سپورت الەمىندە بيىل جەر شارى حالقىنىڭ نازارىن اۋدارىپ, اياعى جەتكەن بارىپ, جەتە الماعاندى تەلەديدارعا كوگەندەگەن دودالار بارشىلىق: فۋتبولدان ەۋروپا چەمپيوناتى ءوتتى, پاريج وليمپياداسى باستالدى, الدا – كوشپەلىلەر ويىنى.
كوشپەلىلەر ويىنىن وتكىزۋ – ءارى ۇلكەن سىن, ءارى زور باقىت. ويتكەنى ول كەز كەلگەن ەلدە وتكىزىلە بەرمەيدى. جەرەبە تاستالعاندا دا كانديدات ەل ءبىز جوعارىدا ايتقان پارامەترلەر ەسكەرىلە وتىرىپ تاڭدالاتىنى انىق. سوندىقتان ءبىز ورتالىق ازيانىڭ دامۋ قارقىنى جوعارى, ونەرى مەن مادەنيەتى دامىعان, قىسقى ازيا ويىندارى سياقتى بىرقاتار حالىقارالىق جارىستى وتكىزگەن تاجىريبەسى بار, ەڭ باستىسى, ۇلتتىق بەت-بەينەمىز ساقتالعان ەلمىز دەپ ماقتانا الامىز.
بۇل كورسەتكىشتەردىڭ جاقسارا تۇسۋىنە الەمدى ادەمى ەتە تۇسەتىن ايەلدەر قاۋىمىنىڭ قوسقان ۇلەسى مول. ولار ەكونوميكامىزدىڭ بارلىق سالاسىندا بەلسەندىلىك تانىتىپ, ەسەلى ەڭبەگىمەن, ۇزدىك ونەرىمەن, بيىك جەتىستىكتەرىمەن ەل قۇرمەتىنە بولەنىپ ءجۇر. ءبىز اشىق اقپارات كوزدەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, سونداي-اق كوزىمىز كورگەن ويىنداردان العان اسەردى ءبولىسۋ ءۇشىن ۇلتتىق سپورتتاعى سونداي جاندار تۋرالى جازىپ وتىرمىز.
بۇل ويىندار العاش رەت 2014 جىلى, سوسىن 2016, 2018 جىلدارى باۋىرلاس قىرعىزستاننىڭ شولپان-اتا قالاسىندا وتكەنى كوپكە بەلگىلى. جىل وتكەن سايىن ويىندارعا قاتىسۋشى ەلدەر دە, سپورت تۇرلەرى مەن سپورتشىلار سانى دا وسە بەردى. مىسالى, العاشقى ويىندارعا 583 سپورتشى قاتىسسا, 2022 جىلى تۇركيانىڭ يزنيك قالاسىندا وتكەن سايىستاردا 3 مىڭ سپورتشى باق سىنادى.
وسى ۋاقىتقا دەيىنگى جۇرگىزىلگەن ەسەپ بويىنشا: توعىزقۇمالاق جارىستارىنا – 725 ايەل, ساداق اتۋعا – 469, اسىق اتۋعا – 420, جامبى اتۋعا – 18, قۇسبەگىلىككە 4 قىز-كەلىنشەك تۇراقتى تۇردە قاتىسقان. ولاردىڭ ىشىندە الەم جانە ازيا چەمپيونى اتانعان ارۋلار دا بار. مىسالى, توعىزقۇمالاقتان 6 الەم چەمپيونىمىز بولسا, اسەل داليەۆا بۇل اتاققا 10 رەت يە بولعان. گۇلجانات الدابەرگەنوۆا مەن لينا كاريموۆا 2 دۇركىن الەم چەمپيونى اتانعان. ال اسىق اتۋدان ايەلدەر اراسىندا الەم كۋبوگىنىڭ 7 مارتە جەڭىمپازى, ازيانىڭ 9 چەمپيونى بار.
تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىك جاي – ۇلتتىق سپورتتاعى ايەلدەر وزدەرى عانا شۇعىلدانباي, ءوز ۋاقىتىن, كۇش-جىگەرىن, قاراجاتىن جۇمساپ, تۋعان جەرىندە سۇيىكتى سپورتىن دامىتۋعا اتسالىسىپ ءجۇر. مىسالى, قوستانايلىق اياۋلىم اپپازوۆا – ءداستۇرلى ساداق اتۋ بويىنشا «التىن تۇعىر-2023» سىيلىعىنىڭ «ۇزدىك سپورتشى» اتالىمىنىڭ يەگەرى, سپورت شەبەرى, جاتتىقتىرۋشى. بۇگىندە «SAQ – Sadaq atu Qostanai» فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى. توعىزقۇمالاقشى اڭساعان قوجاناسىپ اعاسى اسىلحان ەكەۋى تۋعان جەرى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اعادىر اۋدانىندا بالالارعا ارنالعان توعىزقۇمالاق ۇيىرمەسىن اشىپ, 100-دەن اسا شاكىرت تاربيەلەگەن. شىعىس قازاقستاندا بالالاردى سپورتقا باۋلىپ, ساداق اتۋدان سايىستار ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن اجار تولەۋحانوۆا – «Oskemen Sadaq Atu» فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى. مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ال ۇلتتىق سپورت قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىلىق قۇرامىنا كىرەتىن باعدات مۇپتەكەقىزى – جاسى جاعىنان ۇلكەن, تاجىريبەسى مول سپورتشى. ول الماتى وبلىسىندا ەلىمىزدە تۇڭعىش قۇرىلعان جالايىر شورا اتىنداعى بۇركىتشىلەر مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاسىپ, كەيىننەن ونىڭ باسشىسى بولعان. 2000 جىلداردىڭ باسىندا «قىران» فەدەراتسياسىن قۇرۋعا اتسالىستى.
ارىپتەسىمىز, كاسىبي جۋرناليست باعدات مۇپتەكەقىزى الماتى وبلىسىنىڭ بۇرىنعى شەلەك اۋدانىنىڭ نۇرا اۋلىندا تۋعان. قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, قازاق راديوسىنىڭ «اۋىل ءومىرى» باس رەداكتسياسىندا 20 جىلداي ەڭبەك ەتكەن. سوسىن جەر قاتىناستارى جانە جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتە ءباسپاسوز حاتشىسى, «قازاقستاننىڭ جەر رەسۋرستارى» جۋرنالىندا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى-جاۋاپتى حاتشى قىزمەتتەرىن اتقارعان.
بۇركىتشىلەر اراسىندا وسكەن سوڭ, قۇس الەمىنە بالا كەزدەن قىزىققان باعدات مۇپتەكەقىزى 40 جىلدان بەرى حالقىمىزدىڭ تاريحى تەرەڭنەن باستالاتىن قۇسبەگىلىك ونەرىن تانىپ-بىلۋگە ۇمتىلىپ, ونىڭ جوقتاۋشىسى, جاناشىرىنا اينالادى. ءوزىنىڭ بۇل تاڭداۋىن ول: «بويىمداعى قۇسبەگىلىككە قۇشتارلىق – بابامنان اۋعان قۇت-بەرەكەنىڭ سارقىتى», دەيدى.
ول – بەلگىلى ەتنوگراف جاعدا بابالىق ۇلىنىڭ جانىندا ءجۇرىپ, سالت-داستۇرىمىزگە بويلاعان, جويىلىپ بارا جاتقان قۇسبەگىلىكتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن قايراتكەر. بۇعان – ونىڭ 2000 جىلداردىڭ باسىندا «قىران» فەدەراتسياسى قۇرىلعاندا ونىڭ باسى-قاسىندا بولۋى, قۇسبەگىلىكتى ۇلتتىق سپورتتىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە تانۋ ءۇشىن ەرەجەسىن دايىنداپ, جىلدار بويى بىرنەشە كىتاپ-البوم مەن 200-گە جۋىق عىلىمي-تانىمدىق ماقالا جازۋى دالەل. سونداي-اق بۇركىتشىلىكتى حالىقارالىق دەڭگەيدە قورعاۋ, ونى الەمدىك دارەجەگە جەتكىزۋ ماقساتىندا كوپ ىزدەنىپ, يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالارى تىزىمىنە ەنگىزۋگە بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى.
كايا مازنەۆامەن تانىسۋعا جەتەلەگەن دە – ونىڭ ساداق اتۋدىڭ كلاسسيكالىق ەمەس, قازاققا ءتان تۇرلەرى ءداستۇرلى ساداق اتۋ مەن جامبى اتۋدان جەڭىمپاز اتانىپ ءجۇرۋى. شىنى كەرەك, كوزى كوك, ءتۇرى بولەك كايانىڭ قازاقتىڭ ۇلتتىق سپورتى قىز قۋعا, ساداق اتۋعا, جامبى اتۋعا نەگە قۇمار بولعانىن بىلگىم كەلگەن. سويتسەك, سەبەپتىڭ ءتۇپ-تامىرى ارىدە جاتىر ەكەن: ول ناۋبەت جىلدارى ەدىل بويىنان قۋىلىپ, قازاق جەرىنەن پانا تاپقان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانىنىڭ شوبەرەسى بولىپ شىقتى.
قازىر كايا – بىزدە عانا ەمەس, سىرت ەلدەردەگى جانكۇيەرلەرگە دە تانىمال ساداقشى. ونىڭ جەتىستىكتەرى تۋرالى وتاندىق جانە شەتەلدىك باق: «ساداق اتۋدان اشىق رەسپۋبليكالىق تۋرنيردە كايا مازنەۆا ۇزدىك اتانىپ, 1-ورىنعا يە بولدى»; «سۇلتان بەيبارىستىڭ 800 جىلدىعىنا ارنالعان ساداق اتۋدان حالىقارالىق تۋرنيردە جەبەسى جەلمەن جارىسقان قاراعاندىلىق كايا مازنەۆا ۇزدىك اتاندى»; «جامبى اتۋدا مايا كازنەۆا الدىنا جان سالمادى» دەپ جارىسا جازىپ جاتادى. باسقا ساداقشىلار ءداستۇرلى ارالاس اتىس, كومپاۋند اتىس, كلاسسيكالىق اتىس تۇرلەرىنەن جەڭىسكە جەتىپ جاتسا, ءبىزدى كايا مازنەۆانىڭ ناعىز قازاقشا ءتۇرى جامبى اتۋدان باس جۇلدەنى قانجىعالاعانى ءسۇيسىنتتى. ول – قازاقستاننىڭ ءۇش دۇركىن چەمپيونى, قۇراما كوماندانىڭ مۇشەسى. جىل باسىندا مالايزيادا وتكەن ىرىكتەۋ جارىستارىنا قاتىسىپ قايتتى, وندا دا جەڭىستىڭ ەڭ بيىك تۇعىرىنا كوتەرىلدى. ەندىگى ماقساتى – كوشپەلىلەر ويىنىندا جەڭىسكە جەتۋ.
موڭعوليا قازاقتارىنىڭ كوشىن اتاجۇرتقا بۇرۋ جولىندا ەرەن ەڭبەك ەتكەن كۋرستاس دوسىم بوتاگوز ۋاتقان مەنى قىتاي مەن موڭعوليادان كەلگەن نەبىر تالانتتى ادامدارمەن تانىستىردى. گۇلزيرا بوكەيحان, تۇرسىنحان زاكەن, مايرا مۇحامەدقىزى, بەگلان ستامبول, تىزە بەرسەم ءتىپتى كوپ. ولاردىڭ ارقايسىسى – ءوز ماماندىعىنىڭ بىرەگەيى, اتاجۇرتقا كەلىپ, كاسىپ ەتكەن سالاسىنىڭ جاقۇتىنا اينالعاندار. سول جاقۇتتاردىڭ كىشكەنتايى – بايان-ولگەيدەن كەلگەن الەمگە بەلگىلى بۇركىتشى قىز ايشولپان نۇرعايىپقىزى.
«ساياتشىلىق – ءوز الدىنا قىزىق ونەر. بىراق قىز بالا ءۇشىن بۇركىت ۇستاۋ قيىن, سەبەبى بۇركىتتىڭ سالماعى اۋىر. اسىرەسە قىس كەزىندە تاۋ-تاستارمەن بۇركىتتى الىپ ءجۇرۋ وڭاي ەمەس. بىراق ادام ەگەر شىن جۇرەگىمەن قالاسا, قولىنان ءبارى كەلەدى», دەيدى بۇركىتشى قىز.
ايشولپاندى 13 جاسىندا الەمگە تانىمال ەتكەن بۇركىتشىلەر جارىسى 2014 جىلى موڭعوليادا وتكەن. جارىسقا 90 جاسقا دەيىنگى ساياتشىلار قاتىسقان. سوندا جالعىز ءوزى 79 ەر اداممەن بىرگە بۇركىتشىلەر جارىسىنا قاتىسقان ايشولپان جارىس ناتيجەسىمەن قازاق اتىن الەمگە تاعى ءبىر تانىتادى.
«رەكورد جاڭارتىپ, ءبىرىنشى ورىندى يەلەندىم. وتە قۋانىشتى, ايتىپ جەتكىزە المايتىنداي ەرەكشە اسەردە بولدىم. ەرەجە تالابى بويىنشا بۇركىتىمدى 5 مينۋتتا شاقىرىپ, قولىما قوندىرىپ, تۇلكى مەن قوياننىڭ تەرىسىن الىپ, رەكورد جاڭارتتىم. سول كەزدە ەر ادامدار اينالىساتىن ساياتشىلىقپەن قىزدار دا اينالىسا الاتىنىن, ءوزىمنىڭ ناعىز بۇركىتشى قىز ەكەنىمدى بارىنە دالەلدەدىم», دەپ ەسكە الادى.
بۇگىندە وتباسىمەن بىرگە اتاجۇرتقا قونىس اۋدارعان بۇركىتشى ايشولپان شىعىس قازاقستان وبلىسى ۇلان اۋدانىنىڭ بوزانباي اۋلىندا تۇرادى.
ۇلتتىق ويىنداردا ءبىر وتباسى مۇشەلەرى – اكەلى-بالالى, ەرلى-زايىپتى, اعالى-قارىنداس سپورتشىلار قاتىساتىن سايىستار بار. جانكۇيەرلەرگە قاراعاندىلىق توعىزقۇمالاقشىلار اسىلحان جانە اڭساعان قوجاناسىپتەردىڭ ەسىمدەرى جاقسى تانىس. بۇل ويىنعا اۋەلى اسىلحان قاتىسادى. ەكى جىل وتكەن سوڭ قارىنداسى اڭساعاندى دا وسى ويىنعا باۋلىعان. ەكەۋى بىرگە ۇيىرمەگە بارىپ, شەبەرلىگىن شىڭداعان سوڭ, جارىستارعا دا بىرگە قاتىسىپ, ەندى بيىكتەردى دە بىرگە باعىندىرىپ ءجۇر. اڭساعان ازاماتقىزى ەڭ العاشقى جۇلدەسىن 2011 جىلى قوستاناي قالاسىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق جاسوسپىرىمدەر چەمپيوناتىندا الادى. ءبىر جىلدان سوڭ استانا قالاسىندا
14 جاسقا دەيىنگى قىزدار اراسىندا «توعىزقۇمالاق زياتكەرلىك ويىنى قاۋىمداستىعى» كۋبوگى ءۇشىن وتكەن رەسپۋبليكالىق جارىستا جەڭىمپاز اتانادى.
وسىدان كەيىن ول الدىنا جان سالماي, اقتوبە قالاسىندا وتكىزىلگەن V ازيا چەمپيوناتىندا ءبىرىنشى ورىننان كورىنسە, فرانتسيا ەلىنىڭ كاننى قالاسىندا وتكەن ەۋرازيا كۋبوگى ءۇشىن جارىستا دا چەمپيوندىق تاجگە يە بولادى. ودان كەيىن موڭعوليادا جاستار اراسىندا وتكەن ازيا چەمپيوناتىندا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلەدى. ءبىر قىزىعى, شەتەلدەردە وتەتىن جارىستارعا قاتىسىپ ءجۇرىپ اڭساعان باتىس افريكا حالىقتارىنىڭ توعىزقۇمالاققا ۇقسايتىن «وۆاري» دەگەن زياتكەرلىك ويىنىن ۇيرەنىپ الادى. ۇيرەنىپ قانا قويماي, 2017 جىلى چەحيادا وتكەن جارىسقا قاتىسىپ, ءۇشىنشى ورىن الادى. ودان كەيىن دە شەتەلدەردەگى بىرنەشە جارىسقا قاتىسىپ, ابىروي بيىگىنەن كورىنگەن.
ءبىر جاقسىسى, اعاسى اسىلحان ەكەۋى ۇلتتىق سپورتتىڭ دامۋىنا ناقتى ۇلەس قوسۋ ءۇشىن تۋعان جەرى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اعادىر اۋدانىندا بالالارعا توعىزقۇمالاق ۇيرەتىپ, 100-دەن اسا شاكىرت تاربيەلەگەن.
كوشپەلىلەر ويىنىنا ەلىمىزدىڭ اتىنان قاتىساتىن اڭساعان قوجاناسىپ – ەلدىڭ بىرنەشە دۇركىن چەمپيونى, الەم بىرىنشىلىگىنىڭ قولا جۇلدەگەرى, ەكى دۇركىن ازيا چەمپيونى, ازيا كۋبوگىنىڭ يەگەرى, 50-دەن اسا ءتۇرلى دەڭگەيدەگى جارىسقا قاتىسىپ, تەك الدىڭعى شەپتەن كورىنىپ كەلە جاتقان سپورتشى.
بەلگىلى ءبىر سالادا قول جەتكەن ۇلكەن جەتىستىكتى الەمگە جاريا ەتەتىن ءبىر ولشەم – ونىڭ گيننەس رەكوردتار كىتابىنا ەنۋى. بيىل سول كىتاپقا قازاقتىڭ 19 جاستاعى قىزىنىڭ ەسىمى ەنگىزىلدى. اتىنا كوركى ساي ارۋجان امانگەلدىقىزى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت تۇيە ۇستىندە جامبى اتۋدان رەكورد ورناتىپ, بۇل جەتىستىك گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگىزىلگەنىنە سۇيسىنگەنبىز. ارۋجان قىزىمىز تۇيەمەن جەلە شاۋىپ كەلە جاتىپ, اراقاشىقتىعى 30 مەتر بولاتىن 3 نىسانانى كوزدەپ جامبى اتىپ, رەكورد ورناتتى.
ارۋجان جامبىل وبلىسى مەركى اۋدانىندا تۋىپ-وسكەن. قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى. بىردە وعان «توپجارعان» ەتنو-ونەر ورتالىعىنىڭ باسشىسى اتتا وتىرا الاتىن قىزدار ىزدەپ جۇرگەنىن ايتىپ, ورتالىققا جۇمىسقا شاقىرادى. كەيىنىرەك ورتالىققا ەكى اساۋ تۇيە اكەلىنەدى. بىرتە-بىرتە ورتالىقتاعى شاباندوزدار ەكى تۇيەگە باس ءبىلدىرىپ, وزدەرى دە بوي ۇيرەتىپ, سول ۋاقىت ارالىعىندا ساداق اتۋدى, جامبى اتۋدى يگەرەدى.
«ماعان تۇيە ءمىنىپ, ساداق اتۋدى بايقاپ كورۋگە كەڭەس بەرگەن – ورتالىق باسشىسى عابيت تاڭاتوۆ اعاي. جاتتىعۋلار ناتيجە بەرە باستاعاندا, جاتتىقتىرۋشىما ەلدە وسى كۇنگە دەيىن ەشكىم جاساماعان تريۋكتى گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ۇسىنۋ تۋرالى وي كەلدى», دەپتى ارۋجان ءبىر سۇحباتىندا.
جامبى اتۋ – اتقا ءمىنۋ مەن ساداق اتۋدى بىرىكتىرىپ تۇرعان سپورت. جامبى اتۋمەن اينالىسقان ادامنىڭ بويىندا بىردەن ەكى سپورتتان سىڭگەن قابىلەت پايدا بولىپ, سپورتشى شىمىر, ەپتى ءارى قولى مەن كوزى قالت كەتپەيتىن مەرگەن بولىپ شىعادى. ءبىزدىڭ حالىق ءۇشىن اتپەن جامبى اتۋ ۇيرەنشىكتى ءىس سياقتى. سەبەبى اتقا وتىرۋ ءبىزدىڭ قانىمىزدا بار, ءارى ات بىرقالىپتى شاباتىندىقتان تەپە-تەڭدىك ۇستاۋعا بولادى. «ال تۇيەمەن جامبى اتۋ قيىنىراق. تۇيە جەلگەندە اتتاعىداي جامبى اتۋ, جەبەنى دالدەۋ وڭاي ەمەس», دەيدى ارۋجان.
مىقتىلاردىڭ مىقتىسى عانا باق سىناعان الەمدەگى ەڭ ۇزاق بايگە – « ۇلى دالا جورىعى» مارافونىنا شاباندوز قىز ءاليا بيكەن دە قاتىستى. بايگەگە دەيىن كۇنىنە 50 شاقىرىمدى اتپەن ءجۇرىپ ءوتۋدى ادەتتەگى جاتتىعۋعا اينالدىرعان ءاليا بۇل ساپاردىڭ سىناقتارىنان قينالماي ءوتتى.
«ەڭ باستىسى, ادامنىڭ ەرىك-جىگەرى مەن قۇلشىنىسى بولسا, سونداي-اق اتىنىڭ بابى كەلىسىپ تۇرسا, ەڭسەرمەيتىن كەدەرگى جوق», دەدى ول ءبىر سۇحباتىندا.
بيىلعى جورىققا قوستانايلىق, ماڭعىستاۋلىق ارۋلار ءوز وبلىستارىنىڭ اتىنان قىزدار كومانداسى بولىپ قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەندەرى – ءاليا بيكەننىڭ باستاماسى ومىرشەڭ بولاتىنىن كورسەتەدى. قىزدارىمىزدىڭ مەرەيلەرى ۇستەم بولا بەرسىن دەپ تىلەيمىز!
كامال الپەيىسوۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
