ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالمايمىز, ودان دا قازىرگى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءۇش زاۋىتتى جاڭعىرتۋدان وتكىزىپ, ءوزىمىزدى جانار-جاعارمايمەن قامتاماسىز ەتەمىز دەگەن بولاتىن. بىراق سول ماقساتتىڭ قانشالىقتى دۇرىس ورىندالعانىنا ءمان بەرمەي, جاڭا تۇجىرىمداما جاساۋعا كوشىپ كەتتىك. سول الاڭداتادى. نەگە؟ سەبەبى سول ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن مودەرنيزاتسيالاۋعا 6-7 ميلليارد دوللار جۇمسالدى. سول جاراتىلعان قاراجات ءۇش زاۋىتقا قاتىستى بىرەگەي ماقساتتى قانشالىقتى ورىنداي الدى دەگەنگە جاۋاپ ايتىلۋى كەرەك ەدى. ويتكەنى 2020-2022, ياعني ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 391 رەت جۇمىستىڭ جوسپاردان تىس توقتاپ قالۋى ورىن العان. سونىڭ 119-ى – اسا قاۋىپتى اپات بولعان.
الدىنداعى جوسپار 2009-2015 جىلدار ارالىعىن قامتىعان ەكەن. سونىڭ اياسىندا ىشكى نارىق ءۇشىن جىلىنا 14-17 ملن توننا جانار-جاعارماي شىعارىپ وتىرۋدى كوزدەگەن. نەگىزى, وسىنشاما اقشاعا كەمىندە 1 مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋعا بولاتىن ەدى. بىرىنشىدەن, سونىڭ شەڭبەرىندە ىشكى نارىقتى تولىققاندى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, شەتەلگە ەكسپورتقا شىعارۋعا دا مۇمكىندىك تۋىندايتىن. ەكىنشىدەن, بۇل زاۋىت اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى سەكىلدى 1945 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان زاۋىت بولمايتىن ەدى. ويتكەنى قازىر سالىنعان زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى دا, جۇمىس ۇدەرىسى دە زامانعا ساي جۇرگىزىلەدى ەمەس پە؟ ۇشىنشىدەن, ونداي جاڭا زاۋىتتا قازىرگىدەي ونىمدەردى عانا ەمەس, ودان دا كۇردەلى, ودان دا قۇندى ءونىم شىعارۋ مۇمكىندىگى بولادى. سەبەبى اتىراۋ زاۋىتى – 1945 جىلى, پاۆلودار زاۋىتى – 1978 جىلى, شىمكەنت زاۋىتى 1985 جىلى اشىلعان. بۇل زاۋىتتار قىزمەتىنىڭ شەكتەۋى بار, بەنزين, كەروسين, اۋە كەروسينى جانە ديزەل سەكىلدى بەلگىلى ءبىر ونىمدەردى عانا شىعارادى. ال شىن مانىندە قازىرگى وڭدەۋ زاۋىتتارى حيميا ونىمدەرىن دە شىعارا الۋعا ءتيىس. ويتكەنى كەلەشەكتە حيميا ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس قاتتى ارتادى.
قازىردىڭ وزىندە ءوزىمىز شىعارعان اۋە كەروسينىمەن ىشكى نارىقتى تولىق قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان جوقپىز. رەسەيدەن الامىز. قاتەلەسپەسەم, بىلتىر قىتايدان الا باستادىق. جىل سايىن ىشكى نارىقتى 900 مىڭ توننا اۋە كەروسينىمەن قامتۋىمىز كەرەك. تەك سونىڭ 640 مىڭ تونناسىن ءۇش زاۋىت شىعارادى. ال جاڭا زاۋىت سوققانىمىزدا, تەك 900 مىڭ توننالىق مەجەنى باعىندىرىپ قويماي, شەتەلگە جونەلتىپ وتىرۋ مۇمكىندىگى دە اشىلار ەدى. سەبەبى ءبىز قازىردىڭ وزىندە اۋە تورابى بولىپ سانالامىز. ال ەگەر اۋە كەروسينىن ءوندىرۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرساق, وندا اۋە ساپارى بويىنشا ترانزيتتىك حابقا اينالۋ مۇمكىندىگىمىز ارتادى.
قالاي بولعاندا دا, قازىر ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ءبىزدى تولىققاندى قامتاماسىز ەتپەيتىندىگىنە كوزىمىز جەتىپ وتىر. ەندى الدىمىزدا ەكى تاڭداۋ تۇر: جىل سايىن قىرۋار قارجى ءبولىپ, ءۇش زاۋىتتى جاماپ-جاسقاي بەرەمىز نەمەسە بارلىق تالاپقا ساي كەلەتىن جاڭاسىن سالامىز. ءۇشىنشى نۇسقا بار, ول – رەسەيدەن يمپورتتاۋ. ءبىز وسىعان كوشەتىن سياقتىمىز.
تۇجىرىمدامادا ايتىلعان تاعى ءبىر ماسەلە – 2030 جىلعا تامان قاشاعان مەن تەڭىز وندىرگەن مۇنايدىڭ 3,5 ملن تونناعا دەيىن كولەمىن ىشكى نارىققا باعىتتاۋ جايى. الايدا بۇل وتە كۇماندى ماسەلە, سەبەبى اتالعان كەن ورىندارى ەكسپورتقا باعدارلانعان نەمەسە الەمدە كىم كوپ اقشا بەرەدى, سول جاققا باعىتتالعان. بۇل – ولاردىڭ كەلىسىمىندە جازىلعان مىندەتتەمە. ال ەندى ىشكى نارىققا جىبەرەتىن بولسا, ارزان باعاعا ساتۋعا ءماجبۇر بولادى. ولار مۇنداي تاۋەكەلگە قانشالىقتى دايىن دەگەن ساۋال تۋىندايدى. كەلىسىم بويىنشا ولار ىشكى نارىققا ءونىم جىبەرمەۋگە قۇقىلى. ەگەر باعىتتايتىن بولسا, وندا ورتاداعى وتەماقىنى كىم موينىنا الادى؟ سونىڭ اراجىگىن اشىپ العان دۇرىس سەكىلدى. ويتكەنى 2030 جىلعا دەيىن كوپ ۋاقىت قالعان جوق. قازىر جىلىنا 3-3,5 ملن توننا مۇناي الامىز دەپ ويلاپ, دايىندالىپ, جەمە-جەمگە كەلگەندە الا الماي قالىپ, اقىر سوڭىندا ءىرى ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنان باسقا شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردىڭ جۇكتەمەسىن ارتتىرىپ جىبەرۋ دۇرىس ەمەس دەپ ويلايمىن. ولاردىڭ جاعدايى ونسىز دا ءماز ەمەس. ەندى كەلىپ ونىمدەرىن تاعى دا ارزان باعامەن ىشكى باعىتقا جىبەرۋگە ماجبۇرلەۋ – ءتۇپتىڭ تۇبىندە ابىروي اكەلمەيدى.
