شىۇ-نىڭ گەوگرافيالىق كەڭىستىگى جىلدان جىلعا كەڭەيىپ كەلەدى

- اي باسىندا استانادا وتكەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءسامميتىنىڭ الەمدىك ساياسي ارەناداعى سالماعى قانداي؟

- بۇگىندە الەمدىك گەوساياساتتاعى حاوس جاعدايىندا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ساياسي ارەناداعى سالماعى وراسان ارتىپ كەلە جاتقاندىعى انىق بايقالادى.

باتىس ەلدەرى مەن رەسەي اراسىنداعى گەوساياسي تەكەتىرەس ناتيجەسىندە ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قالانعان الەمدىك ءتارتىپتىڭ ىرگەتاسى شايقاتىلۋدا. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, حالىقارالىق قۇقىق نورمالارى قاقتىعىستى رەتتەۋگە قاۋقارسىز. وسىنداي گەوساياسي سىلكىنىستەر كەزەڭىندە شىۇ-نىڭ ەۋرازيا ايماعىندا تۇراقتىلىق, بەيبىتشىلىكتى, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ءرولى وتە ماڭىزدى.

ۇيىم ءوز جاۋاپكەرشىلىگى اياسىندا تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ىسىنە, الەمدىك ەكونوميكانى دامىتۋعا, مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر ديالوگىن كەڭەيتۋگە ىقپال جاساپ وتىر.

- حالىقارالىق ۇيىمنىڭ باستاپقى قۇرىلۋ تاريحى شەكاراداعى بەيبىتشىلىكتى بەكەمدەۋ ەدى. ۇيىمنىڭ وسى باعىتتاعى ۇستانىمى ورىندالىپ كەلە مە؟

- ءيا, شىۇ-نىڭ نەگىزگى ماقساتى مەملەكەتتەردىڭ شەكارا ايماعىندا اسكەري كۇشتەرىن قىسقارتۋ, شەكارا ايماعىندا اسكەري سەنىم شارالارىن كۇشەيتۋ بولاتىن. قىسقاشا عانا تاريحقا كوز جۇگىرتەر بولساق, 1960 جىلداردان باستاپ كسرو مەن قحر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس اسا كۇردەلى جاعدايدا بولدى. 1969 جىلى كسرو-نىڭ دامانسك ارالىندا, سەمەي وبلىسىنداعى جالاڭاشكول كولىنىڭ ماڭايىندا كسرو مەن قحر اسكەرلەرى اراسىندا قارۋلى قاقتىعىس بولىپ, ەكى تاراپتان دا جۇزدەگەن  جاۋىنگەردىڭ قازا تاپقانى ءمالىم.

شەكارالىق قاقتىعىستار كسرو مەن قحر اراسىنداعى ساياسي-اسكەري احۋالدى كۇردەلى جاعدايدا ۇستاپ تۇردى. 1991 جىلعا دەيىن كسرو مەن قحر اراسىندا شەكارانى بەكىتۋ تۋرالى كەلىسىم بولعان ەمەس. قازاقستان 1991 جىلى تاۋەلسىزدىگىن العاندا كسرو-دان قالعان وسىنداي اۋىر قامىتتى قوسا ارقالاۋعا تۋرا كەلدى. كسرو ىدىراعاننان كەيىن رەسەي مەن قحر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قايتا جىلىدى. ورتالىق ازيانىڭ تاۋەلسىز رەسپۋبليكالارى ءۇشىن شەكارالارىنىڭ ناق ىرگەسىندەگى ءىرى كولەمدەگى قحر اسكەرى ۇلكەن قاۋىپ بولاتىن. سوندىقتان 90-شى جىلداردان باستاپ شەكارا ماڭىندا اسكەري كۇشتەر سانىن قىسقارتۋ باعىتىندا كوپ جۇمىس جۇرگىزىلدى. قىتاي تاراپى دا ورتالىق ازيانىڭ جاڭادان تاۋەلسىزدىك العان رەسپۋبليكالارىمەن بەيبىت, ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس ورنىقتىرۋعا مۇددەلى بولدى.

وسىلايشا 1996 جىلى رەسەي, قىتاي, قازاقستان, قىرعىزستان جانە تاجىكستان باسشىلارى «شەكارا ايماقتارىندا اسكەري سالاداعى سەنىم شارالارى تۋرالى» شانحاي كەلىسىمىنە قول قويدى. سول كەزدە اتالعان ۇيىم «شانحاي بەستىگى» دەپ اتالدى. 1997 جىلى ماسكەۋدە «شەكارا ايماعىندا قارۋلى كۇشتەردى ءوزارا قىسقارتۋ تۋرالى» كەلىسىمگە قول قويىلدى. 2001 جىلى ۇيىمعا وزبەكستان تولىققاندى مۇشە بولىپ ەنگەننەن باستاپ «شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى» دەگەن رەسمي اتاۋعا يە بولدى.

شىۇ-نىڭ حارتياسىندا كورسەتىلگەندەي ۇيىمنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى - وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, تەرروريزمگە, ەكسترەميزمگە جانە ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەس, ەكونوميكالىق كووپەراتسيانى, ەڭ الدىمەن كولىك, ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق سالالاردا تەرەڭدەتۋ, سونداي-اق گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ بولىپ تابىلادى.

- قازاقستان توراعالىعى تۇسىنداعى ۇيىمنىڭ مازمۇندى مىندەتى مەن جەتىستىگى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟

- قازاقستان شىۇ-نىڭ نەگىزىن قالاۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە ۇيىمنىڭ قۇرىلۋىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ ونىڭ قىزمەتىنە بەلسەندى قاتىسىپ كەلەدى. وسى كەزەڭدە ۇيىمنىڭ نەگىزگى سالالارداعى قىزمەتىن جانداندىرۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمساپ, 150-دەن استام ءىس-شارا وتكىزىلدى.

قازاقستان توراعالىعى كەزەڭىندە 60 جاڭا قۇجات قابىلداندى. اتاپ ايتقاندا, ەسىرتكىگە قارسى ستراتەگيا, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ جوسپارى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى كەلىسىم, ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ستراتەگياسى سىندى قۇجاتتار اسا ماڭىزدى.

ۇيىمعا مۇشە جانە باقىلاۋشى مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى جەتىلدىرە تۇسەتىن تارتىمدى جوبالار, اتاپ ايتقاندا, «شىۇ ەلدەرىنىڭ رۋحاني-كيەلى مەكەندەرى» جانە «شىۇ-نىڭ جىبەك جولى» حالىقارالىق مۋزىكالىق فەستيۆالى سىندى جوبالار ىسكە قوسىلدى. الماتى قالاسى شىۇ-نىڭ مادەني جانە تۋريستىك استاناسى رەتىندە تانىلدى.

- حالىقارالىق ۇيىمدارعا توراعالىقتان ەل نە ۇتادى؟

- حالىقارالىق ۇيىمدارعا توراعالىق ەتۋ ارقىلى مەملەكەتتەر سول ۇيىم شەڭبەرىندە سىرتقى ساياسي باسىمدىقتارىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك الادى. قازاقستان بەيبىتسۇيگىش مەملەكەت رەتىندە ۇنەمى سىرتقى ساياساتتا حالىقارالىق بەيبىتشىلىككە ۇلەس قوساتىن ءىرى جوبالاردىڭ باستاماشىسى. الەمدىك قاۋىمداستىقتا قازاقستان ءدال وسىنداي بەينەمەن تانىلعان جانە ۇلكەن ابىروي مەن بەدەلگە يە. مۇنى سامميت بارىسىندا بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتتەريش مىرزا دا قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىك باستامالارىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن تىلگە تيەك ەتتى.

وسى جىلدىڭ 28 مامىرىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «Euronews» تەلەكانالىنىڭ سايتىندا «ورتا دەرجاۆالار مۋلتيلاتەراليزمدى قۇتقارا الادى» اتتى ماقالاسى جارىق كورگەنى بەلگىلى. اتالعان ماقالادا پرەزيدەنت قازىرگى گەوساياسي الاساپىراندا «ورتا دەرجاۆالاردىڭ» ءرولى تۋرالى تۇجىرىمداماسىن تالقىعا سالدى. استانا سامميتىندە پرەزيدەنتتىڭ «ورتا دەرجاۆالار» تۋرالى تۇجىرىمداماسىن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپين مىرزا قولدايتىنىن ءبىلدىرۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بىتىمگەرشىلىك, اراعايىندىق تۇرعىسىنان بەدەلىنىڭ اسا جوعارى دەڭگەيدە ەكەندىگىنىڭ كورسەتكىشى.

- استاناداعى شىۇ سامميتىندەگى ەلەۋلى جاڭالىقتار رەتىندە نەنى اتاۋعا بولادى؟

- استاناداعى شىۇ ءسامميتىنىڭ باستى جاڭالىعى بەلارۋس رەسپۋبليكاسى ۇيىمنىڭ تولىققاندى مۇشەلىگىنە قابىلداندى. «شىۇ پليۋس» فورماتى نەگىزىندە سەرىكتەس ەلدەردىڭ مەملەكەت باسشىلارى سامميتكە قاتىستى.

شىۇ-نىڭ گەوگرافيالىق كەڭىستىگى جىلدان جىلعا كەڭەيىپ كەلەدى. ىنتىماقتاستىق ساندىق قانا ەمەس, ساپالىق تۇرعىدان نىعايىپ جاتىر. ۇيىم استانادا 26 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى مەن وكىلدەرىنىڭ باسىن قوستى. ونىڭ ىشىندە 14 مەملەكەت شىۇ-نىڭ ديالوگ پلاتفورماسىندا سەرىكتەس ەلدەر ساناتىنا جاتادى.

- بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ شىۇ قوسىلۋىمەن قانداي وزگەرىستەر بولۋى ىقتيمال؟

- شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى قۇرىلعاننان بەرى ازيا ەلدەرىنىڭ ءوزارا سەنىم جانە ىنتاماقتاستىعىنىڭ ءبىر پلاتفورماسى رەتىندە ورنىقتىرعان بولاتىن. بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ تولىققاندى مۇشە بولۋى ۇيىمنىڭ ەۋرازيالىق سيپاتقا ترانسفورماتسيالانۋىنىڭ العاشقى قادامى دەپ ايتۋعا بولادى.

- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!