ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق ارتقان
اۋداندا يندۋستريالىق ايماق قۇرىلعان. سيليفكە قالاسى ماڭىنداعى كاسىپورىنداردىڭ ءىرى ونەركاسىپتىك كلاستەرىنە اينالعان بۇل يندۋستريالىق ايماقتا قازىردىڭ وزىندە 50 كاسىپورىن بار. ولاردىڭ ءال-قۋاتىنىڭ شامامەن 70-80%-ى «اككۋيۋ» اەس جوباسىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە جۇمسالادى. بۇل ارينە, بۇكىل وبلىستاعى ونەركاسىپتىك جانە ساۋدا كاسىپورىندارىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى.
تۇراقتى تاپسىرىستىڭ ارقاسىندا ونەركاسىپشىلەر مەن كاسىپكەرلەر بەلسەندى دامىپ كەلەدى. مۇنى وبلىستىڭ وندىرىستىك, كوممەرتسيالىق الەۋەتى تۇرعىسىنان وڭ باعالاعان ابزال. ەندى تۇركيانىڭ باسقا ايماقتارىندا اەس سالۋ جوبالارى جۇزەگە اساتىن بولسا, سيليفكەنىڭ كاسىپورىندارى مەن ونەركاسىپشىلەرى ول جوبالاردا سۇرانىسقا يە بولاتىنى ءمالىم.
سيليفكە اۋدانى اكىمدىگىنىڭ باسشىسى ابدۋللا اسلانەردىڭ ايتۋىنشا, ايماقتا اەس قۇرىلىسى اسەر ەتپەيتىن بىردە-ءبىر سالا جوق. الىپ قۇرىلىس باستالعالى ەكونوميكا, ساۋدا جانە تۇرعىن ءۇي سەكتورىندا سەرپىندى ءوسىم بايقالادى. انىعىندا, «اككۋيۋ» اەس جوباسى ىسكە اسىرىلا باستالعالى 20 مىڭنان استام تۇرعىن ءۇي سالىنعان.
ءدال قازىر اەس قۇرىلىسى جوباسىندا جانە ونىمەن بايلانىستى سالالاردا 50 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى ەكەن.
«جەرگىلىكتى كاسىپكەرلىك قارقىندى دامىپ كەلەدى. كاسىپكەرلەرىمىز بەن قولونەرشىلەرىمىز سوڭعى جىلدارى تابىستارىن ورتا ەسەپپەن 3-4 ەسە ارتتىردى. جول ينفراقۇرىلىمى جاقسارىپ, جاڭاردى. اۋداندى جارىپ وتكەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوماگيسترالداعى تۋننەلدەردىڭ قۇرىلىسىن دا جىلدامداتىپ, ەرتەرەك پايدالانۋعا بەرىلۋىنە ىقپال ەتتى. سونداي-اق ونەركاسىپتىڭ كوپتەگەن سالاسىندا ورلەۋ بايقالادى. نەنىڭ وزگەرگەنىن قىسقاشا سيپاتتاۋ مۇمكىن ەمەس. اۋدانداعى 99 تاراۋ تىرلىكتىڭ بارلىعى دەرلىك جاقسى جاعىنا وزگەردى», دەيدى ا.اسلانەر.
اۋدان اكىمىنەن اەس قۇرىلىسىن جەرگىلىكتى حالىق قالاي قابىلداعانى تۋرالى سۇرادىق.
«مەن بۇل اۋداندى سوڭعى 3 جىلدان بەرى عانا باسقارىپ كەلەمىن. سوندىقتان سول مەرزىمدەگى جاعداي تۋرالى عانا ايتا الامىن. ارىپتەستەرىمنىڭ ايتۋىنان بىلەمىن. اەس قۇرىلىسىنا دەيىن بىزدە وتە كۇشتى وپپوزيتسيا بولعان. كەيبىر جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇل جوبانى دۇرىس قابىلداماعان جانە ونىڭ وسىندا جۇزەگە اسۋىن قالاماعان. مەن ءوز تاراپىمنان سوڭعى ءۇش جىلدا ءوڭىردىڭ دامۋى شىنىمەن دە قارقىندى بولدى دەپ ايتا الامىن. جوبانى تاۋەلسىز ۇيىمدار وتە قاتاڭ باقىلايدى جانە جوبا بويىنشا بارلىق شەشىمدى بىرنەشە تاۋەلسىز ساراپشى مەن رەتتەۋشى ورگاندار كەلىسەدى. قازىر ءبىزدىڭ ازاماتتار جوبانىڭ جۇزەگە اساتىنىنا, ونىڭ قاۋىپسىز ءارى سەنىمدى بولاتىنىنا ۇلكەن سەنىم ارتىپ وتىر. مۇنى تۇركيانىڭ سينوپ پروۆينتسياسىندا قازىرگى ۋاقىتتا «روساتوم» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتقان ەكىنشى اەس-ءتى, سونداي-اق ءۇشىنشى اەس-ءتى سالۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانى دا دالەلدەيدى», دەدى اۋدان باسشىسى.
جەرگىلىكتى حالىق تىرشىلىگىنىڭ تامىرشىسىنداي بولىپ جۇرگەن سيليفكە قالالىق ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسىنىڭ توراعاسى نۇرەتدين قاينار اەس قۇرىلىسى قارقىن العاندا وڭىردەگى كاسىپكەرلىك تە دامۋدىڭ جاڭا داڭعىلىنا تۇسكەنىن ايتتى.
«اككۋيۋ اەس جوباسى بەلسەندى قۇرىلىس كەزەڭىنە ەنگەندە ۇيىمنىڭ – سيليفكە قالاسى ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسى مۇشەلەرىنىڭ كوبەيگەنىن بايقادىق. ناقتى سانعا جۇگىنسەك, وسى ۋاقىت ارالىعىندا پالاتا مۇشەلەرىنىڭ سانى 1 600 جاڭا كاسىپورىنعا ارتتى. ناتيجەسىندە, وبلىس ەكونوميكاسى ءارتۇرلى باعالاۋ بويىنشا 40-تان 50%-عا دەيىن ءوستى», دەيدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, اەس قۇرىلىسىنىڭ بىردەن-ءبىر كەرى اسەرى – باسقا سالالاردا جۇمىس كۇشىنىڭ تاپشىلىعى ورىن العان. سەبەبى تۇرعىندار جالاقىسى جاقسى قۇرىلىس الاڭىندا جۇمىس ىستەگەندى ءجون كورەدى.
«وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىندا, ونەركاسىپ ورىندارىندا, تۋريزم مەن قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا جۇمىس كۇشىنىڭ تاپشىلىعى بايقالادى. ويتكەنى اۋداندا تۇراتىن حالىقتىڭ ايتارلىقتاي بولىگى تىكەلەي اەس جوباسىندا نەمەسە ونىمەن بايلانىستى كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەيدى. بۇل رەتتە تەك وبلىس تۇرعىندارىن ايتىپ وتىرعان جوقپىن. اەس قۇرىلىسىندا جۇمىس ىستەپ, كوپ تابىس تابۋعا تۇركيانىڭ باسقا ايماقتارىنان دا ادامدار كەلىپ جاتىر», دەدى پالاتا باسشىسى.
«اككۋيۋدەگى» قازاق جاستارى
قازىر التى قۇرلىقتىڭ قاي قيىرىنا بارساڭ دا الدىڭنان قازاقتىڭ ءبىر قارا دومالاعى ك ۇلىمدەپ شىعا كەلەتىندەي كۇنگە جەتتىك. تۇرىك ەلىنىڭ تورىندە, جەرورتا تەڭىزىنىڭ جەلكەندى جيەگىندە ورىن تەپكەن الەمدەگى ەڭ ءىرى «اككۋيۋ نۋكلەار» اەس قۇرىلىسىنىڭ بەل ورتاسىندا دا 1 200-دەن استام جاس وتانداسىمىز بار ەكەن. ولاردىڭ اراسىندا سان الۋان ماماندىق يەلەرى بار. كوڭىل كۇيى كوتەرىڭكى, ءوز ىسىنە نىق سەنىمدى بۇل جاستاردى كورگەندە كوزىڭ تويادى, سويلەسە كەتسەڭ قۇنىعا تىڭدايسىڭ. قازاقستان ازاماتتارىنىڭ اراسىندا قۇرىلىسشى مەن لابورانتتان باستاپ ەنەرگەتيكا جانە اتوم ونەركاسىبى سالاسىنداعى وپەراتورلار مەن ساراپشىلارعا دەيىن بار ەكەن. سونداي-اق جوباعا بۋحگالتەرلىك ەسەپ, اۋديت جانە اكىمشىلىك باسقارۋمەن اينالىساتىن قازاق قىزمەتكەرلەرى تارتىلعان. ءبىر قىزىعى, مۇندا جۇمىس ىستەيتىن كوپتەگەن قازاقستاندىق جاستار وتباسى قۇرىپ, بالا تاربيەلەپ جاتىر.
سونداي مامانداردىڭ ءبىرى – «اككۋيۋ نۋكلەار» اەس-ءنىڭ قۇرىلىستى باقىلاۋ قۇجاتتاماسى باعىتىن باسقاراتىن نازۋگۋم ىسقاقوۆا. ونىڭ توبى 30-عا جۋىق قىزمەتكەردەن تۇرادى. نازۋگۋممەن تانىسىپ, سوزگە تارتتىق. ول ەلدەگى قازاق اۆتوموبيل-جول اكادەمياسىن «ونەركاسىپتىك جانە ازاماتتىق قۇرىلىس» ماماندىعى بويىنشا تامامداعان. قۇرىلىس كومپانيالارىندا باسشىلىق قىزمەت ىستەگەن تاجىريبەسى بار. اەس-تەگى تەگەۋرىندى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە بىلتىر «روساتومنىڭ» جىل ادامى 2023» سالالىق تانۋ باعدارلاماسىنىڭ لاۋرەاتى اتانعان. وعان قوسا, «ۆوو مودەلى بويىنشا اەس قۇرىلىسىن سالۋشى» اتالىمىندا 2-ورىن يەلەنگەن.
«مۇنداي كۋبوكتى الۋ – ءىرى كورپوراتسيانىڭ مىڭداعان قىزمەتكەرىنىڭ اراسىندا ۇزدىكتەردىڭ ءبىرى بولۋ دەگەن ءسوز. قازاقستان ازاماتىمىن جانە وسىنداي كەرەمەت ماراپاتقا يە بولدىم. ارينە, تاڭعالارلىق فاكتىلەر كوپ. بۇل سىيلىق «اتومدىق وسكار» دەپ تە اتالادى, سوندىقتان مەن ءۇشىن بۇل ەكى ەسە ماڭىزدى. قازاقستاننىڭ, سونىڭ ىشىندە مەديتسينا مەن ءبىلىم بەرۋ سياقتى سالالاردىڭ تابىستى دامۋى ءۇشىن يادرولىق ەنەرگەتيكا قاجەت. ول اتالعان قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرۋعا جانە كومىرقىشقىل گازىن ازايتۋعا كومەكتەسەدى. تۇركياداعى اەس قىزمەتكەرى رەتىندە ەلگە ورالىپ, تۋعان جەرىمدەگى اتوم ونەركاسىبىندە جۇمىسىمدى جالعاستىرۋدى قالايمىن, ارماندايمىن», دەيدى قاراكوز.
«اككۋيۋ نۋكلەار» اەس-ىنە وتباسىمەن قاراعاندىدان كەلگەن نازۋگۋمنىڭ ارىپتەسى ءمادينا ءابىلدينوۆا دا ەلدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ كەلەشەگى زور ەكەنىنە سەنىمدى. ول ماي-گاز توبىنىڭ حيميالىق تالداۋى بويىنشا زەرتحاناشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن «بەيورگانيكالىق زاتتاردىڭ حيميالىق تەحنولوگياسى» ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن. دارەجەسى – تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ ماگيسترى. ەلدە ءوز ماماندىعى بويىنشا بىرنەشە كومپانيادا قىزمەت ەتىپ, ۇلكەن جەتىستىككە جەتكەن.
«بىلە بىلگەنگە, ءبىزدىڭ بۇل جەردە العان ءىس-تاجىريبەمىز باعا جەتپەس قۇندىلىق دەۋگە بولادى. «اككۋيۋ نۋكلەار» اەس-ىندە جۇمىس ىستەۋ ماعان ءوز ەلىمدە قولدانۋعا بولاتىن جاڭا ءبىلىم مەن داعدىلاردى ۇيرەنۋگە, ارىپتەستەرمەن تاجىريبە الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ تەبىرەندى ءمادينا.
انادولى ەلىندەگى اەس-ءتىڭ تاعى ءبىر مىقتى مامانى – وتانداسىمىز ميرات قاديسوۆ. باتىس قازاقستاندا تۋىپ-وسكەن ول, ماسكەۋدىڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىندا قۇقىقتانۋ مەن ەكونوميكا جانە قارجى بويىنشا بىرنەشە ءبىلىم الىپ, «گازپرومدا» ىشكى اۋديتتكە قاتىستى جەتەكشى قىزمەتتەر اتقارعان. 2019 جىلدان بەرى «اككۋيۋ نۋكلەار» اەس-ىندە ىشكى باقىلاۋ جانە اۋديت ساراپشى – اۋديتورلىق جۇمىس توبىنىڭ باسشىسى لاۋازىمىندا قىزمەت ەتىپ ءجۇر. قىزمەت ەتكەن جەرىنىڭ بارىندە ماراپات العان. اەس-كە جەكە سىڭىرگەن ۇلكەن ەڭبەگى ءۇشىن قۇرمەت گراموتاسىن العان. وتباسىلى. بالالارى اككۋيۋدا ءوسىپ جاتىر.
«ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن, مەديتسينا, ءبىلىم-عىلىم بولسىن, تاعى باسقا ءار سالانىڭ ەركىن وركەندەۋىنە ەنەرگيا قاجەت. ول كوپ جانە ساپالى بولۋى كەرەك. سونىمەن قاتار تابيعاتتى قورعاپ, ەكولوگيانى قالىپتى ساقتاپ, تازارتۋ ءۇشىن دەنساۋلىق پەن ادام ومىرىنە زيان كەلتىرەتىن شىعارىندىلارى جوق اەس-ءتىڭ بولعانى ماڭىزدى. ءدال وسى ەنەرگيا كوزى كومىرقىشقىل جانە پارنيكتىك گازدى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تۇركياداعى اەس قۇرىلىسىن اياقتاعاننان كەيىن ءوز وتانىمدا اتوم سالاسىن دامىتۋعا ۇلەس قوسقىم كەلەدى», دەدى م.قاديسوۆ.
اككۋيۋدە وتانداس جاس مامانداردىڭ كاسىبيلىگى جوعارى باعالانىپ وتىر. ەل-جۇرتتان جىراقتا جۇرگەن جاس ماماندار كاسىبي شەبەرلىگىن شىڭداپ قانا قويماي, ەلىندەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسۋ ماقساتىمەن تۋعان جەرگە ورالۋعا دايىندالىپ ءجۇر. ولاردىڭ الەمدەگى ەڭ ءورشىل ەنەرگەتيكالىق جوبانىڭ بىرىندە قىزمەت ەتۋى قازاقستاننىڭ جاھاندىق باستامالارعا قاتىسۋىنىڭ جوعارى الەۋەتى مەن ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, مۇنداعى اەس قۇرىلىسىنا 11 ەلدەن 34 مىڭ ادام تارتىلعان.
جەرگىلىكتى فەرمەرلەر جەتىستىگى
مەرسين پروۆينتسياسى تۇركيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ەكسپورتىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ورگانيكالىق جانە ساپالى ونىمدەر ءوندىرۋ جاعىنان بۇل ءوڭىر تۇركيا ەكونوميكاسىندا ەرەكشە ورىن الادى.
«اككۋيۋ نۋكلەار» اەس-ءىن جوبالاۋ كەزىندە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە جانە قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرمەۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. سوندىقتان جەرگىلىكتى فەرمەرلەر اەس قۇرىلىسىن قولدادى. سەبەبى ءوڭىر ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە ءجيى تاپ بولىپ وتىرادى. اسىرەسە قىس ايلارىندا ەلەكتر جارىعىنىڭ ءۇزىلۋى ەلەكتر قۋاتى مەن جىلۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە اكەلىپ سوعادى.
بانان جانە تسيترۋس وسىرەتىن فەرمەرلەر مۇستافا گەزەر مەن فيكريە ساكتىڭ ايتۋىنشا, اەس قۇرىلىسى باستالعالى بەرى جاڭا ونىمدەرگە سۇرانىس ەداۋىر ارتقان.
2022 جىلى سيليفكەدە «Solagron» كومپانياسى جەرگىلىكتى جەمىس-جيدەكتەردەن سلايستار وندىرەتىن كاسىپورىن قۇردى. ءوندىرىس جەمىستەردى تولىق تسيكلمەن وڭدەۋدى, ونىڭ ىشىندە جاڭا كۇيىنەن وراۋعا دەيىنگى كەزەڭدەردى قامتيدى. تسيترۋس جەمىستەرىنىڭ ەتىنەن كەپتىرىلگەن جەمىستەر, ال قابىعىنان كوسمەتيكالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق ونەركاسىپكە ارنالعان ماي جاسالادى. كومپانيانىڭ باس ديرەكتورى تانەر شونەل كاسىپورىنمەن تانىستىرىپ, اەس-كە قاتىستى ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى.
«قازىر كاسىپورىنعا كەلىپ تۇرعان ەلەكتر توعى تۇراقسىز. سوندىقتان ۇنەمى توق ۇزىلگەن ساتتە ىسكە قوسىلاتىن توق ءوندىرۋشى قوسىمشا قوندىرعى ۇستاپ وتىرامىز. ويتكەنى كاسىپورىننىڭ ماڭىزدى قۇرىلعىلارى ءبىر ساتكە دە توقتاماۋى كەرەك. ولاي بولعان جاعدايدا ورنى تولماس شىعىنعا ۇرىنۋىمىز ىقتيمال. سوندىقتان تۇراقتى ەنەرگەتيكا بازاسىنا ءزارۋمىز. ەندى اەس ىسكە قوسىلىپ, ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ تۇراقتالعاننان كەيىن ءبىز ءوندىرىستى كەڭەيتۋدى جانە جاڭا پايدالى تاۋارلاردى ۇسىنۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەدى باس ديرەكتور.
ىسكە قوسىلعان سوڭ «اككۋيۋ نۋكلەار» اەس-ءى ءوڭىردى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن شەشىپ قانا قويماي, جەرگىلىكتى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ءوندىرىستىڭ وركەن جايىپ, ەكونوميكانىڭ ودان ءارى دامۋىنا كاتاليزاتور بولارى انىق.
