فوتو: ummet.kz
قمدب نە ايتتى؟
اۋەلى قازاقستان مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسىنىڭ (قمدب) پىكىرىن سۇراعان ەدىك. بىزگە قمدب-نىڭ شاريعات جانە ءپاتۋا ءبولىمىنىڭ مامانى ەلبەك تاسبولات ۇلى باليعات جاسىنا دەيىن ورازا – پارىز ەمەس ەكەنىن, بالانى ورازاعا بىرتىندەپ ۇيرەتۋ – قۇپتارلىق امال ەكەنىن, الايدا, بالانى ماجبۇرلەۋگە بولمايتىنىن ايتتى.
«ۇل بولسىن, قىز بولسىن, باليعاتقا تولعاننان باستاپ دەنساۋلىعى بولسا, ورازا ۇستاۋى كەرەك. ال, ورازا ۇستاۋعا دايىن بولۋى ءۇشىن – باليعاتقا تولاردىڭ الدىندا بالانى جاي-جايدان جارتى كۇن ۋاقىت كولەمىندە شاماسى كەلگەنشە ورازا ۇستاتىپ ۇيرەتۋ – مۇستاھاب امال. اكە-شەشەسى بالاعا عيبادات پارىزىنىڭ ءمانىن جايمەن ءتۇسىندىرىپ ۇيرەتۋى كەرەك جانە بالانىڭ ەرتە جاتىپ, ەرتە تۇرۋى مەن سارەسى ءىشۋىن قاداعالاعانى ءجون. بىراق بۇل باليعاتقا تولعاننان كەيىن اتا-انا بالانى ورازا ۇستاۋعا ماجبۇرلەۋ كەرەك دەگەن ءسوز ەمەس», دەدى ول.
سونىمەن قوسا, قمدب وكىلى دەنساۋلىققا زيان بولسا, شاريعات ورازانى توقتاتۋعا رۇقسات ەتەتىنىن, اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى – بالانى تاربيەلەۋ بولسا دا, بالاعا شامادان تىس تالاپ قويماۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.
«البەتتە, بالا ورازا ۇستاپ جۇرگەن كەزدە دەنساۋلىعىنا قاۋىپ بولماۋى كەرەك. ەگەر دەنساۋلىعىنا قاۋىپ تونسە, ورازاسىن توقتاتىپ, قاجەتتى ەم-شارالار الادى, كەيىن مۇمكىندىك بولعان كەزدە جالعاستىرادى. ورازا سەبەبىنەن بالانىڭ دەنساۋلىعىنا قاۋىپ ءتونىپ جاتسا, اكە-شەشە ونى ءبىلىپ, بالانىڭ اۋزىن اشتىرۋى كەرەك. ياعني, دەنساۋلىققا قاۋىپ بولسا, ەشبىر جاعدايدا عيباداتتى جالعاستىر دەپ ايتىلمايدى», دەيدى ەلبەك تاسبولات ۇلى.
اتا-انا پىكىرى قانداي؟
بالالاردىڭ ورازا تۇتۋىنا بايلانىستى اتا-انادان پىكىر ءبىلدىرۋىن سۇراعان ەدىك. بىزگە «ادىرنا» ۇلتتىق پورتالىنىڭ جەتەكشىسى ارمان اۋباكىر بالالاردىڭ ورازا ۇستاۋىنا قارسى ەكەنىن ايتىپ, سەبەپتەرىن ءتۇسىندىرىپ بەردى.
«بالالاردىڭ ورازا ۇستاۋىنا قارسىمىن. نەگە؟ سەبەبى, ءوسىپ كەلە جاتقان بالا اعزاسىنا تۇراقتى ازىق كەرەك. بالالاردىڭ كلەتكالارى ءسات سايىن وسەدى. ءوسىپ كەلە جاتقان بالانىڭ كلەتكالارىنا جۇيەلى تۇردە قورەكتىك زاتتار قاجەت. بالا اعزاسى تەك ەنەرگيا عانا جۇمسامايدى, سونىمەن قاتار, جاڭا كلەتكالار قۇرىپ, بەلسەندى ءوسىپ جاتىر. ەگەر بالا ءجيى اش جۇرسە, ءوسۋى باياۋلاۋى مۇمكىن, يممۋنيتەت تومەندەيدى, مي جۇمىسى ناشارلايدى, ۇنەمى شارشاۋ بەلگىلەرى دە پايدا بولادى. اسىرەسە, وقۋ وقىپ, ءبىلىم الىپ جۇرگەن بالالار ۋاقىتىلى تاماقتانۋى كەرەك», دەيدى ول.
ا. اۋباكىردىڭ ايتۋىنشا, بالالار تاماق بولماسا دا, ءجيى-ءجيى سۋ ءىشۋى قاجەت.
«وي ەڭبەگىمەن اينالىسقان جاستارعا كوبىرەك سۋ ىشكەن ابزال. ادامنىڭ ميى نەگىزىنەن 70-80 % سۋدان تۇرادى. ميعا سۋ جەتىسپەسە, ويلاۋ جىلدامدىعى باياۋلايدى, ەستە ساقتاۋ ناشارلايدى, زەيىن دە تومەندەيدى. سۋدىڭ قىزمەتى ادامنىڭ جۇيكە-جۇيەسىنە, ناقتىراق ايتقاندا, ميدىڭ جۇيكە نەيروندارى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. سۋ جەتكىلىكسىز بولعاندا, ادامنىڭ بويىندا باس اۋرۋى, شارشاۋ, ۇيقىسىراپ ءجۇرۋ, اشۋشاڭدىق بەلگىلەرى تۋىندايدى. ياعني, سۋ جەتىسپەۋشىلىگى اعزاداعى كورتيزولدى (سترەسس گورمونى) كوبەيتەدى. سۋدىڭ مولشەرى از بولعاندا ميعا دۇرىس وتتەگى دە بارمايدى. ارينە, بالانىڭ قيىندىققا شىنىعۋى ءۇشىن ورازا پايدالى بولۋى دا مۇمكىن. بىراق شىنىقتىرامىن دەپ بالانىڭ دەنساۋلىعىن تاۋەكەلگە تىگۋ قانشالىقتى دۇرىس؟!», دەيدى ارمان اۋباكىر.
ديەتولوگ نە دەيدى؟
ءبىز پىكىرىن سۇراعان استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اكادەميك ە.د.دالەنوۆ اتىنداعى پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا عزي جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, ديەتولوگ جاننا نۇربەرگەن ورازا كەزىندە بالالار اعزاسىنىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋ قاجەت ەكەنىن, ياعني, ءار بالانىڭ جاعدايى جەكە قارالىپ, دەنساۋلىعىنا زيان كەلمەۋى باستى نازاردا بولۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى.
«بالالارعا تولىق ورازانى ادەتتە 14-16 جاس ارالىعىندا ۇستاۋعا رۇقسات ەتىلەدى. بۇل كەزەڭدە جىنىستىق جەتىلۋ پروتسەسى تۇراقتالا باستايدى. ال 7-13 جاس ارالىعىنداعى بالالارعا تولىق ورازا ۇستاۋعا كەڭەس بەرىلمەيدى. ەگەر بالا قاتتى نيەت ەتسە, جارتى كۇندىك جەڭىلدەتىلگەن ورازا ۇستاۋعا بولادى. ەڭ باستىسى – بالانىڭ اعزاسىندا ۆيتامين, مينەرال تاپشىلىعى بولماۋى كەرەك», دەيدى ول.
بالالار ورازا ۇستاۋعا نيەت بىلدىرگەن جاعدايدا, اۋەلى اناليز تاپسىرىپ, گورموندىق جانە جالپى اعزا كورسەتكىشتەرىن تەكسەرتكەن ءجون ەكەنىن ايتقان دارىگەر ءجاسوسپىرىم شاقتا ۇزاق ۋاقىت اش ءجۇرۋدىڭ زيانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
ء«وسۋ كەزەڭىندە اعزاعا ەنەرگيا, اقۋىز, دارۋمەندەر مەن مينەرالدار جەتكىلىكسىز بولسا, بالانىڭ بوي ءوسۋى باياۋلاپ, بۇلشىق ەت دامۋى تەجەلۋى مۇمكىن. قورەكتىك زاتتاردىڭ تاپشىلىعى گورمونالدىق جۇيەگە دە اسەر ەتەدى», دەدى ج. نۇربەرگەن.
ديەتولوگ ورازا كەزىندەگى اس ءمازىرىن, ياعني دۇرىس تاماقتانۋدىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن اتاپ ءوتتى.
«كۇنىنە اۋىز اشۋ − اۋىز بەكىتۋ ارالىعىندا 2-2,5 ليتر سۋ ءىشۋ قاجەت. اۋىزدى جىلى سۋمەن اشىپ, 2-3 قۇرما جەۋگە بولادى. جالپى ءبىز ءتاتتى تاعامداردى راتسيوننان الىپ تاستاۋ كەرەك دەپ ايتامىز عوي, ال قۇرما – پايدالى ءتاتتى. بايقايسىزدار ما, قۇرما جەگەننەن كەيىن ادام كادىمگىدەي تويىپ قالعان سياقتى بولادى. قۇرما ادامعا تەز تويىمدىلىق سەزىمىن جانە ميىمىزعا ەنەرگيا بەرەدى. اۋىزاشاردان كەيىن بىردەن ىستىق تاماق جەۋگە بولمايدى, كەمىندە 15 مينۋت كۇتكەن دۇرىس. راتسيوندا كوك شوپتەن, قىرىققابات, ءسابىز, قىزىلشا سياقتى قاراپايىم كوكونىستەردەن جاسالعان سالاتتار بولۋى كەرەك», دەدى ول.
ديەتولوگ زياندى تاعامداردان باس تارتۋدى, ناقتى ايتقاندا, قۋىرىلعان تاعامداردى شەكتەۋگە كەڭەس بەردى.
«وكىنىشكە قاراي, وسىمدىك مايى قازىر رافيناتتالعان, ونى شىجعىرىپ قۋىرامىز, پىسىرەمىز. ونىڭ قۇرامىنداعى پايدالى نارسەلەر كانتسەروگەندىك زاتتارعا اينالىپ كەتىپ جاتىر (كانتسەروگەندىك زات دەگەنىمىز – راك اۋرۋىن تۋدىرۋشى زاتتار). سونىڭ كەسىرىنەن دارىگەرلەر قازىرگى ۋاقىتتا «قۋىرىلعان تاعامدى جەمەڭىزدەر» دەپ دابىل قاعىپ جاتىر. ەگەر مالدىڭ مايىنا, توڭ ماي جانە ءىش ماي سياقتى دۇرىس مايعا قۋىرىلعان بولسا, تاماقتى الاڭسىز جەي بەرۋگە بولادى. قازىر پايدالانىلىپ جۇرگەن مايلار وتە زياندى. تاعى ءبىر ايتارىم, شۇجىق (كولباسا), كەتچۋپ, مايونەز, ت.ب. تەز دايىندالاتىن تاعامداردى مۇلدە جەۋگە بولمايدى. ورازا ۋاقىتىندا دۇرىس تاماقتانعىسى كەلسە ادام شۇجىقتان مۇلدە باس تارتقانى دۇرىس. تەز دايىندالاتىن تاعامداردىڭ قۇرامىندا ەت جوق, ەتتىڭ ورنىنا ءتۇرلى بوياعىشتار, ءتۇرلى قوسپالار بار», دەدى جاننا نۇربەرگەن.
ج. نۇربەرگەن سونداي-اق گازدالعان ءتاتتى سۋسىنداردى تۇتىنۋ ۇسىنىلمايتىنىن ايتىپ, گازدالعان سۋدى ليمون قوسىلعان قاراپايىم سۋمەن نەمەسە قىمىز-شۇباتپەن جانە تابيعي سۋسىندارمەن الماستىرۋعا كەڭەس بەرىپ, گازدالعان سۋسىنداردى مۇلدەم راتسيوننان الىپ تاستاۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. مىسالى, «كوكا-كولا» ەشقانداي تاعامدى قورىتپايدى, كەرىسىنشە اعزاعا زيانىن تيگىزىپ جاتىر. مامان سونىمەن قاتار, اق ۇن ونىمدەرىنىڭ زيان ەكەنىنە توقتالدى. ايتۋىنشا, اق ۇن ونىمدەرىندە پايدالى قورەكتىك زاتتار از بولعاندىقتان قانداعى قانت دەڭگەيىن كوتەرىپ, جۇرەك-قان تامىر جۇيەسىنە سالماق ءتۇسىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان اق ۇندى قارا ۇن ونىمدەرىمەن الماستىرعان دۇرىس. ول اشىققاننان كەيىن نەمەسە تاماقتانعان سوڭ دەنەنى قوزعالىستا ۇستاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ادامنىڭ اس قورىتۋ جۇيەسىندە شامامەن 10 مەترگە دەيىن ىشەك بار. تاماق سول جولمەن ەركىن ءوتۋى ءۇشىن قوزعالىس قاجەت. تاماقتانعاننان كەيىن كەمىندە 4000-5000 قادام جۇرگەن دۇرىس. سپورتپەن اينالىساتىندار كوبىرەك قوزعالاتىندىقتان, سۋ مولشەرىن 3 ليترگە دەيىن ارتتىرعانى ءجون.
دارىگەر جاننا نۇربەرگەن قانداي بالالارعا ورازا ۇستاۋعا مۇلدەم بولمايتىنىنا توقتالدى.
«انەمياسى بار بالالارعا ورازا ۇستاۋعا مۇلدەم بولمايدى. انەميا كەيدە جاسىرىن بولۋى دا مۇمكىن. ونى ارنايى قان تالداۋى ارقىلى انىقتاۋعا بولادى. ءتۇرلى سوزىلمالى اۋرۋلار كەزىندە, مىسالى, قانت ديابەتى, اسقازان-ىشەك جولىنىڭ اۋرۋلارى, تىنىس الۋ جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارى بار بالالارعا, سونداي-اق, يممۋنيتەتى ءالسىز بالالارعا ورازا ۇستاۋعا بولمايدى», دەيدى جاننا نۇربەرگەن.
بۇدان سوڭ, ديەتولوگ ورازا تۇتقان بالالاردىڭ السىرەپ بارا جاتقان كورىنىس بەلگىلەرىنە توقتالدى.
«السىزدىك نىشانى بالانىڭ كوپ جاعدايدا تەز تۇرىپ قالعان كەزدە كوز الدى قارايىپ, باسى اينالعانىنان بايقالادى. كەيبىر بالالاردا ءتىپتى اياعى دىرىلدەۋى جانە كەسە ۇستاعان كەزدە قولى دىرىلدەۋى – مۇمكىن جاعداي. السىزدىكتىڭ تاعى دا ءبىر كورسەتكىشى – تەرشەڭدىك. ول ءناتريدىڭ تاپشىلىعىنان بولۋى مۇمكىن. ءتىپتى سونىڭ كەسىرىنەن كەيبىر بالالار ەسىنەن تانىپ قۇلاپ جاتادى», دەدى مامان.
ج. نۇربەرگەن بالالارعا ورازا مىندەتتەلمەيتىنىن ەسكەرتىپ, بالالاردىڭ ورازاسى – جاۋاپكەرشىلىكپەن شەشىلەتىن ماسەلە ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«18 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ باستى مىندەتى – اعزاسىن بولاشاق ومىرگە دۇرىس دايىنداۋ. جىنىستىق جەتىلۋ جانە گورموندىق دامۋ قالىپتى ءجۇرۋى ءتيىس. ەگەر اناليز ناتيجەلەرى قالىپتى بولىپ, دەنساۋلىققا قاۋىپ جوق ەكەنى دالەلدەنسە, اتا-انالار بالانىڭ ورازا ۇستاۋىنا رۇقسات بەرۋىنە بولادى. ورازا – تەك تاماقتان باس تارتۋ ەمەس, اعزانى جانە رۋحاني دۇنيەنى تازارتۋدىڭ ءبىر جولى عوي. عالىمداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا اش ادامنىڭ ميى, زەيىنى وتە جاقسى بولادى. بايقاساڭىز, ادام تاماقتى قالاي جەپ تويىپ الادى, سولاي ادامنىڭ بۇكىل ەنەرگياسى تاماقتى قورىتۋعا عانا جۇمسالىپ, ۇيقىسى كەلىپ, السىرەپ كەتەدى. ال, اش ادامنىڭ ميى قاشاندا 100 %-عا جۇمىس ىستەپ تۇرادى. سول سەبەپتى, ورازا – زەيىن مەن وقۋ ۇلگەرىمىنە وتە جاقسى اسەر ەتۋى دە مۇمكىن. ارينە, قارسى كورسەتكىشتەر بولماۋ كەرەك, بالانىڭ دەنساۋلىعى كادىمگىدەي ساۋ بولۋ قاجەت», دەپ تۇيىندەدى دارىگەر.
