رۋحاني قۇبىلاناما

حاكىمنىڭ عىلىمي دۇنيەتانىمى جەتكىنشەك شاعىندا احمەت ريزا مەدرەسەسىندە وقىعان 1857–1860 جىلدارى قالىپتاسقان دەۋگە بولادى. مۇندا شاكىرتتەردىڭ وي-ءورىسىن, كوزقاراسىن, تانىم-بىلىگىن تەرەڭدەتەتىن پاندەر بولعان. اتاپ ايتقاندا, تۇرىك, ەۋروپا, اراب-پارسى, ورىس تىلدەرى, يسلامتانۋ, قۇران ءىلىمى, ادەبيەت, تاريح, كوركەم جازۋ مەن ماقامداپ وقۋ, گەوگرافيا, استرونوميا, مەديتسينا, جاراتىلىس­تانۋ. مۇنداي وقۋ باعدارلامالارى شىعىس­­تىڭ كلاس­سيكالىق مەدرەسەلەرىندە جانە قا­زان قالاسىنداعى «مۇحامماديا», «كاسي­­ميا», ۋفاداعى «عاليا», ترويتس­كى­دەگى «راسۋليا» مەدرەسەلەرىندە وقۋ جوس­پارى مەيلىنشە ءارتا­راپتى قامتىلعان («عا­ليا» مەدرە­سە­سىندە عۇن, ۋگرو-فين, موڭ­­عول, ەدىل تاتارلارى مەن ءسىبىر تاريحى, زاڭتانۋ, الگەبرا, گەومەتريا, فيزيكا, پسي­­­حولوگيا, حيميا, پەداگوگيكا پاندەرى وقى­تىلعان).

اباي رۋحى – ماڭگىلىك! ۇلت سۋرەتكەرى مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولى» ەپوپەيا­سىندا ۇلى اقىن جالعاننان وتكەندە: «التىن تەرەك, ارشىعا قۇلاش ۇرعان ارداقتى ازامات, سەن ولمەيسىڭ!» دەگەنىندە بەيمالىم ولشەۋسىز سىر, عارىشتىق تانىم بار. قۇراننىڭ ء«ال-بۋرۋج» سۇرەسىنىڭ 15-اياتىندا اللا « ۇلى ارشىنىڭ يەسى» دەيتىن قاسيەتتى ۇعىم-ءسوز بار. ارشىنى سەگىز پەرىشتە جوعارى ۇستاپ تۇرادى («ال-حاققا» سۇرەسى, 17-ايات). اللا «بۇكىل ارشىنىڭ جوعارى دارەجەلى بيلەۋشىسى» («عافير» سۇرەسى, 15-ايات). ۇلى ارشى جەتى قات جەردەن دە ۇلكەن جاراتۋشىنىڭ عالاماتى جانە ونىڭ ۇلىلىعىن مالىمدەيدى («قاسيەتتى قۇران: ماعىناسى مەن تۇسىنىكتەمەلەرى. ە.وڭعاروۆ, ن.ءمۇراتالى. – نۇر-سۇلتان: 2020, 943-بەت).

وسى ءبىر تەرەڭ ماعىنالى بەينەلى ورالىمدا («ارشىعا قۇلاش ۇرعان»), ءماشھۇر جۇسىپشە ايتقاندا, قۇران قاعيداتتارىنىڭ رۋحىن بولمىسىنا دارىتقان حاكىم ابايدىڭ اسىل سوزدەرىنە ء«ولىم جوق, توزۋ جوق, ەسكىرۋ جوق, ءبىر اسىل جاۋھار. ابايدىڭ بۇرىنعى سوزدەرى ەم دارى­دەي كوزگە توتي ەدى» دەپ, باجاي­لاپ بايان ەتەدى ء(ماشھۇر ءجۇسىپ. شىعار­ما­لارى. ­8-توم. پاۆلودار, 2006, 98-بەت.).

امەريكالىق جۋرناليست-جيھانگەز دجوردج كەننان «سيبير ي سسىلكا» دەيتىن كىتابىندا (لوندون, 1891) 1885–1886 جىلداردا سەمەي, وسكەمەن قالالارىندا, التاي, كاتونقاراعاي, مارقاكول, شىڭ­عىس­تاۋ وڭىرلەرىندە بولعانىن جانە اباي­دىڭ ءبىلىمى, ادامگەرشىلىگى جايىنداعى مالىمەتتەرىن كەلتىرەدى.

دج.كەننان سەمەي قوعامدىق كىتاپ­حانا­سىنىڭ باستىعى, زاڭگەر ا.لەونتەۆتىڭ اباي تۋرا­سىنداعى پىكىرىن بىلايشا جەتكىزەدى:

«كەرەك دەسەڭىز, بۇل كىتاپحانادان قا­زاق­تارعا دەيىن پايدالانادى. مەن يبرا­ھيم قۇنانباەۆ دەگەن قارت وقىمىستى ق­ازاق­تى بىلەمىن. ول كىتاپحاناعا تۇراقتى وقىرمان بولۋمەن تىنباي, ءتىپتى ميلل, بوكل, درەپەر سياقتى اۆتورلاردىڭ كىتاپتارىن وقيدى. ونىمەن كەزدەسكەن العاشقى كۇننىڭ وزىندە-اق ول ءوزىنىڭ ءبىلىم, پاراساتىمەن تاڭعالدىردى. ول مەنەن يندۋكتسيا مەن دەدۋكتسيانىڭ ارا­سىنداعى ايىر­ماشىلىقتى ايتىپ بەرۋدى سۇرا­دى. سودان بەرى مەن ونىڭ اعىل­شىن فيلو­سوفتارىنىڭ ەڭبەگىن تۇبە­گەيلى وقىپ, ۇيرەنىپ جۇرگەندىگىنە جانە مەن اتا­عان اۆتورلاردىڭ بارلىعىن تۇگەل وقىعان­دىعىنا تولىق كوزىم جەتتى. «ەۋروپا­داعىلاردىڭ وي-ءورىسىنىڭ دامۋى» اتتى درەپەردىڭ كىتابى تۋرالى مەن ودان ەكى ءتۇن قاتارىنان ەمتيحان الدىم» (دجوردج كەننان. سيبير ي سسىلكا. سپب., 1906. س.62-63).

سونداي-اق قىزعىلىقتى ءبىر دەرەك د.م.ءلۆوۆيچتىڭ «پو كيرگيزسكوي ستەپي» (پەتروگراد, 1914, س.46) دەيتىن ەڭبەگىندە بار ەكەن. ول تورعاي ۋەزىندە قاراسۋ اۋلىنىڭ ءانشىسى نۇرعوجا ىبىراي ءالتىنساريننىڭ تابيعات ليريكاسى جايىندا جانە نۇر­پەيىستىڭ ۇيىندە قارت جىرشى ابىلاي قاراباتىروۆتى تىڭداعاندا مىناداي وي ءجىبىن ساباقتايدى:

«...دومبىرا تارتىپ, ولەڭ ايتقانىنا ايران-اسىر قالعانىمدى ايتتىم ابى­لايعا. سودان سوڭ تاعى دا ءبىر ءان سالىپ بەرىڭىز, كوڭىلدىرەك بىرەۋىن ايتىڭىز دەپ قولقالادىم... ول كوپ بالسىنگەن جوق. دومبىراسىنىڭ قۇلاق كۇيىن كەلتىرىپ اپ, ەسكەكتەتە قاعىپ-قاعىپ جىبەردى دە, شىر­قاپ الا جونەلدى. العاشقى ءان سياقتى مىنانىڭ دا اۋەنى شەرلى ەكەن. ال ءسوزى شە... ءسوزى قانداي تاماشا ەدى, شىركىن... راسىمدى ايتايىن, العاشقىدا ءوز قۇلا­عىما سەنبەدىم... كارى قازاق وزگە بىردەڭە ەمەس, تاتيانانىڭ ونەگينگە ارناعان حاتىن اندەتىپ ايتقانىن كوز الدارىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى...»

اباي م.لەرمونتوۆتىڭ «يسپوۆەد» اتتى جىرىن «بوسقا اۋرە بوپ كەلدىڭ بە تاعى مۇندا؟» دەيتىن تاقىرىپپەن اۋدارعان. تۇپنۇسقادا 84 جول, ابايدا 64 جول. اباي ورىس اقىنىنىڭ كوركەمدىك-فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىمىن, سۋرەت­كەر­لىك قولتاڭباسىن, ينتۋيتسياسىن, رۋحاني بولمىسىن ءارى ورىس ءتىلىنىڭ رۋحىن, سىرىن, بوياۋىن, ەكسپرەسسيا­سىن تۇبەگەيلى ءتۇسىنىپ, سۇڭعىلالىقپەن, ۇزدىك شەبەرلىكپەن اۋدارعان.

العاشقى شۋماقتىڭ وزىندە ليري­كالىق قاھارمان جار جاعاسىندا تۇرسا دا, الپىس باتپان ازاپ شەكسە دە زىلمەن سويلەيدى. پىراق ءمىنىپ ىزدەسەڭ دە, تاعدىر تالقىسىنا, تىرشىلىك تارتىسىنا تۇسكەن بەيكۇنا بەكزات ۋىزداي ۋىلجىعان وعىلان نە دەگەن جۇرەك جۇتقان قايسار ەر دەرسىڭ!

«بوسقا اۋرە بوپ كەلدىڭ بە تاعى مۇندا؟

حۇكىمشى شالدار ءماز بوپ وتىر ما وندا؟

انتۇرعاندىق قىلىعىن اللا ءىسى دەپ,

ناندىرار قانداي سوپى, قانداي مولدا؟

مەنى ءولتىردى-اق, نە پايدا وسىلارعا؟

مەنىڭ ءومىرىم ولارعا قوسىلار ما؟

ول شالدار قىرشىن جاستى قيعانمەنەن,

ءوز بويىنا جاپسىرىپ تۇشىنار ما؟»

اباي مۇندا قازاق قارا ولەڭىنىڭ قۇدى­رەتىن تانىتقان. جىر باستان-اياق اسەرلى, كۇيىنىشتى. وقىرماندى ۇستارانىڭ جۇزىندە, ينەنىڭ ۇشىندا ۇستايدى. قۇددى ءولى مەن ءتىرىنىڭ ايتىسىنداي. كۇندەي كۇركىرەتىپ, كۇيدەي كۇمبىرلەتىپ ايتادى, داۋىلشا ۇدەپ بۇرقايدى.

سوپى, مولدا, حۇكىمشى شالدار مەن ەركىن­دىك اڭساعان جاستىڭ تەكەتىرەسى. «ان­تۇر­­عاندىق قىلىعىن اللا ءىسى» دەپ ويلا­­عان­ انت اتقاندار جاسقا ءولىم بۇيى­رۋلى. جاس جايناقتى جەر جاستاندىرسا دا, «قايناپ تۇرعان قانىن» ۇرتتاسا دا كوگەرمەيدى.

«سوپىسىنسىن, «حاق» دەسىن, «حاقتى» ۇمىت­­سىن,

ادىلەتسىز ءبىر جاستىڭ باسىن جۇتسىن.

قايناپ تۇرعان قانىمدى ىشكەنمەنەن,

قاڭسىعان, قايتقان ءىشىن نە جىلىتسىن؟»

قانىپەزەرلەر ولىمگە قيار, قارا جەرگە كومەر, مولا قىلا الماس, قۇردىمعا جىبەرە الماس, سوندا دا «جەر تومپايتپاي» قويماس, مولاعا كەلگەندە قالتىراپ-دىرىلدەپ سەلكىلدەگەن شالداردى «باسقىش بولىپ اسپانعا شىعارا الماس» دەيدى. ويتكەنى ولار ابىرويدان ادا بولعاندار, قارعىسقا ۇشىراعاندار, اردان بەزگەندەر, بەزبۇيرەك مۇندارلار.

«ولتىرەر, جەرگە تىعار, مولا قىلماس,

سۇيتسە دە جەر تومپايتپاي قويىپ بول­ماس,

دىرىلدەپ سول مولاعا شىقسا شالدار,

باسقىش بولىپ اسپانعا شىعارا الماس».

باس كەيىپكەر شىرماۋىقشا شىرماعان تۇيدەك-تۇيدەك قاسىرەتتى ويلاردى ءبىر زاماتتا سەرپىپ تاستاپ, بۇلتتان شىققان كۇندەي جارقىراپ, سالتاناتتى سارىنعا كوشەدى. جاراتىلىستىڭ جايناعان نۇرلى ديدارىن, كوركەم سالتاناتىن بىلايشا مولدىرەتە سۋرەتتەيدى.

«اي, جۇلدىز, اعارعان تاڭ, جارىق كۇن بار,

جازعى قۇس, جاپىراقتا قانداي ءمىن بار؟

كۇندىزگى حارەكەتتەن بوساعاندا,

وزىڭە ءوزىڭ تيگەن ءتاتتى ءتۇن بار».

تاڭعاجايىپ تابيعاتتىڭ ساۋلەتى. ءومىردىڭ قيماس ساتتەرى, تىرشىلىك قىزىق­تارى. قازاقى ورالىمدار, قىزىقتى سۋرەتتەۋلەر. جاس باتىردىڭ دۇنيەدەن تاتار قىزىعىن ءىشى تار شىركىندەر كوپ كورگەندەي. قۇلاشىن كەڭ دۇنيەگە ەركىن جايماعان سوڭ, كوركەم ىستەر تىندىرۋعا مۇمكىندىك بولماعان سوڭ, ارتىڭدا ءىز قالدىرماعان سوڭ, «قۇر كەۋدەگە ءومىردىڭ نەسى ءدارى؟» دەپ تۇڭىلەدى. كەلمەستىڭ كەمە­سىنە مىنۋگە, و دۇنيەگە ساپار شەگۋگە, قۇر­دىمعا جوعالۋعا ىڭعايلانادى.

«مەن – سەن ەمەس, جاس كۇنىم جايناپ تۇر­عان,­­

جۇرەكتە ءتۇرلى تالاپ قايناپ تۇرعان.

سەندەر ءسۇردىڭ, مەن دە ءومىر سۇرمەس پە ەدىم؟

ءبىر شىراق سونەر, كەتەر ساۋلاپ تۇرعان».

وزبىرلاردىڭ ماقساتى ماعىناسىز, بەي­مالىم, ال مەنىڭ ىشكى سىرلارىمدى بىل­س­­ەڭدەر دەپ شىنايى تىلەگىن, جۇرەگىنىڭ تاپ-تازا سىرىن جەتكىزەدى. راسىندا, كوڭىل دەگەن – بەينەبىر ءتۇپسىز تەڭىز, شەگى جوق الەم. حاكىم بابالارىمىزدىڭ «اق كوڭىل­مەن ىستەلگەن ءىس اسپاننان دا كەڭ» دەگەن ناقىلىن ەسكە تۇسىرگەندەي. كوڭىل دەگەن ءبىر بەكزات. پوەزيانىڭ كوركەمدىك قۋاتى, ءتىلى – اقىننىڭ دارقان كوڭىلىنە دە قا­تىستى. ەستىنىڭ بىلگەنى, وقىپ-توقىعانى, سىر­دى ساقتاۋى (دانالىقتىڭ بەلگىسى) ياكي بار­شا­سى ىشكى دۇنيەنىڭ قازىناسى, قۇت-بەرەكەسى:

«مەنىڭ كەۋدەم سەندەرگە ساندىقپەن تەڭ,

مۇمكىن بولسا, قاق جارىپ اشىپ كورسەڭ.

ءىشىن تۇگەل كورگەن سوڭ ءوز كوزىڭمەن,

تاحقيق مەنى كۇناكار, قۋ دەمەس ەڭ».

سوندا مەنىڭ جان تازالىعىمدى, پاكتىگىمدى كورىپ يلاناسىڭ, رايىڭنان قايتارسىز دەگەندى قاداپ ايتادى.

جاراتۋشى مەن ادام بالاسىنىڭ اراسىنداعى گۋمانيستىك قارىم-قاتىناس, مورال, ەتيكا, يلاھي زاڭ, اقىل-ەسى, قول-اياعى ءبۇتىن جاننىڭ ءوز قالاۋىمەن جاقسىلىققا, مۇراتقا, يماندىلىققا جەتۋى – يسلام ءدىنىنىڭ قۇندىلىقتارى. «يمان – جاقسى ىستەردىڭ ءونىپ شىعاتىن ءدانى». ەندەشە, ارى دا, جانى دا, قولى دا تازا جاس جولبارىس سەن موناستىر «اللا ءىسى» دەپ جاۋىردى جابا توقىپ ءىس ىستەسەڭ دە, قايىرسىز دەپ ءبىل دەيدى.

«مەيلى ءوزىڭ, موناستىر قىلعان ءىستى

اللا ءىسى دەپ كوڭلىڭدە كورسەڭ كۇشتى.

حاق سالعان جول كەۋدەمدە ءبىر زاكون بار,

ونى قۇداي وزگەڭنەن كەم دەمەس-ءتى.

اقتىعىمدى بىلەدى سول كوكىرەك,

سول زاكونگە بيلەتكەن ءبىزدىڭ جۇرەك.

اللا بەرگەن ءحاۋىپتى وسى سىرىم

كورگە بىرگە وزىممەن بارسا كەرەك».

حاقتىڭ جولى – ادامشىلىقتىڭ جولى. رۋح, سىر – راببىڭنىڭ قۇپياسى. «حاق سالعان جول – كەۋدەمدە ءبىر زاكون بار» – وسىناۋ عاجايىپ جىردىڭ بوي­­­تۇمارى, جۇرەگى. باس قاھارماننىڭ ماڭ­گى­لىك ۇستانىمى, ۇرانى, ونىڭ كوكىرەگى تولا اق نۇر, ءمولدىر سىر. وسى ۇزىندىدەگى «موناستىر» ۇعىمى اباي­دىڭ ەرۋديتسياسىن اڭعارتادى. ورىستاردا
«ۆ چۋجوي موناستىر سو سۆويم ۋستاۆوم نە حوديات» دەيتىن ماتەل بار. ءاربىر ءموناس­تىردىڭ وزىندىك ەرەجەسى بولعان.

ادامزات تاريحىنداعى ايگىلى دانىشپان تۇلعالار تاعدىرىنان وي تۇيگەن ويشىل ابايدىڭ «حيكمەت سوزدەرىنىڭ» ىشىندە «سوكراتكا ۋ ىشكىزگەن, يواننا اركتى وتقا ورتەگەن, عايسانى دارعا اسقان, پايعامبارىمىزدى تۇيەنىڭ جەمتىگىنە كومگەن كىم؟ ول – كوپ, ەندەشە كوپتە اقىل جوق. ەبىن تاپ تا, جونگە سال» دەيتىن تاريحي دەرەكتەر بار. مىنەكي, ادامزات تاريحى, تۇلعالار تاعدىرى – تراگەديا. دەمەك «بوسقا اۋرە بوپ كەلدىڭ بە تاعى مۇندا؟» ولەڭىنىڭ سوڭعى شۋماقتارى ەر ولىمىمەن (قىران بۇركىتتىڭ تاسقا سوعىلىپ ولەتىنىندەي) اياقتالادى:

«قازىر ءتىرى, دۇنيەگە مەن دە ورتاقپىن,

وسى كۇن باتپاي, باتىپ جوعالماقپىن.

الدىڭداعى اساۋ جاس قايناپ تۇرعان,

مەن بولماسپىن – ءبىر ۋىس توپىراقپىن». بۇل – تراگەديالىق جىردىڭ تۇيىندەمەسى.

دانا م.اۋەزوۆتىڭ: «تەگىندە, اباي­دىڭ لەرمونتوۆتان جاساعان اۋدارمالارى ءالى سان رەت ناقتىلاپ, تەرەڭدەپ تەكسەرۋدى تالاپ ەتەدى» دەپ جازعانى ءححى عاسىردا دا كوكەيكەستى. پوەزياسىنىڭ ءمانى, سيپاتى, قۇندىلىعى ولشەۋسىز. دەمەك ابايدىڭ اتالى وي-پىكىرلەرى, ۇلى­لىققا تۇنعان جالپىادامزاتتىق تەڭدەسسىز قۇندىلىقتارى مەن قاعيداتتارى – حالىقتىڭ رۋحاني وركەندەۋىنىڭ قۇبىلا­ناماسى.

سەرىك نەگيموۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور