عۇلامانىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويى پاۆلودار قالاسىنداعى ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويۋ راسىمىمەن باستالدى. اتاقتى عالىمعا قۇرمەت كورسەتۋگە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن عالىمدار, قوعام قايراتكەرلەرى, ارداگەرلەر مەن جاستار جينالدى.
ال باياناۋىلدىڭ مويىلدى شاتقالىندا وتكەن نەگىزگى سالتاناتتا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆ وقىپ بەردى.
«قانىش ساتباەۆ – قازىرگى زامانعى قازاق عىلىمىنىڭ اتاسى. ول ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ نەگىزىن قالادى, بىلىكتى عالىمداردىڭ تۇتاس بۋىنىن تاربيەلەپ شىعاردى, جاڭا زەرتتەۋ جۇيەسىن قالىپتاستىردى. سوندىقتان عىلىم قىزمەتكەرلەرى كۇنى ونىڭ تۋعان كۇنىنە ورايلاستىرىلعان. حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى كوپتەگەن كەن ورنىن اشىپ, ءوندىرىستىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. ەلىمىز ءالى كۇنگە دەيىن ونىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىر. ساتباەۆ مۇراسى ۇلتىمىزدىڭ تەڭدەسسىز قازىناسى سانالادى. ونىڭ ەڭبەگىن جان-جاقتى دارىپتەۋ – ورتاق پارىز. بولاشاقتا ساتباەۆ سالعان سارا جول جالعاسىپ, قازاق عىلىمى قارقىندى دامي بەرەدى دەپ سەنەمىن», دەلىنگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇتتىقتاۋىندا.
سونىمەن قاتار ەرلان قوشانوۆ بيىل قاسيەتتى ەرتىس-بايان ءوڭىرى مەرەكەگە تولى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– قانىش ساتباەۆتان بولەك, قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى, الاش قايراتكەرى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ تۋعانىنا 135 جىل تولىپ وتىر. سونداي-اق قازاق ارحەولوگياسىنىڭ اتاسى, كورنەكتى قايراتكەر Əلكەي مارعۇلاننىڭ تۋعانىنا 120 جىل. قازاق كينوسىنىڭ ساڭلاعى شاكەن ايمانوۆتىڭ 110 جىلدىعى. ال بۇگىنگى ساتباەۆ تويى – ەلدىكتىڭ تويى, بىرلىكتىڭ تويى. ءىلىم مەن عىلىمنىڭ مەرەكەسى, – دەدى ءماجىلىس توراعاسى.
عالىمنىڭ مەرەيتويىنا ورايلاستىرىلعان ءىس-شارالاردىڭ ەڭ ماڭىزدىسى وبلىس ورتالىعىندا وتكەن «اكادەميك ق.ي.ساتباەۆ فەنومەنى: كەشە مەن بۇگىن» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياسى دەۋگە بولادى. سەبەبى استا-توك تويدان گورى, ۇلىنىڭ مول قازىناسىن ۇلىقتاي تۇسەتىن مۇنداي اۋقىمدى ءىس-شارانى كەرەكۋ ءتورى كوپتەن بەرى قاجەتسىنگەن.
قاتىسۋشىلار عالىمنىڭ مۇراسىن, سونداي-اق قازىرگى وتاندىق عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرى مەن دامۋ كەلەشەگىن تالقىلادى. كونفەرەنتسياعا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور دارحان احمەد-زاكي, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ق.ساتباەۆتىڭ نەمەرەسى ءاليما جارماعامبەتوۆا, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, «ق.ي.ساتباەۆ حالىقارالىق قورى» قق قامقورشىلىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى التىنبەك نۇح ۇلى, ت.ب. تانىمال تۇلعالار مەن عالىمدار قاتىستى.
– ۇلى تۇلعانىڭ ەسىمى قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالدى. ايگىلى جەرلەسىمىزدىڭ اسىل مۇراسى ەلىمىزدىڭ عىلىمي دامۋىنا جارقىن جول اشتى. سوندىقتان قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ ەڭبەگىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. جەرلەسىمىزدى ۇلىقتاۋ ماقساتىندا ەرتىس-بايان ءوڭىرى بويىنشا 51 نىسانعا قانەكەڭنىڭ ەسىمى بەرىلىپ, 9 ەسكەرتكىش قويىلدى, – دەپ اتاپ ءوتتى پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى اسايىن بايحانوۆ.
عالىمدار تاۋ تۇلعانىڭ تۋعان حالقى ءۇشىن جاساپ كەتكەن ەڭبەگىنە توقتالىپ, بۇگىنگى زامان تۇرعىسىنان باعا بەردى. سەنات دەپۋتاتى التىنبەك نۇح ۇلى اتاپ وتكەندەي, قانىش – بۇل جۇزجىلدىقتىڭ عالىمى ەمەس, مىڭجىلدىقتىڭ ادامى.
«ۋاقىت وتكەن سايىن, قانىشتى زەرتتەگەن سايىن ونىڭ تەرەڭ تۇڭعيىق تەڭىز ەكەنىنە كوزىمىز جەتىپ وتىر. ول كىسىنىڭ جاساپ كەتكەن ەڭبەكتەرىنىڭ ءوزى مىڭعا جۋىق, 800-دەن اسا ماقالاسى جارىق كورگەن. ونىڭ ءاربىر ەڭبەگىن جەكە زەرتتەيتىن بولساڭىز, ول مىڭجىلدىقتارعا ۇلاساتىنى ءسوزسىز. سەبەبى ءاربىر زەرتتەگەن سايىن جاڭا قىرى اشىلا بەرەدى. سوندىقتان دا قانىشتىڭ قۇبىلىسى ايرىقشا, ءوز زامانىنىڭ ەرەكشە ادامى. ال بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن سالىپ كەتكەن جولى – ۇلكەن ۇلگى-ونەگە. سوناۋ تومسكىدە وقىپ جۇرگەن شاعىنان-اق ۇلتتىق دۇنيەلەرگە, رۋحانياتقا قۇمارتقان. ولاي بولماسا 1927 جىلى ماسكەۋدە ەدىگە تۋرالى كىتاپتى باسىپ شىعارار ما ەدى! بۇل كىتاپ سول ۋاقىتتا 3 مىڭ تيراجبەن تاراعان. قاناعاڭ – قازاقتار اراسىنان شىققان تۇڭعىش كاسىبي ينجەنەر, العاشقى عىلىم دوكتورى, ال ورتا ازيا ەلدەرى اراسىندا شىققان العاشقى اكادەميك. سارىارقا, ۇلىتاۋ, جەزقازعان وڭىرلەرىن زەرتتەپ, جەر قويناۋىنداعى ۇشان-تەڭىز كەن بايلىعىن انىقتاعان سوڭ , جەز بەن مىس قورلارىن يگەرۋ ءۇشىن ءوندىرىس ورىندارىن تۇرعىزۋ قاجەتتىگىن تۇجىرىمدادى. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ورتالىق قازاقستاندا الىپ قۇرىلىستار بوي كوتەرۋگە ءتيىس ەدى. قاراعاندى مەتالل قورىتۋ كومبيناتى, ۇلكەن جەزقازعان جەز كومبيناتى, پاۆلودارداعى اليۋميني مەن اقسۋداعى فەرروقورىتپا زاۋىتتارى جانە ەكىباستۇزداعى كومىر باسسەينى نەگىزىندە ءىرى-ءىرى ەلەكتر ستانسالار سالىنۋى قاجەت-ءتىن. بۇل ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قۇلازىعان سارى دالاداعى سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلدى. بۇل اۋقىمدى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ ماقساتىندا قانىش اعامىز جىلدار بويى كوپ جۇمىس اتقاردى. وندىرىسكە سۋ جەتكىزۋ جولىندا ول كوپ قيىندىققا كەزىكتى. اقىر سوڭى اكادەميك شاپىق شوكينمەن تىزە قوسا ءجۇرىپ, ەرتىستىڭ سۋىن بۇرىپ, ەرتىس-قاراعاندى كانالىن سالدى. مۇنى عاسىر قۇرىلىسى دەۋگە بولادى. سەبەبى بۇگىندە سول كانال ارقىلى ەرتىستىڭ سۋى ەكىباستۇز, قاراعاندى, تەمىرتاۋعا دەيىن بارىپ, ءتىپتى استاناعا جەتىپ تۇر. ال قازاق دالاسىنداعى ءوندىرىستىڭ بولاشاعىن بولجاي بىلگەن قاناعاڭدى تەڭدەسسىز عالىم دەسەك جاراسادى», دەپ تولعاندى عالىم.
ۇلت مۇراتى جولىندا ۇزدىك ۇيىمداستىرۋشىلىق, توتەنشە قايراتكەرلىك, جويقىن الاپات قاھارماندىق ەڭبەگىمەن, سىي-قۇرمەتىمەن, ىزگىلىك-ىلتيپاتىمەن بۇكىل قاۋىمدى مويىنداتقان تارلانبوز ق.ساتباەۆ ءوزى قۇرعان قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولدى. وسى ورايدا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ادەبيەتتانۋشى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى سەرىك نەگيموۆ ايگىلى عۇلاما ۇلىقبەكتىڭ: «كىمدە-كىم بارلىق عىلىمعا جەتىك بولسا, مەدرەسەنى سول باسقارادى» دەگەن ءسوزىن جينالعانداردىڭ ەسىنە سالدى.
«عارىشتا ساتباەۆ پلانەتاسى بار. قازاقتان شىققان ۇلى تۇلعانى الەمدىك عىلىمي ورتانىڭ مويىنداۋى – ابدەن زاڭدىلىق. جالپى, قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ بويىندا كەنتانۋشىلىق قاسيەتى جاستايىنان قالىپتاسقان. جەردىڭ توپىراق تۇسىنە, وسىمدىگىنە, جاراتىلىسىنا قاراپ-اق جەر قىرتىسىندا شوگىپ جاتقان مينەرالدى كەندەردى بىردەن ءدوپ باسىپ ايتقانىن كوپتەگەن عالىمنىڭ ەستەلىگىنەن وقىدىق. جاس عالىم 1923 جىلى م.ۋسوۆتىڭ اقىلىمەن رۋساكوۆ باسقارعان بەتپاقدالاداعى گەولوگيالىق ەكسپەديتسيا جۇمىسىنا قاتىسىپ, ءوڭىردىڭ بەيمالىم سىرلارىنا قانىعادى. ورتالىق قازاقستاننىڭ گەولوگيالىق قۇرىلىمىنداعى مەتامورفيكالىق جىنىستارىنىڭ جايىن مەڭگەردى», دەيدى سەرىك نىعمەتوللا ۇلى.
ال فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ۇلىقپان سىدىقوۆ ساتباەۆ فەنومەنىنە ينجەنەرلىك وي-جۇيە جانە ۇلتتىق رۋح نەگىز بولعان دەگەن پىكىر بىلدىرسە, ادەبيەتتانۋشى تۇرسىن جۇرتباي تاۋەلسىز قازاقستانداعى ۇلتتىق عىلىمنىڭ دامۋ ماسەلەلەرىنە وي جۇگىرتتى. «قاناعاڭنىڭ تۋعان جەرىندە ءوتىپ جاتقان 125 جىلدىق مەرەيتوي وتاندىق عىلىمنىڭ قايتا جاڭعىرۋىنىڭ باسى بولسىن, قازاق عىلىمىنا بۇرىنعى باعى قايتا ورالسىن», دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى.
ساتباەۆ گەولوگ قانا ەمەس, ينجەنەر, تاريحشى, ادەبيەتشى, قازاق مۋزىكا ونەرىن جاڭعىرتۋشى بولا ءبىلدى. قازاق دالاسىنىڭ ۇلى پەرزەنتىنىڭ ۇرپاعى دا عىلىمنان كەنجە قالماعان. نەمەرە-جيەندەرى گەولوگيا, حيميا سالاسىندا تانىمال عالىمدارعا اينالدى. وسى رەتتە نەمەرەسى ءاليما جارماعامبەتوۆا دا ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى. «قانىش يمانتاي ۇلى 64 جىلداي عانا ءومىر ءسۇردى. ول ارقاشان جۇمىستا جۇرەتىن. بىزگە, نەمەرەلەرىنە اركەز ۋاقىت ءبولدى دەپ ايتا المايمىن. اتا مەن نەمەرە دەگەن سياقتى كەزدەسۋلەر از بولاتىن. كەيدە كەشقۇرىم جينالىپ وتىراتىن ەدىك. سوندايدا باسىمىزدان سيپاپ, قولىمىزعا كىتاپ ۇستاتىپ قويادى دا, ءوزى جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى. بوس وتىراتىن كەزىن كورمەيتىن ەدىك. ءتىپتى سول كەزدەن قالعان ساپالى فوتوسۋرەتتەر دە جوق. اتامىز وتە قاراپايىم ادام ەدى», دەپ ەسكە الدى نەمەرەسى.
اتاپ وتەرلىگى, ءىس-شارادا كەرەكۋ وڭىرىندە ىزدەنىستەرىمەن ەلدەن ەرەكشەلەنگەن 7 جاس عالىمعا قانىش ساتباەۆ اتىنداعى گرانت تابىس ەتىلدى. مۇنداي قۇرمەتكە الكەي مارعۇلان اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عالىمدارى ايتولقىن دۇزەلباەۆا, قىمباتشا مۇحامەديەۆا, دينارا شاكەنوۆا, س.تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنەن ءمادي راحىموۆ, يۆان رادەليۋك, ريمما ۋاليەۆا, ق.ساتباەۆ اتىنداعى ەكىباستۇز ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى داليدا سيۆاراكشا يە بولدى.
ەڭبەگى ەلەنىپ, تۇعىردان كورىنگەندەردىڭ ءبىرى – س.تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «قازاقستان تاريحى» كافەدراسىنىڭ پوستدوكتورانتى, PhD ءمادي راحىموۆ. ءمادي يليال ۇلى – كەيىنگى جىلدارى ەرتىس-بايان وڭىرىندەگى كيەلى جەرلەرگە تاريحي تۇرعىدان باعا بەرۋگە ەڭبەك ءسىڭىرىپ جۇرگەن جاس عالىمداردىڭ ءبىرى. ول كيەلى ورىنداردى دامىتۋ جانە ناسيحاتتاۋمەن اينالىسادى. وتارلىق, كەڭەستىك جانە تاۋەلسىز قازاقستانداعى ەستەلىك ورىندار تاريحىن زەرتتەۋمەن شۇعىلدانىپ, جاقىن ۋاقىتتا مونوگرافيالىق ەڭبەك شىعارماق نيەتتە.
مەرەكەلىك ءىس-شارالار كەلەسى كۇنى قانىش ساتباەۆتىڭ تۋعان جەرى باياناۋىل اۋدانىندا جالعاستى. تاۋ تۇلعانىڭ تۋعان جەرى – باياناۋىلدا ەتنواۋىل قۇرىلىپ, ءسان-سالتاناتى جاراسقان كيىز ۇيلەر ساپ تۇزەدى. مۇندا رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى, ۇلتتىق جانە ات سپورتى تۇرلەرى بويىنشا جارىستار, قولونەرشىلەر مەن سۋرەتشىلەر كورمەلەرى, كونتسەرت جانە تاعى باسقا ءىس-شارالار ءوتتى.
باياناۋىل تورىندەگى تويدا تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى ارداقتالدى. اۋدان ورتالىعىندا حالىقارالىق ساتباەۆ قورى شىعارعان «ەستەلىكتەر كىتابى», قالامگەر تۇرسىن جۇرتباي مەن س.تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى امانتاي قۇداباەۆتىڭ الكەي مارعۇلان تۋرالى كىتاپتارىنىڭ, جازۋشى سايلاۋ بايبوسىن قۇراستىرعان جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى تۋرالى جيناقتىڭ, سونداي-اق ا.قۇداباەۆتىڭ شاكەن اعا جايىندا «سۇڭعىلا» ەستەلىكتەر جيناعىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
الكەي حاقان ۇلىنىڭ ءومىرى مەن عالىم رەتىندە قالىپتاسۋ بەلەستەرىن زەردەلەيتىن «دارحان دارىن» ەستەلىكتەر كىتابى 400 بەتتەن تۇرادى. مۇندا كەزىندە اكادەميكپەن ۇزەڭگىلەس بولعان ايگىلى تۇلعالار مەن ارىپتەستەرىنىڭ ەستەلىكتەرى, ماقالا-ەڭبەكتەرى كەڭىنەن قامتىلعان.
– بۇل كىتاپتى ءا.مارعۇلاننىڭ ومىرىنە اسەر ەتكەن ورتا جايىنان باستادىم. تاعدىر قازاق ارحەولوگياسىنىڭ اتاسىنا بالا شاعىندا ءماشھۇر ءجۇسىپتى, ءساتباي اۋلەتىنىڭ نارقاسقالارىن, سۇلتانماحمۇتتى, ت.ب. ءوز زامانىنىڭ بەلگىلى قايراتكەرلەرىن كورۋگە جازعان. ولاردىڭ باتاسىن الىپ, ءتالىمىن تەرگەن. ودان سوڭ لەنينگرادتا وقىعان شاعىنداعى زامانداستارى, ارىپتەستەرى عالىم جونىندە جاقسى پىكىر ايتقان ماقالالار وتە كوپ. ءوز زامانىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ولدەنبۋرگ, مارر, سامويلوۆسكي, سترۋۆە جانە وزگەلەرىنىڭ ەستەلىكتەرى بار. ءارى عالىمنىڭ شوقان تۋرالى جازۋىنا نە تۇرتكى بولعانى تۋرالى جازبالارى دا كەزدەسەدى. ودان بەرىدە راقمانقۇل بەردىباەۆتىڭ, حامزا ءابدۋلليننىڭ (ماعجان جۇماباەۆتىڭ جيەنى), عابيت مۇسىرەپوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيدەن مۇستافين, اكادەميك شوكين, بەيسەمباەۆ, سامات وتەنيازوۆ ماقالالارى توپتاسقان. جالپى, 1964 جىلدان بەرگى عالىم جايىندا جارىق كورگەن ماقالالار مەن ەستەلىكتەردىڭ بارلىعىن جيناپ جۇرگەنمىن. ءساتىن سالىپ, بۇگىن مىنە ۇلكەن ءبىر كىتاپقا جۇك بولىپ وتىر. بۇل جەردە ورتا ازيا دالاسىنان شىققان قازاقتىڭ قاراپايىم بالاسى قالايشا دالا داناسىنا اينالدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ ەدى. سول ماقساتىم ورىندالدى, ىزدەگەن سۇراقتارىما جاۋاپ الدىم, – دەيدى كىتاپ اۆتورى امانتاي قۇداباەۆ.
عالىم بيىل قاراشا ايىندا الكەي حاقان ۇلىنىڭ ەڭبەگىنە ارنالعان ۇلكەن ەنتسيكلوپەديا جارىق كورەتىنىن دە جەتكىزدى. ايتۋىنشا, ول ەكى نەمەسە ءۇش تومدىق بولىپ شىعۋى مۇمكىن. ماقالا سانى 2 مىڭعا جۋىق, 200-دەن اسا فوتوسۋرەت قامتىلادى. اكادەميكتىڭ ەڭبەگىنە ارنالىپ ەرتەرەكتە شىققان 14 تومدىقتان كوپتەگەن ماتەريال ۇعىم رەتىندە بەرىلەدى.
اتاپ وتەرلىگى, باياناۋىلدا وتكەن رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىنا اسپانبەك شۇعاتاەۆ, راۋان قايدار, نۇرقانات قايرات سىندى جەرگىلىكتى ايتىسكەرلەردەن بولەك, قاراعاندىلىق تىلەگەن ءادىلوۆ, ايتباي جۇماعۇلوۆ, تارازدىق ايتبەك تۇرسىنباي, ەلوردالىق ەركەبۇلان قاينازاروۆ, شىمكەنتتىك نۇرلان ەسەنقۇلوۆ, شىعىسقازاقستاندىق ءناريا اقباباقىزى, اتىراۋلىق باتىرجان كادىرباي, ماڭعىستاۋلىق اباي جولماعانبەت قاتىستى. باس جۇلدە مەن تىگىلگەن اۆتوكولىكتى اسپانبەك شۇعاتاەۆ جەڭىپ السا, ءبىرىنشى ورىن اباي جولماعانبەتكە, ەكىنشى ورىندى تىلەگەن ءادىلوۆ, ءۇشىنشى ورىندى نۇرلان ەسەنقۇلوۆ پەن راۋان قايداروۆ قانجىعالادى. سونداي-اق ءماشھۇر ءجۇسىپ جۇلدەسىنە ەركەبۇلان قاينازاروۆ يە بولدى.
وسىلايشا, زامانىندا ابىلايدى اق كيىزگە سالىپ, حان كوتەرگەن سابىندىكول جاعاسىندا, تالاي ۇلىلاردىڭ كىندىك قانى تامعان بايان جەرىندە تالاي ۇرپاق ايتا جۇرەر توي ءوتتى. الەم عىلىمعا ارقا سۇيەگەن داۋىردە ساتباەۆ سالعان سارا جولدى جالعاستىرار لايىقتى ۇرپاق تۇلەي بەرسىن دەگىمىز كەلەدى.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى,
مويىلدى شاتقالى
