كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «ەQ»
بەيبىتشىلىك, كەلىسىم, تۇراقتىلىق ۇلگىسىن كورسەتىپ, قازاقستان جۇزدەگەن ەتنوس وكىلىنىڭ اياۋلى اتامەكەنىنە اينالدى. قۇقىقتىق مەملەكەت ورناتىپ, الەمنىڭ وركەنيەتتى ەلدەرىمەن جان-جاقتى ەكونوميكالىق-ساياسي تەڭ دارەجەدە قارىم-قاتىناس جاساۋ, ءىرى رەفورمالار جۇرگىزۋ, دەموكراتيالىق قاعيداتتاردى قۇرمەتتەۋ – وسىنىڭ ءبارى اتا زاڭىمىز اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان ءىس. بۇگىنگى ەلىمىزدىڭ الەمدەگى جوعارى بەدەلى – بۇل ءبىزدىڭ تىكەلەي ىشكى جەڭىستەرىمىزدىڭ, بەيبىتشىلىك سۇيگىش ساياساتىمىز بەن ۇلكەن باسشىلىقتىڭ ناتيجەسى.
كونستيتۋتسيامىزدىڭ تۇپقازىعى بابالارىمىز ۇستانعان سارا جولدان باستالادى. وسى ىزبەن حالىققا جەتكەن ءاز تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسىندا» زاڭنامالار ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, دالا زاڭدارى قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن بۇگىنگى كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋىنا نەگىز بولدى. مەملەكەتىمىزدە بەيبىت زامان, قوعامدا ورناعان ىزگىلىك, تاتۋلىق پەن ىنتىماق – كونستيتۋتسيانىڭ باعا جەتپەس اسىل مۇراتى. سودان دا بولار, ادىلەت جولىنا ۇندەپ, بىرلىك باعدارىنا اينالعان زاڭ قاشاندا ەل نازارىندا.
كەلەشەككە كەرۋەن تارتقان مەملەكەتىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنا ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا ءار وتانداسىمىز كونستيتۋتسيانىڭ مەملەكەت پەن قوعام ءۇشىن عانا ەمەس, ءوزىنىڭ جەكە باسى مەن وتباسى ءۇشىن دە ماڭىزدىلىعىن تەرەڭ سەزىنۋى قاجەت.
ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ءاربىر قىزمەتكەرىنىڭ باستى مىندەتى – اتا زاڭعا سۇيەنە وتىرىپ, زاماناۋي قوعامداعى ادامداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ. ولاي بولسا, پوليتسيا قىزمەتكەرى ءوز ءىسىنىڭ كاسىبي شەبەرى, ءوز حالقىنا ادال ەڭبەك ەتۋشى, ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋشى. بۇل دەموكراتيالىق قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ماقساتتارى مەن ءمانىن انىقتايدى. ونىڭ نەگىزى – ەل كونستيتۋتسياسى. وسىعان بايلانىستى قازىرگى تاڭدا ءىىم-ءنىڭ بارلىق قىزمەتى مەن بولىمشەسى قىزمەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيى قالىپتاستىرىلىپ كەلەدى. سوندىقتان بۇگىندە پوليتسيا جۇمىسى «ادامعا باعىتتالعان» جانە «كليەنتكە باعدارلانعان» قاعيداتتارىنا سايكەس قايتا قۇرىلىپ جاتىر.
باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ مىناداي ماعىنالى ءسوزى بار: «ادام بولۋ – قاسيەت. ازامات بولۋ – مىندەت. پاتريوت بولۋ – پارىز». ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بويىندا پاتريوتتىق رۋحى جوعارى, ءبىلىمدى, سابىرلى, حالىقپەن قارىم-قاتىناستا سىپايى جانە قاراپايىم, جاڭا فورماتتاعى پوليتسيا قىزمەتكەرىن قالىپتاستىرۋ – نەگىزگى مىندەتىمىز. ءبىلىم مەن تاربيە – ەگىز ۇعىم, ولاردى ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. ءال-فارابي: «ادامعا ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم ەمەس, تاربيە بەرىلۋى كەرەك, تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەيدى. وسى ماقساتتا وقۋ وردامىزدا جاس پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بويىندا جوعارى ادامگەرشىلىك, پاتريوتيزم, ەرۋديتسيا, توزىمدىلىك, شەشەندىك, كرەاتيۆتى ويلاۋ سياقتى كاسىبي قۇزىرەتتىلىكتەردى قالىپتاستىرۋ باعىتىندا تاربيە جۇمىستارى جان-جاقتى جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
پوليتسيا – بۇل ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ۇسىنىلعان ەڭ كوپ قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ قۇرامداس بولىگى. كۇن سايىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ادام مەن ازاماتتىڭ ءومىرىن, دەنساۋلىعىن, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىن قۇقىققا قارسى قولسۇعۋشىلىقتان قورعاۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا مىندەتتەردى ورىندايدى. مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى پوليتسيا ورگاندارىنىڭ ماڭىزدى ءرولى تۇسىنىكتى. جالپى, بۇل پوليتسيا قىزمەتى ازاماتتارمەن تىكەلەي بايلانىستا ناقتى الەۋمەتتىك كەڭىستىكتە جۇزەگە اسىرىلاتىندىعىنا بايلانىستى. كۇن سايىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى كۇردەلى كاسىبي مىندەتتەردى, قيىن جاعدايلار مەن قاقتىعىستاردى شەشەدى. دەمەك كاسىبي قۇزىرەتتىلىك دەڭگەيى جانە پوليتسيا قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىك دارەجەسى قوعامدىق پىكىرگە, ەلدەگى الەۋمەتتىك-ساياسي جاعدايعا تىكەلەي اسەر ەتەدى.
پوليتسيا قىزمەتىنىڭ دەموكراتيالىق نەگىزدەرىن ىلگەرىلەتۋدەگى پروگرەسكە باقىلاۋعا باعىتتالعان تاسىلدەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باستى نازارى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان قىزمەت كورسەتۋگە باعىتتالعان تاسىلگە كوشۋ ورىن العان كەزدە قول جەتكىزىلەدى. قىزمەتكە باعىتتالعان پوليتسيا قىزمەتى – بۇل پوليتسيا مەن قوعامعا قىلمىس, قۇقىق قورعاۋ جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋدە ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ادىستەرىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مودەل. ول ەكى نەگىزگى قۇرامداس بولىككە نەگىزدەلگەن: پوليتسيانىڭ ادىستەرى مەن تاجىريبەسىن وزگەرتۋ جانە پوليتسيا مەن قوعام اراسىندا سىندارلى قارىم-قاتىناس ورناتۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋ.
بۇگىنگى تاڭدا ءىىو قىزمەتى باسىم بيۋروكراتياعا ەمەس, ادامداردىڭ مۇددەلەرىنە جانە ەڭ الدىمەن, ولاردىڭ قاۋىپسىز ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساۋعا, ادامداردى كوشەدەگى جانە تۇرمىستاعى قىلمىستىق قولسۇعۋشىلىقتاردان قورعاۋعا, ءداستۇرلى تۇردە ءىىو قۇزىرەتىنە جاتاتىن ەرەكشە ماسەلەلەردى شەشۋدە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا جاردەمدەسۋگە باعىنادى. بۇل قاعيدا ءىىو قىزمەتىنىڭ بارلىق نەگىزگى نىساندارىندا ءارتۇرلى دارەجەدە كورىنەدى, زاڭدىق – نورما شىعارماشىلىق جانە قۇقىق قولدانۋ, سونداي-اق ۇيىمداستىرۋشىلىق, وزىنە ءتان تاربيەلىك, تەحنيكالىق جانە باسقا شارالارمەن. ياعني قوعاممەن ديالوگ قاجەت. قازاقستان ازاماتتارى پوليتسياعا سەنۋى كەرەك, ويتكەنى پرەزيدەنت ايتقان «قوعاممەن ديالوگ تەك سەنىممەن عانا مۇمكىن».
ايتا كەتۋ كەرەك, قازىرگى تاڭدا كادرلىق جۇمىس كەڭىنەن دامىعان ۇيىمداردا جەكە جانە كاسىبي ءوسۋ جاعدايلارى جاسالۋدا, قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسىندا كرەاتيۆتى ءتاسىلدى دامىتۋ ءۇشىن ۇلكەن پەرسپەكتيۆالار بار, اتاپ ايتقاندا, ولاردىڭ كاسىبي داعدىلاردان كەم ەمەس ەمپاتيا, سىپايىلىق, كوممۋنيكابەلدىلىك سياقتى جەكە قاسيەتتەرىن دامىتۋ.
كونستيتۋتسيا نورمالارى ەلدەگى ەڭ جوعارى زاڭدىق كۇشكە يە, بۇكىل ەل بويىنشا تىكەلەي قولدانىلاتىن قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ شىڭىندا تۇر. زامان تالابىنا ساي كەلەتىن قۇقىقتىق ساۋاتتىلىق, جوعارى قۇقىقتىق مادەنيەت پەن قۇقىقتىق سانا جانە ساپالى كونستيتۋتسيا – قۇقىقتىق مەملەكەتتى ورنىقتىرۋدىڭ العىشارتى.
كونستيتۋتسيا ادامدى, ونىڭ ءومىرىن, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ەڭ جوعارعى قۇندىلىق دەپ جاريالادى, ال ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن تانۋدى, ساقتاۋ مەن قورعاۋدى مەملەكەتتىڭ مىندەتى دەپ بەلگىلەدى. ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ دەموكراتيالىق قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ باستى ىشكى قىزمەتىنە اينالۋعا ءتيىس, بۇل مەملەكەت پەن ادام مۇددەلەرىنىڭ اراسىنداعى باسىمدىلىقتاردى ءبولۋدى جاڭاشا قاراستىرۋشى نەگىزگى يدەيا.
وركەنيەتتىڭ مىڭجىلدىق تاجىريبەسى جيناقتاعان ادامنىڭ امبەباپ قۇقىقتارىنىڭ جيىنتىعىنىڭ قۇندىلىق ءمانى, ولاردا جالپى ادامزاتتىڭ قالىپتى تىرشىلىگى ءۇشىن قاجەتتى تابيعي جانە بۇلجىماس قاسيەتتەر الەۋەتىنىڭ جاتقاندىعىندا. بۇل باستى يدەيانى ءىىو قىزمەتىندە دە نەگىز قالاۋشى يدەيا دەپ تانۋ اسا ماڭىزدى. ادام مەن ازامات قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىن قۇرۋدىڭ باستى قاعيداتى قۇقىقتاردى, بوستاندىقتاردى جانە زاڭدى مۇددەلەردى زاڭعا قايشى كەلمەيتىن بارلىق تاسىلمەن قورعاۋدىڭ جالپىعا بىردەيلىگى. قوعامدى رەفورمالاۋ ۇدەرىسىنىڭ تابىستىلىعى نەمەسە ساتسىزدىگىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى – ەڭ الدىمەن ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ قورعالعاندىعى مەن قامتاماسىز ەتىلگەندىگى. ادام قۇقىقتارىنىڭ جاعدايىنىڭ باعاسى قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنىڭ – ساياسي, مادەني, الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق جاعدايىن اشىپ بەرەدى. ءبىزدىڭ ۇلتتىق سالت-سانا, اتا داستۇرگە نەگىزدەلگەن ءوز جولىمىز بار, بولاشاقتاعى دامۋ باعىتىمىز دا ايقىن سارالانعان. كونستيتۋتسيامىزدىڭ ومىرشەڭدىگى, دەموكراتيالىق تابيعاتى تۋرالى وتانداستارىمىز دا, شەتەل ازاماتتارى دا جىلى لەبىزدەر ايتىپ, بولاشاعىمىزعا زور سەنىم ءبىلدىرىپ كەلەدى.
ازاماتتىعىمىزدىڭ ايشىقتى ايعاعى بولعان اتا زاڭ – تاۋەلسىزدىكتىڭ تەڭدەسسىز تارتۋى. بۇل كۇن – حالقىمىز ءۇشىن اسا قاستەرلى, ەڭ ۇلىق مەرەكە. بۇل ايتۋلى كۇن ءبىزدى رۋحتاندىرىپ, ەلىمىزدى ودان ءارى دامىتۋعا شابىت بەرىپ, جاڭا مۇمكىندىكتەر سىيلاسىن. ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋدە, تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدا جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋدا ءبارىمىز بار كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمسايتىنىمىزعا سەنىمدىمىن. جىلدان-جىلعا باستى قۇندىلىقتارىمىز تاۋەلسىزدىگىمىز, كەلىسىم مەن بىرلىگىمىز نىعايا بەرسىن.
نۇركەن مۇحامەتقاليەۆ,
قر ءىىم م.بوكەنباەۆ اتىنداعى اقتوبە زاڭ ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى,پوليتسيا پولكوۆنيگى
