قاجىمۇقان بالۋاننىڭ اۋىزەكى ەستەلىكتەرىندە اجەسى ايسارى تۋرالى اڭگىمە كوپ. ول تۋرالى قۇشىرلانىپ, ءتىپتى قۇمارلانىپ ايتقانىن اڭعاراسىز. مىسالى, جازۋشى قالماحان ابدىقادىروۆتىڭ 1948 جىلى جارىق كورگەن «قاجىمۇقان» حيكاياتى قاي جاعىنان دا ناقتى ءومىر شىندىعىنان الىس كەتپەگەن. سەبەبى بالۋان جازۋشىنىڭ ۇيىندە قونا جاتىپ, باسىنان وتكەن وقيعالاردى ءوزى بايانداپ بەرگەن.
حيكاياتتا قاجىمۇقان ايتقان مىناداي جولدار بار: «مەنىڭ ءومىرىمدى جازعاندا, اجەم ايسارىنى قالدىرما. مەنىڭ وربىگەن ءومىرىمدى, تاسىعان قايراتىمدى بەرگەن سول ادام. ونىڭ قاپ تاۋىنداي بيىك, كۇننىڭ شۋاعىنداي جىلى مەيىرباندىق ەڭبەگىنىڭ توزاڭىن دا وتەگەم جوق. مەنى بىلگىسى كەلگەن ادام مەنەن بۇرىن سونى ءبىلسىن. ونان باسقا كىسى مەنى اسىراپ كەمەلىمە كەلتىرە الماس ەدى» («قاجىمۇقان قاعاناتى». ورداباسى, 2001, 44-بەت).
ال قوردا ساقتالعان قولجازباعا كەلسەك: – اكەم مۇڭايتپاستىڭ ناعاشىسى اتاقتى بايسەۋ دەگەن باتىر ەكەن. رۋى – 12 اتا تاراقتىنىڭ سارىسى. وسى بايسەۋدىڭ ايسارى دەگەن قىزىن مەنىڭ اتام ەرناق العان. «الىپ – انادان, ات بيەدەن تۋادى» دەگەندەي, ايسارى اسا ءىرى, بالۋان, باتىر قىز بولىپتى. ەرناق اتام دا جىگىت كەزىندە كەنەسارىعا ىلەسىپ, سەرىلەۋ بولىپ وسەدى دە, بايسەۋدىڭ اۋىلىنا بارعىشتاپ جۇرەدى. ءسويتىپ, ايسارىعا عاشىق بولىپ قالادى. ايسارى دا سەرى قىز ەكەن. ەكەۋى ءبىر تۇندە ەكى جورعا ءمىنىپ, مىرزاتايدىڭ اۋلىنا كەلىپ تۇسەدى. اياعى «قىرىق جەتىنىڭ» قالىڭ مالىن تولەپ بىتىسەدى, – دەپ اڭگىمەسىن باستاعان ەكەن قاجەكەڭ.
اڭگىمەنى ارى قاراي جۇلگەلەي سويلەتسەك: – ول شامادا ايسارىنىڭ اكەسى بايسەۋ قارتايىپ, كارى توراڭعىلداي بۇگىلە باستاعان كەزى ەكەن. ونىڭ ايەلى دە الپامساداي ءبىر ءداۋ بولسا كەرەك. ەكى قۇلاعى تەبىنگىدەي, بويى ەكى مەترگە جاقىن, ارىق, سارى كەمپىر بولىپتى. مۇرنى كەرەقارىس, جاعى ۇزىن, جالپاق, تىزەسى وتىرعاندا يىعىنا جەتىپ تۇرادى ەكەن. كەلىن ءتۇسىپ, داۋ جايلاسقان سوڭ توي بولادى. توي ۇستىندە مىرزاتاي بالاسىنا:
– بالام, بايسەۋدىڭ قىزىنا نەگە قىزىقتىڭ, شەشەسىنىڭ ەكى تىزەسى اۋىنىڭ ەكى قاقپاسىنداي بولىپ, اراسىنان كەرۋەن وتەدى دەۋشى ەدى؟ – دەپ كۇلەدى. سوندا ەرناق:
– ەي, اتا-اي, ونىڭ ءىنىن نە قىلاسىڭ, ىشىندەگى تۇلكىسىن الدىم عوي! – دەگەن ەكەن. سول ايسارى كەيىن تاڭاتار, مارقا باتىر سياقتى الىپ ۇلداردى تۋعان. جاۋگەرشىلىك زاماندا وسى ۇلدارى اكەسىنە سەرىك بولىپ, الىس جەردەن جىلقى قۋىپ كەلەدى ەكەن. كەرەك كەزىندە ايسارى دا بىرگە باراتىن بولعان.
ءبىر جولى ەرناق جىلقى قۋعا ايەلى ايسارىمەن بىرگە جەكە شىعادى. قالىڭ جىلقىنى ايداپ قاشادى. تاڭ اتا ارتىنان 50-60 قارۋلى جىگىت قۋىپ جەتەدى. بىراق ەكەۋى سونىڭ ءبارىن دە اتتان قۇلاتىپ, ۇرىپ-جىعىپ كەتەدى. ايسارىنىڭ ءوزى جيىرما جىگىتتى ءتۇسىرىپ كەتكەن. جىلقىدا جۇرگەن اساۋ ايعىرلارعا شاۋىپ بارا جاتىپ, قۇرىق سالىپ, توقتاتىپ الا بەرەدى ەكەن.
ءبىر جولى ءبىر اتان تۇيە قۇدىققا قۇلاپ, اۋىلدىڭ 20-30 ادامى تۇيەنى قۇدىقتان سۇيرەپ شىعارا المايدى. سوندا كەلىنشەك بوپ تۇسكەن ايسارى باسىنداعى ساۋكەلەسىن جەرگە قويىپ, اتان تۇيەنى ءبىر ءوزى سۇيرەپ شىعارادى.
* * *
قاجىمۇقان اتاسى ەرناق كەنەسارىعا ەرىپ بارىپ, قىرعىز جەرىندە مەرت بولعانى حاقىندا بايانداي وتىرىپ, جەسىر قالعان ايسارى اجەسى ازىپ-توزىپ قاراوتكەلگە (قازىرگى استانا) كەلگەنىن ايتادى. مۇندا قاجىباي دەگەن بايدىڭ پار ات تارتا الماعان وتىنىن جالعىز ءوزى سۇيرەپ, قوراسىنا كىرگىزىپ بەرىپ, اتاعى شىعادى.
– ءبىر كۇنى, – دەيدى قاجەكەڭ, – قاراوتكەلگە وزبەك جاقتان قارا بالۋان دەيتىن اتاقتى بالۋان كەلىپ, الدىنا ءبىر پۇت ورىك, ءبىر پۇت مەيىز, ءبىر پۇت جاڭعاقتى ءۇيىپ قويىپ:
– مەنى جىققان كىسىگە وسىنى بەرەمىن, – دەپ بۇكىل قاراوتكەل ەلىنە جار سالادى. قارا بالۋان جۇرگەن جەرىنىڭ ءبارىن قيراتىپ جىعا بەرەدى ەكەن. قاراوتكەلدىڭ قۇرتتاي قايناعان جارمەڭكەسىنەن دە ەشكىم تابىلمايدى. سوندا نامىسقا قىزعان ايسارى شىققان دەسەدى. ءبىراز جۇلقىلاسقاننان كەيىن ايسارى قارا بالۋاندى ءۇيىرىپ-ءۇيىرىپ جىبەرىپ, تىك كوتەرىپ الادى:
– بايگەمدى بەرەسىڭ بە, جوق, قابىرعاڭدى كۇيرەتەيىن بە؟ – دەيدى. قارۋى ەكى قولىندا بولسا كەرەك. قارا بالۋان ايسارىنىڭ بايگەسىن بەرىپ قۇتىلادى. بۇل 1860-1870 جىلدار شاماسى بولسا كەرەك. ايسارى ءجۇز ءۇش جاسقا كەلىپ, 1900 جىلى قاراوتكەل دۋانى, ەسىل بويىنداعى سارىتەرەك بولىسىندا قايتىس بولعان. بۇرىنعى سارىتەرەك بولىسىنا ەسىلدىڭ قوس قاپتالىندا ورنالاسقان قازىرگى قاجىمۇقان, توڭكەرىس, ارايلى, ت.ب ەلدى مەكەندەرى قاراعان. جوعارىدا قاجەكەڭ ءسوز ەتىپ وتىرعان اجەسى ايسارىنىڭ زيراتى قازىرگى توڭكەرىس اۋلىنىڭ قورىمىندا جاتىر.
مىنە, ادەبيەت سونارىنداعى شىم-شىتىرىق ىزدەر وسىنداي يگىلىكتەرگە جالعاپ, كەيىندە ايسارى اجەنىڭ باسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعانى بولەك اڭگىمە.
