سۋرەتتى تۇسىرگەن – يگور بۋرگاندينوۆ
ەكى ەل ىنتىماقتاستىعىنىڭ ناتيجەسى
وتكەن ايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن پرەزيدەنتتىڭ عىلىم جانە يننوۆاتسيالار ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەسشىسى كۇنسۇلۋ زاكاريا, سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى الىبەك قۋانتىروۆ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اقمارال ءالنازاروۆا, ءسىم ينۆەستيتسيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى عابيدوللا وسپانقۇلوۆ, «QazBioPharm» ۇلتتىق حولدينگى» اق باسشىلىعى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى چجان سياومەن رەسمي كەزدەسۋ وتكىزگەن ەدى. وندا حولدينگ پەن قىتايلىق «Beijing Genomics Institute» كومپانياسى اراسىنداعى سەرىكتەستىك تۋرالى ايتىلدى. «Qazbiopharm» ۇلتتىق حولدينگى قىتايمەن بىرلەسكەن جوبالارىن تانىستىرىپ, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ينۆەستيتسيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى ع.وسپانقۇلوۆ قوس ەلدىڭ بىرىگىپ اشقان گەنومدىق زەرتحاناسى تۋرالى مالىمەت بەردى. بۇل «BGI» كومپانياسى – الەم بويىنشا جوعارى جەتىستىككە جەتكەن كومپانيانىڭ ءبىرى. كوميتەت توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىن كوپتەگەن ەل مويىنداپ وتىر. «گەنەتيكا – ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا اسەر ەتۋشى فاكتور. سوندىقتان بۇل سالانى زەرتتەۋ ارقىلى ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا بولادى. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ەلىمىزگە زەرتحانا اسا قاجەت», دەدى ول.
بيوتەحنولوگيا, گەنومدىق تەحنولوگيالار, مولەكۋليارلىق دياگنوستيكا سالاسىنداعى جەتەكشى قىتايلىق كومپانيالارمەن وتاندىق عىلىمي ورتالىقتار اراسىنداعى ارىپتەستىكتى نىعايتۋ, ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋ تالقىلاندى. بۇدان باسقا ەكى ەل اراسىنداعى عىلىمي الەۋەتتى ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا بيوتەحنولوگيا, بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك, ۆەتەريناريا سالاسىنداعى كادرلاردى دايارلاۋ, مەديتسينا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر جانە عىلىمي جوبالارعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
ال «QazBioPharm» ۇلتتىق حولدينگىنىڭ باسشىسى ەرعالي ءابدىرايىموۆ گەنومدىق زەرتحانا قاتەرلى ىسىك پەن تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەتىنىن, وسى كۇنى ەلىمىزدە اۋرۋدىڭ ءتۇرى كوپ ەكەنىن ايتتى. سول سەبەپتى دە زەرتحانا تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋدى ماقسات ەتىپ وتىر.
– «BGI» كومپانياسىنىڭ قۇرىلعىلارى الەمدەگى ەڭ وزىق تەحنولوگياعا جاتادى. ءبىز وسىنداي جاڭا قۇرىلعىلار ارقىلى قاتەرلى ىسىكتىڭ بەلگىسىز ءتۇرىن ەرتە انىقتايمىز. مىسالى, جۇكتى ايەلدەرگە دياگنوستيكا جاساۋ ماڭىزدى. بۇدان باسقا, زەرتحانا تىك ىشەكتىڭ قاتەرلى ىسىگىن باستاپقى كەزىندە انىقتاپ, ەمدەۋگە كومەكتەسەدى. بۇل – وتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ءۇشىن عانا ەمەس, دەنى ساۋ ۇلتتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن تاپتىرماس قۇرال. ءبىرىنشى كەزەڭدە ءبىز مەديتسينالىق مەكەمەلەرمەن جۇمىس ىستەيمىز. دارىگەرلەردىڭ نۇسقاۋلىقتارىمەن قانداي زەرتتەۋ جاساۋ كەرەك بولادى؟ سول دارىگەرلەردىڭ نۇسقاۋلىقتارى مەن بىزگە كەلەتىن سىنامالار مەديتسينالىق مەكەمەلەردەن كەلەدى. زەرتحانالاردان كەلەتىن جانە مەديتسينالىق مەكەمەلەردەن كەلەتىن زەرتحانا سىنامالارمەن جۇمىس ىستەيمىز. كەلەشەكتە ەرىكتى تۇردە باسقا ەلدەر كەلىپ, ءوز زەرتتەۋلەرىن جاسايمىن دەسە, اقىلى تۇردە جاساپ بەرەمىز. سەبەبى ول وتە كوپ شىعىندى تالاپ ەتەدى», دەدى ە.ءابدىرايىموۆ.
وزىق زەرتحانا
زەرتحانا جايىن تارقاتىپ جازساق, وندا تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋدىڭ الدىن الۋ زەرتتەلەدى. ماسەلەن, انانىڭ قۇرساعىنداعى ءسابيدىڭ اۋرۋى دەندەپ كەتپەس ءۇشىن جۇكتى ايەلدىڭ گەنى زەردەلەنىپ, نارەستەنىڭ دەنساۋلىعى جاقسى بولۋى ءۇشى بارلىق جاعداي جاسالادى. الەمدەگى كەيبىر مەملەكەتتەردە شەكتەۋى بار زەرتتەۋلەر قىتايدا جۇرگىزىلەدى. سونىڭ ارقاسىندا كوپ جاڭالىق اشىلىپ, تەحنولوگيا, عىلىم دامىدى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ەندى ءبىزدىڭ ەل دە كەلەسى جىلدان باستاپ حالىق دەنساۋلىعىن زەرتتەۋگە كىرىسەدى. سيرەك كەزدەسەتىن اۋرۋلاردى قاراستىرىپ, ەمىن تابۋعا ەندى تولىقتاي مۇمكىندىك بار. بۇل وقيعا ەلىمىزدىڭ مەديتسينا جانە عىلىم سالاسىنداعى زەرتتەۋ, دياگنوستيكالىق مۇمكىندىكتەرىن دامىتۋداعى ماڭىزدى قادام بولدى. زەرتحانا ءارتۇرلى اۋرۋدى, سونىڭ ىشىندە گەنەتيكالىق اۋرۋلاردى, قاتەرلى ىسىكتەردى جانە باسقا دا كۇردەلى پاتولوگيالاردى دياگنوستيكالاۋدىڭ يننوۆاتسيالىق ادىستەرىن جۇزەگە اسىرۋمەن اينالىسادى. «AGC» زەرتحاناسى بيوتەحنولوگيا جانە ءدال مەديتسينا سالاسىنداعى الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى «BGI Group» كومپانياسىنىڭ زاماناۋي, جوعارى تەحنولوگيالىق جابدىقتارىمەن جابدىقتالعان. بيوماتەريالدى ەل اۋماعىنان الىپ كەتپەي زەرتتەۋدىڭ بارلىق جاعدايى جاسالعان. ياعني قان الۋدان باستاپ كلينيكالىق ناتيجە بەرۋگە دەيىن زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن ەلىمىزدەگى جالعىز تولىق تسيكلدى زەرتحاناعا اينالماق. «AGC» زەرتحاناسىن اشۋ حالىقارالىق سەرىكتەس «BGI Group» جانە «تەحنوپارك Biogen» جشس-مەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتىڭ ارقاسىندا ىسكە استى. بۇل جوبا ەلىمىزدە گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر مەن دياگنوستيكا باعىتىندا وزىق پلاتفورما قۇرۋعا باعىتتالعان.
– زەرتحانا بىردەن جۇمىس جاساپ كەتۋ ءۇشىن عالىمدارىمىزبەن تۇراقتى جۇمىس ىستەيمىز. قوسىمشا مامان دايارلايمىز. «BGI» كومپانياسىمەن كەلىسىمشارتقا وتىردىق. ەندى ەلىمىزدىڭ ماماندارىن, سونىڭ ىشىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى جۇمىس ىستەيتىن مامانداردى, مەديتسينالىق, زەرتحانالىق قىزمەتكەرلەردى قوسىمشا تاعىلىمدامادان وتكىزەمىز. وسى تامىز ايىندا ءبىرىنشى توپتى قىتايعا جىبەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. كومپانيانىڭ بازاسىنا بارىپ, وزىق تەحنولوگيانى يگەرەدى, – دەدى «Qazbiopharm» ۇلتتىق حولدينگىنىڭ باسشىسى ەرعالي ءابدىرايىموۆ.
زەرتحانا جاڭا بۋىن سەكۆەنيرلەۋ تەحنولوگياسىنا نەگىزدەلگەن گەنەتيكالىق سىناقتاردىڭ كەڭ اۋقىمىن ۇسىنادى. قىزمەتتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا وتباسىن جوسپارلاۋعا ارنالعان تەستتەر, ەرلى-زايىپتىلارعا ارنالعان 172 تۇقىم قۋالايتىن پاتولوگياعا كەڭەيتىلگەن تاسىمالداۋشى سكرينينگى جاتادى. سونداي-اق «Nifty» ءينۆازيۆتى ەمەس پرەناتالدى تەست (NIPT) بار. ول ۇرىقتىڭ 72 تۇقىم قۋالايتىن پاتولوگياسىنىڭ قاۋپىن انىقتايدى. تولىق ەكزومالىق رەتتىلىك (بۇكىل دنق كودتاۋ تىزبەگى, 20 000 گەن) جانە كلينيكالىق ينتەرپرەتاتسياسى بار تولىق گەنومدىق رەتتىلىكتى دە زەرتتەيدى. ءتۇسىندىرىپ وتسەك, گەنومدىق رەتتىلىك – ادام گەنومىنداعى نۋكلەوتيدتەر تىزبەگىن انىقتاۋ ۇدەرىسى. وسى ءادىس زەرتتەۋشىلەرگە اۋرۋدىڭ گەنەتيكالىق نەگىزدەرىن ءتۇسىنۋ جانە جەكەلەندىرىلگەن ەمدەۋ ادىستەرىن ازىرلەيتىن تولىق گەنەتيكالىق كودتى اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ قاۋپىن انىقتاۋعا ارنالعان ونكوپانەلدەر, قاتەرلى ىسىكتىڭ تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلاردىڭ تۇرلەرىن دياگنوستيكالاۋ, ماقساتتى جانە يممۋنوتەراپيانى تاڭداۋداعى ىسىكتىڭ گەنومدىق ءپروفيلىن جاساۋ دا زەرتتەۋ اۋقىمىنا كىرەدى.
– قىتايدان الىپ كەلگەن ارنايى قۇرىلعى ءبىر ۋاقىتتا جۇزگە دەيىن تالداۋ جاسايدى. بۇل ناتيجە جابدىقتىڭ قۇندىلىعىن كورسەتەدى. اۋرۋدىڭ تابيعاتىن نەمەسە سەبەبىن وڭاي انىقتايدى. مىسالى, ەكى جاس وتباسىن قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىر دەلىك. ءبىزدىڭ قۇرىلعى تۇقىم قۋالاۋشىلىق اۋرۋدىڭ بار-جوعىن ايتىپ بەرەدى. ماڭىزدىسى, دەر كەزىندە ءبىلۋ. كەيبىر گەنەتيكالىق تۇقىم قۋالايتىن, اۋتويممۋندىق اۋرۋلار دەپ ايتامىز. سونىڭ كەيبىرى انادان بالاعا جۇعاتىن بولسا, كەيبىرەۋلەرى گەنەتيكالىق جولمەن كەلەدى. جۇكتىلىكتىڭ باستاپقى ساتىلارىندا سول اۋرۋلاردى انىقتاۋعا بىزدەگى قوندىرعىلار مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشى ەتاپتا ءبىز تىك ىشەكتىڭ قاتەرلى ىسىگىنە, سونى دياگنوستيكالاۋعا جوسپارلاپ وتىرمىز. قىتايدا ءىس جۇزىندە گەنەتيكالىق اۋرۋ جوق. سەبەبى ولار الدىن الىپ, ۇنەمى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ وتىرادى. جوسپارلانعان وتباسى ءۇردىسى كەڭ ەتەك العان. سايكەسىنشە, بۇل تاۋەكەلدەردى جويادى. ءبىز دە وسى دەڭگەيگە جەتۋىمىز كەرەك, – دەدى ە. ءابدىرايىموۆ.
گەنەتيكالىق تەكسەرىس قاجەت
راس, ەرعالي ءابدىرايىموۆ وتە ماڭىزدى ماسەلە كوتەرىپ وتىر. بىزدە اۋاداي قاجەت بولسا دا, حالىق جاتىرقايتىن دۇنيەلەر ءالى دە كوپ. سونىڭ ءبىرى – وسى گەنەتيكالىق تەكسەرۋ. ەلىمىزدە گەنەتيكالىق تەكسەرۋگە كوپ جۇگىنبەيدى. نەبىر اۋرۋلار مەن كەلەڭسىز جاعدايلار وسىدان تۋادى. بۇل تەكسەرۋ اسىرەسە جاستارعا,سونىڭ ىشىندە وتباسىلى بولام دەيتىن جاستارعا كەرەك. كوپتەگەن ساراپشى گەنەتيكالىق تەكسەرۋدى زاڭ جۇزىندە مىندەتتەگەن دۇرىس دەيدى. 2019 جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى نەكەگە تۇرۋعا نيەت بىلدىرگەن جاستاردىڭ شامامەن 10-20 پايىزى عانا گەنەتيكالىق جانە مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتەتىنىن مالىمدەگەن. بۇل كورسەتكىش قازىر دە اسا وزگەرمەدى. بىرنەشە رەت مىنبەردە باستاما ايتىلعانى عانا بولماسا, ناقتى ارەكەت جوق. ماماندار تەكسەرۋدىڭ بۇل ءتۇرى حالىقتىڭ كەلەشەك ساۋلىعىنا قاجەت ەكەنىن ايتادى. مىسالى, نوتتينگەم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى, گەنەتيك عالىم بولات سۇلتانقۇلوۆ گەنەتيكالىق تەكسەرۋ ۇرپاق ساۋلىعىندا عانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا ماڭىزى زور دەيدى.
– جاستارعا شاڭىراق كوتەرەر الدىندا گەنەتيكالىق تەكسەرۋ قاجەت. گەنەتيكالىق اۋرۋلاردىڭ ستاتيستيكاسى اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي كوپ ەمەس. بىراق كۇردەلى ماسەلە. مەنىڭ بايقاعانىم, ءتىپتى وتباسىلى بولماق جاستار ءبىر-بىرىنە مۇنداي نارسەلەردى ايتا بەرمەيدى, كەيبىرى بىلمەيدى دە. گەنەتيكالىق تەست ەڭ اۋەلى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قاجەت. حالىقتىڭ ىشىندە قانشاما ادامنىڭ گەنى وزگەرىسكە ۇشىراپ جاتىر, قاي اۋرۋ قارجى ءبولىپ ەمدەۋدى قاجەت ەتەدى, وسى سەكىلدى دەرەكتەردى ساقتاپ وتىرۋ كەرەك. گەنى وزگەرىسكە ۇشىراپ جاتقان ادام ساۋ سەكىلدى جۇرە بەرەدى, بىراق كەزدەسكەن جۇبىندا دا گەندىك وزگەرىستەر بولسا, اۋرۋ بالا دۇنيەگە كەلەدى, – دەيدى ول.
وسى ماسەلەنىڭ بارىنە استانادا اشىلعان گەنەتيكالىق زەرتحانا سەپتىگىن تيگىزبەك. ەكى ەل ىنتىماقتاستىعىنان تۋعان زەرتحانا ەل عىلىمىنا ۇلكەن جاڭالىق اكەلمەك.
