ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قىتاي مەن رەسەي پاتشالىعى اراسىندا جۇرگىزىلگەن بىرقاتار كەلىسسوزدەن كەيىن ەكى يمپەريانىڭ اراسىنداعى شەكارا سىزىقتارى ايقىندالىپ, مۇنىڭ ءوزى حالىقارالىق ساۋدانىڭ ءورىس الۋىنا جول اشتى. رەسەيگە قاراعان قازاق ەلىنىڭ شىعىسىندا مايقاپشاعاي كەدەن بەكەتى پايدا بولىپ, ول زايسان بەكىنىسى از جىلدىڭ ىشىندە شاعىن قالاعا اينالۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتتى.
رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدانىڭ دامۋىنا بايلانىستى بۇرىن نەگىزىنەن اسكەري ادامدار مەن ولاردىڭ وتباسىلارى تۇرىپ جاتقان بەكىنىسكە ورىستارمەن قاتار ساۋدا مەن باۋ-باقشاعا ەبى بار تاتار, وزبەك, سارت جانە جەرگىلىكتى قازاقتار, باسقا دا حالىق وكىلدەرى اعىلىپ كەلىپ, قونىستانا باستادى. ولار ساۋدانىڭ ارقاسىندا از جىلدا بايىپ شىعا كەلدى. قىزىل كىرپىشتەن ويۋ-ورنەكتى ەڭسەلى ءساندى ۇيلەر تۇرعىزدى. وسىلايشا, شاعىن عانا ادەمى زايسان قالاسى پايدا بولدى.
قالا ىشىندە ورىس جانە مۇسىلمان بالالارىنا ارنالىپ مەكتەپتەر اشىلدى. سۇرانىسقا بايلانىستى تەرى يلەيتىن, سابىن, سىرا قايناتاتىن, كىرپىش شىعاراتىن زاۋىتتار, ءجۇن جۋاتىن فابريكا, قالاعا اعىپ كىرەتىن جەمەنەي وزەنىنىڭ بويىندا 3 ۇن ديىرمەنى پايدا بولدى. كىتاپحانا, بىرنەشە ساۋدا ورنى مەن دۇكەن جۇمىس ىستەدى. زايسان قالاسىنا جاقىن ماڭايدان كومىر كەنى تابىلىپ, ودان كومىر قازىلىپ الىنا باستادى. قالا كاسىپشىلەرى باسقا جاقتان اكەلىنگەن تەمىر رۋداسىن وڭدەپ, ونى قىتاي, تيبەت, موڭعولياعا شىعارىپ وتىردى. قالادا قولونەرشىلەر مەن شەبەرلەر دە كوپ تۇردى. وڭىرگە تانىمال قۇرىلىس جۇرگىزۋشى, ساۋلەتشى بايازيت ساتباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءساندى ءۇي سالاتىن قۇرىلىسشىلار كاسىبى قالىپتاستى. ءسويتىپ, زايسان قالاسىندا ساۋدا مەن ونەركاسىپ قاتار دامىدى.
قالا شەتىندە نيكولسكي جارمەڭكەسى جىلما-جىل مامىر ايىندا جۇمىس ىستەپ, وعان ءبىر شەتى ءسىبىر مەن موڭعوليا, ەكىنشى شەتى قىتاي مەن تيبەت جانە قازاقستاننىڭ ءوز ىشىنەن ساۋداگەرلەر اعىلدى. قالادا مەشىتتەر مەن شىركەۋلەر پايدا بولدى. 1896 جىلى سەمەي مەن زايسان قالاسىن بايلانىستىراتىن تەلەگراف جەلىسى ىسكە قوسىلدى. ءدال وسى جىلى قالا بايلارىنىڭ كۇشىمەن اۋرۋحانا اشىلدى.
تاعى ءبىر قىزىقتى جايت, قازاقستانداعى ەڭ العاشقى كينوزال ەلىمىزدىڭ شىعىس شەتىندەگى شاعىن عانا زايسان قالاسىندا سوروكين دەگەن باي ونەركاسىپشىنىڭ قارجىسىمەن اشىلعان ەكەن.
وسى قالادا قازاقتىڭ العاشقى ساۋداگەرلەرى مەن كوپەستەرى, ۇلتتىق بۋرجۋازيانىڭ بىرقاتار ءىرى وكىلى ءوسىپ جەتىلدى. سونىڭ ءبىرى كەدەيدەن شىققان بيداحمەت بوبكين (بابىكەنوۆ) بالا جاسىندا تاتار ساۋداگەرلەرىنە جالشىلىقتا بولىپ, پىسىقتىعىنىڭ ارقاسىندا تاتار, ورىس تىلدەرىن قاتار مەڭگەرىپ, ەرجەتە كەلە ءوزى دە ءىس جۇرگىزدى. تاتار ساۋداگەرلەرىنەن ۇيرەنگەنى بويىنشا ءسىبىر مەن رەسەيدىڭ ءىرى قالالارىندا بولىپ, ورىستىڭ اتاقتى بايى ساۆۆا موروزوۆپەن ساۋدا ارىپتەستىگىن ورناتۋعا قول جەتكىزدى. قالادا ءوز باسىنا ادەمى تۇرعىن ۇيلەر جانە بىرقاتار دۇكەن مەن ساۋدا ورتالىعىن سالدى. رەسەي ساۋدا گيلدياسىنا كىرىپ, ەسەپكە تۇرۋ ءۇشىن وعان فاميلياسىن بوبكين دەپ وزگەرتۋگە تۋرا كەلدى.
زايسانداعى ساۋدا مەن تۇرمىستىڭ, اعارتۋشىلىق ءبىلىم مەن مادەنيەتتىڭ كۇرت دامۋى ناتيجەسىندە تەز جەتىلىپ, اۋقاتتانعان تاعى ءبىر باي ازامات بەكمۇحامەت ساتىبالدى ۇلى تاشكەنتتەگى مەدرەسەدە 7 جىل ءبىلىم الىپ, ونان كەيىن ۋفا قالاسىنداعى باس مۇفتيگە سىناق تاپسىرىپ, پاتشا جارلىعىنا سايكەس «ۋكازنوي مولدا» اتاعىن يەلەنىپ, ەلگە ورالىسىمەن سەرعازى وزەنىنىڭ جاعاسىنان اينىماس دوسى بيداحمەت بوبكيننىڭ كومەگىمەن مەشىت جانە 6 بولمەلى ۇلكەن دە ەڭسەلى مەدرەسە-مەكتەپ سالىپ, بالا وقىتۋ ىسىنە بەلسەنە كىرىسەدى.
بۇل كەزدە ستولىپين رەفورماسىنا سايكەس جەرى قۇنارلى, باۋ-باقشا وندىرىسىنە سۇرانىپ تۇرعان زايسان وڭىرىندە ورىس شارۋالارى كۇرت كوبەيىپ, سۋلى دا نۋلى جەرلەردى سولاردىڭ پايداسىنا الىپ قويۋ ابدەن بەلەڭ العان ەدى. جەردى الىپ قويماۋدىڭ ءبىر شارتى – قازاقتاردىڭ ءوز قونىستارىندا تۇراقتاپ تۇرۋى ەدى. وسىنى تۇسىنگەن كوزى اشىق بەكمۇحامەت بالا وقىتۋمەن قاتار قازاقتاردى وتىرىقشىلداندىرۋ ءىسىن دە قولعا الادى. ورىس مۇجىقتارى قونىستانعان مۇجىقسۋ سەلوسىنا قاراما-قارسى جارلى وزەنىنىڭ جاعاسىنا سامان كىرپىشتەن ۇيلەر تۇرعىزدىرتىپ, وتىرىقشى اۋىلدىڭ نەگىزىن قالاپ, مەشىتتى, مەدرەسە مەن مەكتەپتى وسىندا كوشىرەدى. ءوزىنىڭ جاڭاشىل بەينەسىنە سايكەس بۇل اۋىل قۋانىش دەپ اتالادى. وسىنداعى مەكتەپتە الاش قايراتكەرى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ساباق بەرەدى.
بەكمۇحامەتتىڭ وتباسىندا 1898 جىلى ادامبەك, 1900 جىلى عادىلبەك اتتى ەكى ۇل دۇنيەگە كەلگەن. بۇلار العاشقى ءبىلىمدى مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنان العان. بەكمۇحامەت كەيىننەن دە مىرجاقىپپەن حات-حابار الىسىپ, الاش قايراتكەرلەرىن قولداۋشىلاردىڭ ءبىرى بولادى جانە مىرجاقىپتىڭ كەڭەسىمەن ادامبەكتى سەمەي قالاسىنداعى مۇعالىمدەر سەمينارياسىنا تۇسىرسە, عادىلبەكتى تۇركياعا وقۋعا جىبەردى. وكىنىشكە قاراي, عادىلبەك سوندا وقىپ جۇرگەندە كوكىرەك اۋرۋىنا شالدىعىپ قايتىس بولادى. «قاراعىم مىرجاقىپ, كوزىمنىڭ نۇرى, تىرلىگىمنىڭ گ ۇلى عادىلبەكتىڭ حابارىن ەستىپ, ەسىمنەن ايىرىلىپ وتىرمىن. ونى ءوز پايدام ءۇشىن جىبەرگەن جوق ەدىم. جۇرتقا قىزمەت قىلسىن دەپ ەدىم. باقىتقا قارسى مەزگىلسىز اجال كەلدى. ءىشىم كۇيىپ, جۇرەگىم جانىپ ءجۇر» دەپ جازادى مولدا مىرجاقىپتىڭ گازەتكە شىعارىپ جولداعان كوڭىل ايتۋىنا وراي.
ادامبەك تە قازاقتىڭ سول كەزدەگى العاشقى وقىعاندارىمەن بىرگە جاقسى ءبىلىم الىپ, ەل ىسىنە ارالاستى. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قاتارىنان تابىلدى. 1921 جىلى اكەسىنىڭ دوسى, قازاقتىڭ ءىرى ساۋداگەر كوپەسى بيداحمەت بوبكيننىڭ سانكت-پەتەربۋرگتا وقىعان قىزى ايشاعا ۇيلەنگەن ادامبەك ولاردىڭ كومەگىمەن زايسان بايلارىن الاش قوزعالىسىنا قاراي تارتىپ, قوزعالىستىڭ زايسان تاراپىنان كوپتەگەن كومەك الۋىنا قول جەتكىزدى. قازاقتىڭ وقىعان, ەل مۇددەسى جولىندا قايراتكەرلىك ءىس باستاعان ازاماتتارىنا وزدەرى دە ءۇيىر زايسان ساۋداگەرلەرى مەن بايلارى ءارىپ تاڭىربەرگەنوۆ, تايىر جومارتباەۆ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, مىرجاقىپ دۋلات ۇلىن باستارىنا ءىس تۇسكەندە ەلگە شاقىرىپ, ولاردىڭ وسىندا بالا وقىتۋىنا, قايراتكەرلىك قىزمەتتەرىمەن شۇعىلدانۋىنا جول اشىپ وتىردى. عۇلاما ويشىلىمىز ءماشhۇر ءجۇسىپ كوپەەۆتىڭ دە زايساندا بىرنەشە اي تۇرعانى تۋرالى دەرەكتەر ەندى اشىلىپ جاتىر.
پاتشا وكىمەتى قۇلاپ, يمپەريا شەگىندە ءارتۇرلى يدەيا ءورىس الىپ, ۇلتتىق قوزعالىستار ۇلعايعان كەزدە قازاقتىڭ تاۋەلسىز ەل بولۋ قامىن ويلاعان الاش قايراتكەرلەرى اتقا ءمىندى. ولار سول تۇستا وزدەرىن قولداعان قازاق حالقىنىڭ اۋقاتتى ادامدارىنىڭ ماتەريالدىق كومەكتەرىنە مۇقتاج بولعانى تۇسىنىكتى. مىنە, وسىنداي مۇقتاجدىقتى وتەۋگە زايساندىقتار دا بەلسەنە ۇلەس قوستى. ەل شەتىندە جاتقان زايساندا العاشقى قازاق گازەتتەرىن جازدىرىپ الۋشىلار كوپ بولدى. زايسان جەرىنە احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, رايىمبەك مارسەكوۆ, وتىنشى ءالجانوۆتاردىڭ تابانى ءتيىپ, الاشتىڭ ۋەزدىك بولىمشەسىنىڭ ءۇش ۇلكەن باسقوسۋى وسىنداي ەلگە تانىمال ۇلكەن قايراتكەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن ءوتتى. قازاقتىڭ تاعى ءبىر ساۋداگەر بايى ءجۇنىس تاتانوۆتىڭ ءۇيى ولاردىڭ شتابىنا اينالدى.
الاشتىڭ العاشقى اتتى اسكەر جاساقتارىنىڭ ءبىرى زايساندا جاساقتالىپ جابدىقتالۋىندا, ونىڭ كومانديرى بولىپ وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى, الاش قايراتكەرى ادامبەك بەكمۇحامەتوۆتىڭ تاعايىندالۋىندا دا وسىنداي سىر بولسا كەرەك.
بەكمۇحامەت اۋىلىنداعى مەكتەپتە بالا وقىتقان مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ كەيىن وسى ەلدىڭ باستى ادامى جاپاباي قاجىعا جولداعان حاتىندا:
«ەل قايدا ءتورتۋىلداي ءور نايماندا,
ءبىر كەزدە بولىپ جۇردىك ءبىز سايراندا.
ول ەلدىڭ سالتاناتىن
ايتىپ بولماس,
تۇرعانداي باسىن شايقاپ
ەل قايراندا.
قاجىعا ەش ادامدى تەڭ كورمەدىم,
مولدانى ءوز اكەمنەن كەم كورمەدىم.
عايني مەن ساقىپجامال,
عازەز باۋىرلارىم,
تۋعانداي ءبىر انادان سەندەر دەيمىن» دەپ جازادى.
مۇنداعى مولدا دەپ وتىرعانى – بەكمۇحامەت.
عايني, ساقىپجامال, عازەز – جاپاباي مەن بەكمۇحامەتتىڭ بالالارى.
وكىنىشكە قاراي, قازاق جەرىندەگى ەل تىزگىنىن بولشەۆيكتەر الىپ, ەندى عانا ەڭسە تىكتەي باستاعان الاش قوزعالىسىنىڭ كۇيرەۋىنە وراي وسى ماقالادا اتتارى اتالعان ادامداردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ بولسىن تاعدىرى قايعىلى اياقتالدى. مۇنى ادامبەكتىڭ قىزى حاليما بەكماحانوۆانىڭ «مەن – بەس جاسىمنان قۋدالاۋ مەن قۋعىن-سۇرگىندى كورىپ, سونىڭ ازابىن ارقالاعان اداممىن. قۇدايعا ءتاۋبا, جاسىعام جوق! جاسىم 86-دا. ۇرپاق ءوسىرىپ, شوبەرە ءسۇيىپ وتىرمىن. بەس جاسىمدا اكەم ادامبەكتى «الاشتىڭ وفيتسەرىسىڭ, كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى اقتىڭ اسكەرىمەن بىرگە سوعىستىڭ» دەپ سەمەيدىڭ تۇرمەسىندە ءولتىردى. انام ايشا بالالارىن, اكەسىنىڭ وتباسىن قوسىپ, تاشكەنتكە بارىپ تىعىلدى. وسى جەردە ونى «الاش وفيتسەرىنىڭ ايەلىسىڭ» دەپ 1938 جىلى 26 مامىردان 1939 جىلى 5 مامىرعا دەيىن تۇرمەگە قامادى. ال ناعاشى اتام – انام ايشانىڭ اكەسى بيداحمەت بوبكيندى 1937 جىلى 74 جاسىندا «سەن الاش اسكەرىنە كومەكتەستىڭ, باي, ساۋداگەرسىڭ» دەپ تاشكەنتتە ۇستاپ, سودان حابار-وشارسىز كەتتى. قايدا, قاي جەردە قايتىس بولعانىن بىلمەيمىز. اتام بەكمۇحامەت, اكەم ادامبەك, انام ايشا, ناعاشى اتام بيداحمەت, جولداسىم ەرمۇحان – بارلىعى حالىققا قىزمەت ەتكەن ادامدار» دەگەن ءسوزى ەڭبەك ارداگەرى, زايساننان شىققان بەلگىلى ۇستاز, قالامگەر كوكەناي ماتجانوۆتىڭ «بەكمۇحامەت «ۋكاز» موللا» ماقالاسىندا بەرىلگەن. حاليما – قازاقتىڭ اتاقتى تاريحشىسى ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ جارى.
ءۇيىن الاش قوزعالىسىنىڭ شتابىنا اينالدىرعان ءجۇنىس تاتانوۆتى بولشەۆيكتەر ءوز ءۇيىنىڭ اۋلاسىندا زاڭسىز, سوتسىز اتىپ ولتىرگەن.
1918 جىلى الاش پارتياسى مۇشەلەرى زايساندا قۇرعان «تەڭدىك» اتتى ۇيىمىنىڭ مۇشەسى جانە الاش اسكەرىنە كوماندير بولىپ قىزمەت ەتكەن, الاشتىڭ ەكى پولك اسكەرىنىڭ ءبىرىن سوعىس ونەرىنە جاتتىقتىرعان ادامبەك بەكمۇحامەتوۆتىڭ ەسىمى زايساننان شىققان العاشقى وفيتسەردىڭ ءبىرى بولىپ تاريحتا قالدى. ال ەندى ونىڭ الاش قوزعالىسىنا قوسقان مول ۇلەسى ەندى اشىلىپ, ايگىلەنە بەرمەك.
سونىڭ العاشقى قارلىعاشىنداي بولىپ, جۋىقتا زايسان قالاسىندا وسى ءوڭىردىڭ تاريحىن جيناستىرىپ, حاتقا ءتۇسىرىپ جۇرگەن شەجىرەشى, جازۋشى قاليبەك التىباەۆتىڭ باستاما كوتەرۋىمەن ادامبەك بەكمۇحامەتوۆ تۇرعان, قايىن اتاسى بيداحمەت بوبكين سالدىرعان عاسىردان استام تاريحى بار ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. مۇنى ءبىز الاش قوزعالىسىنىڭ تاريحىنا قوسىلعان ۇلكەن ءبىر ەسكەرتكىش رەتىندە قابىلدادىق.
سۇڭعاتوللا ءالىپباي,
اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى,
زايسان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى
ازاماتى
