىققان. بۇل قۇجاتتا جي اۆتونوميانىڭ ءتۇرلى دەڭگەيلەرىمەن جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان, قۇرۋدان كەيىن بەيىمدەلۋگە قابىلەتتى, الىنعان دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە ايقىن نەمەسە ايقىن ەمەس ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن, فيزيكالىق نەمەسە ۆيرتۋالدىق ورتاعا اسەر ەتە الاتىن شەشىمدەر نەمەسە ۇسىنىمدار, كونتەنت, بولجامدار سەكىلدى شىعىس دەرەكتەرىن قالاي تۇرلەندىرۋ كەرەك ەكەنى تۋرالى قورىتىندى جاساي الاتىن «ماشينالىق جۇيە» رەتىندە تۇسىندىرىلەدى.
ەۋروپالىق پارلامەنت بيىلعى ناۋرىزدا «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى اكت» جي-ءدى رەتتەۋ جونىندە الەمدەگى ەڭ العاشقى كەشەندى زاڭدى ماقۇلدادى. بۇل زاڭ «قاۋىپ-قاتەرى جوعارى جاساندى ينتەللەكتىدەن ىرگەلى قۇقىقتاردى, دەموكراتيانى, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن جانە ەكولوگيالىق تۇراقتىلىقتى قورعاۋعا» باعىتتالعان. باستى نازار جي-دان ادامنىڭ ىرگەلى قۇقىقتارىن قورعاۋعا اۋدارىلعان.
زاڭ ازاماتتارعا جي جۇيەلەرىنە شاعىم ءتۇسىرۋ قۇقىعىن جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىنا قاتىستى شەشىمدەر جونىندە تۇسىنىكتەمەلەر الۋ قۇقىعىن ۇسىنادى. جي جۇيەلەرى دە اۆتورلىق قۇقىقتى ساقتاۋى ءتيىس, ال جاساندى نەمەسە وڭدەلگەن بەينەلەر, اۋديو نەمەسە بەينەكونتەنتتەر تيەسىلى سيپاتتا بەلگىلەنۋى كەرەك.
ەڭ باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – جي-ءدىڭ قۇقىقتىق سۋبەكتىلىگى تۋرالى, بۇل سۇراقتىڭ ەۋرووداقتىڭ كۇن تارتىبىندە قامتىلۋى دا كەزدەيسوق ەمەس, مۇندا ول مىناداي ەكى اسپەكتىنى قاراستىرادى: 1) جي-ءدى فيزيكالىق نەمەسە زاڭدى تۇلعالار, جانۋارلار نەمەسە باسقا دا قۇقىق سۋبەكتىلەرى رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك پە; 2) كەلتىرىلگەن زالال ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قوسا العاندا, قۇقىقتار مەن مىندەتتەردى ءبولۋ كونتەكسىندە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن تۋىندايتىن سالدارىن قامتي وتىرىپ, جاڭا كاتەگوريا قۇرۋ قاجەت پە؟
زاڭنامالىق دەڭگەيدە عانا ەمەس, عالىمدار اراسىندا دا بۇل سۇراقتاردىڭ بىرجاقتى جاۋابى ءالى تابىلعان جوق. ءبىر عالىمدار توبى جاساندى ينتتەللەكتى دە ادامعا ءتان ويلاۋ, جاڭا نارسە جاساۋ, سەزىنۋ, قىزىعۋ جانە سول سەكىلدى بىرقاتار قۇقىقتىق سۋبەكتىلىك ەلەمەنتىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ونى قۇقىق سۋبەكتىسى رەتىندە تانۋعا قارسى. ولاردىڭ ويىنشا, جي جۇيەسى ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىنا ەلىكتەي عانا الادى, الايدا اداممەن بىردەي دەڭگەيدە بولا المايدى. ەندى ءبىر عالىمدار جي-گە قۇقىقتىق سۋبەكتىلىك بەرۋ كەرەك دەگەن پىكىردى قولدايدى, بۇل جي قۇقىقتىق قاتىناستار سۋبەكتىسى بولا وتىرىپ, قۇقىققا يە بولىپ, مىندەتتەردى ورىنداي الۋى مۇمكىن دەگەندى بىلدىرەدى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قۇقىقتىق سۋبەكتىلىك تۋرالى ماسەلەدەگى قيىندىق جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى قۇقىقتىق كوزقاراس تۇرعىسىنان عانا ەمەس, جاڭا قۇبىلىس رەتىندە دە جەتكىلىكتى زەرتتەلمەۋىنە بايلانىستى. الايدا ونىڭ ادامزات پەن قوعامعا تيىمدىلىگى بارىنە بەلگىلى. سوندىقتان جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قۇقىقتىق سۋبەكتىلىگى تۋرالى ماسەلەگە تەرەڭ ۇڭىلمەي تۇرىپ, جي ونىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ تەرىس سالدارى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك الۋ قاجەتتىلىگى ەسەبىنەن قۇقىقتىق كاتەگوريا رەتىندە تانىلۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى.
وسىلايشا, جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنە قاتىستى ءۇش نەگىزگى ۇستانىم بار: 1) جي – قۇقىق سۋبەكتىسى جانە مازمۇنى بويىنشا فيزيكالىق تۇلعاعا ۇقسايدى; «ەلەكتروندىق تۇلعا» جەكە قۇقىقتىق مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس بار; 2) جي – قۇقىق نىسانى, مارتەبەسى بويىنشا جانۋارعا تەڭەستىرىلۋى ءتيىس, ياعني ول – م ۇلىك; 3) جي – تەحنيكالىق قۇرال عانا.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جاساندى ينتەللەكتىگە ەڭ لايىقتى سيپاتتاما – وعان «ەلەكتروندى تۇلعا» قۇقىقتىق مارتەبەسىن بەرۋ. بۇل مارتەبە جي-گە تاۋەلسىز شەشىمدەر قابىلداۋعا, وزگە سۋبەكتىلەرمەن ارەكەتتەسۋگە, ەڭ باستىسى, ءوزىنىڭ اۆتونومدىق شەشىمدەرىنە جاۋاپكەرشىلىك الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قورىتا كەلگەندە, جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن پايدالانۋدىڭ قۇقىقتىق اسپەكتىلەرى ءالى دە عالىمداردىڭ تالقىلاۋىندا, الايدا ولار جي كەلتىرەتىن زالال ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك جانە ونىڭ قۇقىقتىق سۋبەكتىلىگى جونىندەگى ماسەلە بويىنشا ورتاق پىكىرگە كەلگەن جوق. جاساندى ينتەللەكتىنى قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىن قۇرۋ ءۇشىن ەۋرووداقتىڭ تاجىريبەسى مەن «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى اكتىنىڭ» ەرەجەسىن پايدالى دەپ سانايمىز. جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ بارىسىندا ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعىن بۇزۋ جونىندەگى ىقتيمال قاتەرلەر حالىقارالىق قۇقىقتىق نورمالاردى ەسكەرە وتىرىپ, عىلىمي جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى.
ساكەن ابدوللا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى
