ماسىلدىق پسيحولوگيادان قالاي ارىلامىز؟

الەۋمەتتىك تولەمنەن كەندە ەمەس

بۇگىندە مەملەكەت مۇمكىندىگى جوق جاندارعا ءارتۇرلى الەۋمەتتىك تولەم مەن جار­دەماقىلاردى تاعايىنداپ, جۇمىس­سىز­دىقپەن كۇرەس تە جۇرگىزىپ كەلەدى. سونداي-اق ءبىلىمى جوق ادامداردىڭ كاسىپ­تىك وقۋىنا ءجىتى كوڭىل ءبولىنىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنە جاسالاتىن جاعداي دا مولايدى. بىرنەشە جىلدان بەرى جاستاردىڭ ەل يگىلىگىنە جۇمىس ىستەۋىنە جول اشىلىپ, شەتەلدە وقۋىنا قوماقتى قاراجات ءبولىنىپ جاتىر. شىنى كەرەك, جۇرت ءۇشىن جاسالاتىن مۇنداي جان-جاقتى كومەك بۇگىندە ەكونوميكاسى كوش ىلگەرى كەتكەن ەلدەردىڭ وزىندە جوق. سولاي بولا تۇرا كەيىنگى جىلدارى جۇمىسقا قابىلەتتى ادامدار مەن كەلەشەگى بار ماماندىقتىڭ يەلەرى دە مەملەكەت بەرەتىن يگىلىكتى پايدالانىپ قالۋدان كەت ءارى ەمەس ەكەنىن كورىپ ءجۇرمىز.

سەناتور ءالي بەكتاەۆ حالىق ارا­سىن­دا­عى وسى ءبىر ماسىلدىق پسيحو­لوگيانىڭ مەڭدەي باستاعانىنا الاڭداۋ­شىلىق بىلدىرگەنى بار. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر جاردەماقىعا بولىنەتىن قارجى اۋىل, سۋ, بالىق, ورمان شارۋاشىلىعىنا بولىنەتىن قارجىدان الدەقايدا كوپ. ماسەلەن, بيىل جەتى ايدا ەلىمىزدە 198,5 مىڭ تۇرعىن جۇمىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى تولەم العان. سوندا بيىلعى تولەمدەردىڭ جالپى سوماسىنىڭ ءوزى – 46,5 ملرد تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ال ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيستر­لىگىنىڭ مالى­مە­تىنشە, ونىڭ ىشىن­دەگى 148,9 مىڭ ادامعا تولەم العاش رەت تاعايىندالعان.

سونىمەن بىرگە ۇكىمەت بيىل 9 مىڭنان اسا ادامعا ارنايى الەۋمەتتىك تولەم تاعايىن­دادى. ارنايى تولەم 55 جاسقا تول­عان جانە بجزق-دا كەمىندە 7 جىل مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى اۋدارىلعان ادامداردىڭ ساناتى كىرەدى. بۇگىندە زياندى ەڭبەك جاعدايلارىندا ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەگەن وسىنداي 9 145 ادام 1,7 ملرد تەڭگە سوماسىنا ار­نايى الەۋمەتتىك تولەم العان. بۇعان سايكەس, ارنايى تولەمنىڭ ورتاشا مول­شەرى شامامەن 208 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ماڭىزدىسى سول, قىزمەتكەرلەر جالاقىنى دا, ارنايى تولەمدى دە الۋدى جالعاستىرا وتىرىپ, دەنساۋلىققا زيانى از جۇمىسقا اۋىسا الادى. بۇدان بولەك, زەينەتاقى تاعايىندالعانشا تولەم الا وتىرىپ, دەمالىسقا شىعۋ مۇمكىندىگى دە قاراستىرىلعان. سونداي-اق ارنايى تولەم زەينەت جاسىنا دەيىن بەرىلەدى جانە زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن ولارعا بجزق-دان تولەنەتىن تولەمدەرگە قوسىمشا مەملەكەتتىك بازالىق جانە ىنتىماقتى زەينەتاقى تاعايىندالادى.

سونىمەن قاتار بالالاردى مەكتەپكە دايىنداۋعا مەملەكەتتەن جىل سايىن قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. بيىل دا بۇل كومەكتىڭ كولەمى 43 500 تەڭگەنى قۇراپ وتىر. بىلتىر دا كومەككە مۇقتاج وتباسى بالالارىنىڭ ارقايسىسىنا 40 567 تەڭگە بەرىلگەن ەدى. ال وسى جىلى جالپىعا بىردەي ءبىلىم بەرۋ قورى 510 مىڭنان اسا بالاعا قولداۋ كورسەتپەك. ولاردىڭ قاتارىندا ااك الاتىن وتباسىلاردىڭ مەكتەپ وقۋشىلارى مەن جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىسى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن وتباسىلاردىڭ, سونداي-اق جەتىم جانە توتەنشە جاعدايعا تاپ بولعان وتباسىلاردىڭ بالالارى بار.

تابىسسىز قالسا, تولەم الادى

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ مينيسترلىگىنە قاراستى مىندەتتى الەۋ­مەتتىك ساقتاندىرۋ باسقارماسى باس­شىسى ايدىن سارسەنبيەۆتىڭ سوزىن­شە, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەن 2005 جىلدان باستاپ جۇمىسسىز قالعاندارعا الەۋمەتتىك اۋدارىمدار اۋدا­رىلادى. بەس الەۋمەتتىك قاتەرگە سايكەس, ەڭبەك قابىلەتىنەن, اسىراۋشىسىنان, جۇمىسىنان ايىرىلعاندارعا, سونداي-اق جۇكتىلىك پەن بوسانۋىنا بايلانىستى بالا كۇتىمىندە وتىرعانداردىڭ بارلىعىنا الەۋمەتتىك تولەم بەرى­لە­دى. سونىڭ ىشىندە جۇمىسىنان ايى­رىل­عاندارعا بۇل تولەم مىندەتتى ساق­تان­دىرۋ جۇيەسىنە قاتىسقان ادامعا تاعايىندالادى. تەك رەسمي ورگاندارعا جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلسە بولعانى. الەۋمەتتىك تولەم مولشەرى جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەنگە دەيىن كەيىنگى ەكى جىل ىشىندە قورعا الەۋمەتتىك اۋدارىمدار جۇرگىزىلگەن ورتاشا تابىسقا بايلانىستى جانە جەكە قاتىسۋ وتىنىمىنە بايلانىستى بەرىلەدى ەكەن. «الەۋمەتتىك تولەم ءبىر ايدان جارتى جىلعا دەيىن تاعايىندالادى. مىسالى, كەيىنگى ەكى جىلداعى جالاقىسى ءجۇز مىڭ بولعان بولسا, بۇل ادام اي سا­يىن 45 مىڭ الادى. مۇنداي قارجىلىق قولداۋ جۇمىسسىز قالعاندارعا ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپقانشا تۇراقتى تولەنەدى. ال ولار جۇمىسقا تۇرىپ, زەينەتاقى جارناسىنا اقشا اۋدارىلعانى ءبىزدىڭ اقپاراتتىق جۇيەمىزدە كورىنەدى. ءبىز سول ايدان باستاپ الەۋمەتتىك تولەمدى توقتاتامىز. الايدا قازىر جالدامالى جۇمىس ىستەپ, تابىس تاباتىن ادامدار دا بار. البەتتە ولاردىڭ زەينەتاقى جارناسى جۇرمەيدى. سوندىقتان ولار اقپاراتتىق جۇيەدە شىقپايدى. ولار كۇندەلىكتى تابىسپەن بىرگە الەۋمەتتىك تولەم الۋى مۇمكىن. ەگەر التى ايعا دەيىن جۇمىس تاپپاسا, بىراق جۇمىس ءوتىلى جاقسى بولعاندارعا الەۋمەتتىك تولەم ارى قاراي ۇزارتىلا بەرەدى», دەيدى ول. ايتكەنمەن باسقارما باسشىسى جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەندەردىڭ الەۋمەتتىك تولەم الۋ ۋاقىتى ۇزارعان سايىن جۇمىس ءوتىلى قىسقارا بەرەتىنىن جەتكىزدى.

سونىمەن بىرگە ەلىمىزدە اتاۋلى الەۋ­مەتتىك كومەك الۋشىلار دا بار. مەم­لەكەتتىڭ مۇنداي قارجىلىق كومەگى وتباسىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى تابىسى مەن وبلىستاردا, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا, استانادا بەلگى­لەنگەن كەدەيلىك شەگىنىڭ مولشەرى اراسىنداعى ايىرما تۇرىندە ەسەپتەلەدى. اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى كۋلياننام مۇقاتوۆانىڭ ايتۋىنشا, قازىر اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلاردىڭ سانى 371 900 ادامدى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە 87 مىڭ جۇمىسقا قابىلەتتى ادام جۇگىنسە, ەكى مىڭىنىڭ تۇراقتى جۇمىسى بار, ال جۇمىسسىز رە­تىن­دە تىركەلگەندەرى – 5 مىڭ. قوسىمشا جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىنا تارتىلىپ, بىردەن التى جاسقا دەيىنگى بالالارىنا ءبىر جارىم ايلىق كولەمدە قوسىمشا تولەم­دەر الادى.

ماسىلدىقتىڭ ءتورت كورىنىسى

بۇل ايتىلعانداردىڭ سىرتىندا سوعىس ارداگەرلەرى, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدار مەن كوپبالالى انالارعا بەرىلەتىن ءارتۇرلى جاردەماقى مەن جەڭىلدىكتىڭ تۇرلەرى بار. وسى كۇنى كاسىپكەرلىكتى قولداۋ شارالارىنىڭ دا قاتارى كوبەيىپ, قارجىلىق جەڭىلدىكتەر دە قاراستىرىلىپ جاتىر. ەلدە بولاتىن توتەنشە جاعدايلار كەزىندە دە حالىقتىڭ شىعىنى ەسەپتەلىپ, قيىن جاعدايدا قال­عان­دارعا قولۇشى سوزىلىپ كەلەدى. الگىندە ايتقانداي, بۇعان دەيىن نەسيەسى كەشىرىلگەندەردەن بولەك, بىلتىر تاعى دا بانكروتتىق تۋرالى زاڭ كۇشىنە ەندى. قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ مالى­مەتىنشە, وسى ۋاقىتقا دەيىن سوتتان تىس بانكروتتىققا 109 مىڭنان اسا ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. سونىڭ ىشىندە جالپى قارىزى 35 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 15,1 مىڭ ازامات بانكروت دەپ تانىلدى. ال 6,3 مىڭ ادامعا قاتىستى ءراسىم جۇرگىزىلىپ جاتسا, بۇدان بولەك, 1,8 مىڭ ءوتىنىش قارا­لىپ جاتىر.

ايتكەنمەن الەۋمەتتىك تولەمگە ءزارۋ جاندار باۋىن تاپسا, بايلاۋىن تاپپاي جۇرگەندە, ەبىن تاۋىپ, ەسەبىن جۇرگىزەتىندەر دە جوق ەمەس. مەملەكەتتىڭ وسىنداي يگىلىگىن كورۋ ءۇشىن قوراسىنداعى مالىن جاسىرىپ, تابىسىن تۋىسىنىڭ اتىنا تىركەپ ءاپ-ساتتە «تاقىر كەدەيگە» اينالىپ شىعا كەلەتىندەر جاعدايى جوقتاردىڭ تىزىمىنە كىرىپ, ەلدەن بۇرىن اي سايىن اقشاسىن ساناپ وتىرادى. سوراقىسى, وسى كۇنى ۇيدە وتىرىپ-اق ميلليونمەن دەكرەتتىك دەمالىسقا شىعىپ, ءومىرى جۇمىس ىستەمەي-اق زەينەتاقى الىپ وتىرعاندار دا بار.

قاراپايىم حالىق عانا ەمەس, اكىم-قارالار مەن شەندى-شەكپەندىلەردىڭ دە ومىرلىك ءارى قىزمەتتىك جاعدايلارىن مەملەكەت مولىنان جاساپ وتىر. ماسەلەن, جوعارى جالاقىدان بولەك, استارىنا قۇنى قىمبات ءارى قولايلى زاماناۋي قىزمەتتىك كولىك, تەگىن ۇيگە دەيىن قاراستىرىلادى.

ەكونوميست اتامۇرات شامەنوۆ ء«بىزدىڭ ەلدە ماسىلدىقتىڭ ءتورت كورىنىسى بار» دەيدى. ءبىرىنشىسى – حالىقتىڭ اراسىنداعى ماسىلدىق. بۇل قوعامنان كەڭەس داۋىرىنەن بەرى ىلەسىپ كەلە جاتقان پسيحولوگيا. «مەملەكەت ولتىرمەيدى, ۇكىمەت جەردە قالدىرمايدى» دەپ يەك ارتۋدىڭ ارتىندا سول, جوسپارلى ەكو­نو­ميكانىڭ اراسىنداعى جالتاقتىق تۇر. «مىسالى, شەتەلدە كەشە بىزدە بولعان تاسقىن سۋدان حالىق زارداپ شەكسە, ولار ساقتاندىرۋ كومپانيالارى ارقىلى شىعىنىن وتەپ الادى. ال بىزدە بارلىعىنا مەملەكەت جاردەم بەرۋ كەرەك», دەيدى ەكونوميست. ەكىنشىسى – كاسىپكەرلەر اراسىنداعى ماسىلدىق. وركەنيەتتى ەلدەردە ءىجو 60-70 پايىزىن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەر بەرسە, ءبىزدىڭ ەلدە كاسىپكەرلەرگە بەرىلگەن جاپ-جاقسى قولداۋ مەن كومەككە قاراماستان, بىلتىر 18 پايىزعا ارەڭ جەتكەن. ەسەسىنە كاسىپكەرلەر ەسەبىن تاۋىپ, سالىقتان جالتارۋدىڭ جولىن بىلەدى. «سەبەبى ماسىلدىققا ابدەن ەتى ۇيرەنگەن ولار دا مەملەكەتكە ەشتەڭە بەرمەۋگە, تەك الۋعا داعدىلانىپ الدى. شەتەلدە سول ەلدىڭ توپىراعىندا تابىس تاۋىپ وتىرعاندار «مەن مەملەكەتتەن نە الام ەمەس, نە بەرەم؟» دەپ ويلايدى.

ءۇشىنشى – مايشەلپەك مونوپوليس­تەر­دىڭ ماسىلدىعى. كەزىندە مەملەكەتتىڭ دۇنيەسىن الىپ, قازىر حالىقتىڭ ۇستىنەن ماسىل بولۋدى ابدەن مەڭگەردى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جۇرتتى توناپ, تابىس تابۋعا كوشتى. ءتىپتى ولاردىڭ حالىقتىڭ موينىنا اسىلىپ وتىرۋىنا جاعداي جاساپ بەرگەنىمىز دە جاسىرىن ەمەس. ارتى ءجۇز ميلليونداپ, الدى ميللاردتاپ ديۆيدەند الادى. ءتورتىنشىسى – جەمقورلار. «شەنەۋنىكتەر دە «قيت» ەتسە, بيۋدجەتتەن اقشا سۇراپ, بولىنگەن قاراجاتتى ۇنەمدەپ پايدالانۋدىڭ ورنىنا, ىسىراپشىلدىق پەن جەمقورلىققا جول بەرەدى. جاڭا جىلعا قارسى ميلليونداعان اقشاعا شىر­شا قۇرىپ, مۇز قالاشىق تۇرعىزادى. ساپالى جولدى ۋادە ەتىپ, سوڭىندا بولىن­گەن قارجى تالان-تاراجعا سالىنادى», دەيدى ا.شامەنوۆ.

قوعامدىق دەرتتىڭ داۋاسى – تاريحتى تانۋ

«ماسىلدىق پسيحولوگيا – قوعامنىڭ شىنايى بەت-بەينەسى. قوعام اۋىرعان سايىن بۇل دەرت اسقىنا بەرەدى». الەۋ­مەت­تانۋشى ايدار ءحاميتتىڭ ايتۋىنشا, قوعام وزىنەن جوعارىلارعا قاراپ تاربيەلەنەدى. دەمەك, شەندى-شەك­پەن­دىلەردىڭ زاڭسىزدىققا بارۋى قوعام­نىڭ ماسىلدىق پسيحولوگياسىن وياتادى. «اقشا قۇندىلىعى ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتىڭ قۇنىن ءتۇسىردى. ۇلتىمىز­دىڭ باسىنان وتكەن ءتۇرلى زوبالاڭدار, مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق مەنشىك ۇعىمدارى ادامداردىڭ ساناسىنا جەر بايلىعىن باسقا بىرەۋدىڭ بايلىعى رەتىندە قاراستىردى. سودان بەرى «بىرەۋ­­دىڭ بايلىعىنان الىپ قالايىن» دەگەن تۇيسىك وياندى. وكىنىشكە قاراي, حالىقتىڭ سانا­سىندا ۇلتتىق مەنشىك قا­لىپ­تاس­پادى. ونىڭ ورنىنا ۇلتقا تيەسىلى باي­­لىقتى مەملەكەت بايلىعى رەتىندە قا­راس­تىرۋ, بيۋدجەتتى جىمقىرۋ, بيلىككە الاقان جايۋ بەلەڭ الدى. بۇرىنعى سوتسيا­ليس­تىك جانە نارىقتىق ەكونوميكادا ءومىر سۇرگەن ەلدەردىڭ جاعدايى جەر مەن كوكتەي بولۋىنىڭ سەبەبى وسىندا. حالىق جارتىلاي سوتسياليستىك قوعامدا ءومىر ءسۇرۋىن جالعاستىرىپ جاتىر. ماسە­لەن, ءالى دە بولسا كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس­تىك كەزەڭدى اڭساۋشىلار كوپ», دەيدى الەۋ­مەت­تانۋشى.

«ال ماسىلدىق پسيحولوگيادان ارى­لۋ­­دىڭ جولى – وتكەن تاريحىمىزدى دۇرىس تانۋدان باستالۋعا ءتيىس». وسىلاي دەگەن الەۋمەتتانۋشى «كەڭەستىك كەزەڭدى اڭساۋشىلار مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى جوسپارلى ەكونوميكامەن بىرگە جۇرگەن سول كەزەڭدەگى ز ۇلىمدىقتاردى اشىق ايتىپ, تاريحقا شىنايى باعا بەرۋ كەرەك. بۇل جۇمىس ادامنىڭ ساناسىن وياتىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بويىنا سىڭىرۋگە كىرىسپەسەك, ماسىلدىقتىڭ جولىن ىزدەيتىندەر ازايمايدى. بۇدان كەيىن شىنايى ادىلەتتى قوعام قۇرۋ قاجەت. بيلىكتەگىلەر وزدەرى زاڭدى ورىنداماسا, قاراپايىم حالىق الاياقتىقتى, ماسىلدىقتان مەڭگەرە بەرەدى. قاتاڭ ءتارتىپ بولسا, قوعامنىڭ ساناسى دا وزگەرەدى. مەملەكەتتىك جۇيەنى وزگەرتۋ ارقىلى قوعامنان بىرنارسە سۇراي الامىز. دامىعان وركەنيەتتى ەلدەردە مۇنداي ابسۋردقا جول بەرىلمەيدى», دەيدى ا.حاميت.

الەۋمەتتانۋشى نۇربولات ايەكەشوۆ ماسىلدىق بىلاي تۇرسىن, قازىرگى قوعام قاناعاتسىزدىققا بەت بۇرا باستاعانىن ايتادى. «جاقىندا تاراز قالاسىندا لاۋازىمدى قىزمەت ىستەگەن ادام زەينەتكە شىققان. ءوزى كەتسە دە قىزمەت ىستەپ جۇرگەندەگى مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ كولىگىن ايداپ جۇرگەن. قۇزىرلى ورگاندار ءبارى بىلەدى. ەڭ قىزىعى, سول كولىكتىڭ بارلىق شىعىنىن, جانارمايىنا دەيىن مەكەمە وتەپ وتىرعان. ءبىر كەزدەرى, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ءبىر دوكەي ءتۇرلى جەڭىلدىك الۋ ءۇشىن «سوعىسقا قاتىسقان» دەگەن قۇجات جاساپ بەرۋدى وتىنگەن. سوعىس كەزىندە ول ون جاس­تا بولعان ادام عوي. بۇل دا سول ءبارىن پايدالانىپ قالسام دەگەن قاناعات­سىز­دىق­تىڭ كورىنىسى», دەيدى ول.

الەۋمەتتانۋشىنىڭ سوزىنشە, قىز­مەتتە وتىرعان جاۋاپتىلاردىڭ  بيۋدجەتكە قول سالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – ۇلتتىق بايلىقتى قاداعالاۋدىڭ اشىق بولماۋىندا جاتىر. ويتكەنى بيۋدجەت قوعامنىڭ باقىلاۋىندا بول­عان ەلدە سوراقىلىققا جول بەرىل­مەيدى. وسىلاي دەگەن ول: «ەليتا – قوعام­نىڭ ۇلگىسى. قايماعى بۇزىلسا, ءسۇت تە بۇزىلادى. زيالى قاۋىم, باسشىلار بايۋدىڭ توتە جولىن ىزدەسە, دەمەك باسقالار دا سولاردىڭ سوڭىنان ىلەسەدى جانە بۇل ادىلەتسىز بولىپ كورىنبەيدى. كەي ەلدەردە زەينەتاقى جۇيەسى دەگەن جوق, ياعني زەينەتاقى تولەنبەيدى. ادام قابىلەتى جەتكەنشە جۇمىس ىستەيدى. قارتايعاندا جيناعان اقشاسىن پايدالانادى», دەيدى.

«بالىقشى مەن بالىق» ەرتەگىسىن بىلمەيتىنىمىز نەكەن-ساياق. بۇگىنگى قوعام­نىڭ مۇشەلەرى دە سول ولەڭ-مىسالداعى بايلىققا وڭاي قول جەتكىزۋگە ۇيرەنگەن كەمپىردىڭ كۇيىن كەشەرىن كەش ءبىلىپ جاتادى. تەك شىنايى ومىردە قاناعاتسىز كەمپىردى تويدىرۋعا تىرىسقان بالىقتىڭ ورنىنداعى مەملەكەتتىڭ دە ەكونوميكاسى كوش ىلگەرى كەتۋى نەعايبىل.