فوتو: kisi.kz/
بىرىنشىدەن, ۇيىمنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ پوستكەڭەستىك ايماقتان باستالدى. 1996 جىلى «شانحاي بەستىگى» قۇرىلدى, بۇل – كسرو-نىڭ قۇلدىراۋىن تۇسىندىرە وتىرىپ, الەمدەگى ديالوگ قۇرالدارىن ىزدەۋدىڭ ناتيجەسى. كەيىنگى 30 جىلدىڭ ىشىندە بۇل حالىقارالىق ۇيىم جوعارى دەڭگەيدەگى پىكىرتالاس كلۋبىنان ەۋرازيا حالقىنىڭ جارتىسىن جانە ەكونوميكالىق رەسۋرستاردىڭ ەداۋىر بولىگىن ءوز قامقورلىعىنا بىرىكتىرەتىن بەدەلدى ينستيتۋتقا اينالدى. ۇيىمنىڭ وتىرىستارىندا قاۋىپسىزدىكتەن مادەنيەتكە دەيىنگى ماسەلەلەردىڭ ەڭ ۇلكەن سپەكترى تالقىلانادى. بۇل جاڭا مۇشەلەردى قاتارىنا قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي ۇستانىم, اسىرەسە گەوساياسي قاقتىعىستار كەزىندە ماڭىزدى. سەبەبى بۇل ءبىر تاراپتى انىق قابىلداۋعا دايىن ەمەس ادامدار ءۇشىن ديالوگ كەڭىستىگىن تاڭداۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. دەمەك بۇل شىۇ-نىڭ كۇن ساناپ كەڭەيىپ كەلە جاتقانىن تانىتادى.
ەكىنشىدەن, الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ شارتتى تۇردە باتىس ەمەس بولىگى ەۋرو نەمەسە امەريكالىق ورتالىق بولمايتىن ديالوگ الاڭىن ىزدەيتىنى تۇسىنىكتى. قىتاي مەن ءۇندىستاننىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق كۇشى, رەسەيدىڭ ەگەمەندىگى, ورتالىق ازيانىڭ ايماقتىق قوسىلعان قۇن تىزبەگىنە ينتەگراتسياسى – مۇنىڭ ءبارى ۇلكەن ەۋرازيا تۇرعىسىنان پروبلەمالاردى تالقىلاۋ قاجەتتىلىگى بار جاعدايلاردى تۋدىرادى. بۇل سونىمەن قاتار قاۋىمداستىقتاعى تالقىلاۋ الاڭىنىڭ تارتىمدى بولا تۇسكەنىن بىلدىرەدى.
ديالوگ الاڭىن ىزدەۋ تەك شىۇ-عا قاتىستى ەمەس. ماسەلەن, بىلتىر وڭتۇستىك افريكادا وتكەن بريكس-كە دە كوپ كوڭىل بولىنگەنىن ايتۋ كەرەك. بۇل ۇيىم دا بىرتىندەپ كەڭەيىپ كەلەدى جانە سوڭعى سامميتتە پرەزيدەنت شىۇ, بريكس جانە بريكس+ ءوزارا ارەكەتتەسۋ قاجەت ەكەنىن ايتقان بولاتىن. بولاشاقتا شىۇ ستراتەگيالىق ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋ پلاتفورماسىنا اينالۋى مۇمكىن. بۇل اسىرەسە ورتا دەرجاۆالاردىڭ داۋسى تولىق ەستىلمەيتىن بۇۇ-داعى پروبلەمالار اياسىندا وتە ماڭىزدى. بولاشاقتا ءبىز ۇكىمەتتەر اراسىنداعى شىۇ فورماتىنداعى ديالوگتى كۇشەيتەمىز دەپ ويلايمىن. ويتكەنى پرەمەر-مينيسترلەردىڭ دەڭگەيى ناقتى شەشىمدەر ازىرلەۋدى كوزدەپ وتىر.
ۇشىنشىدەن, شىۇ الەمدىك وقيعالار كۇنتىزبەسىندە قوناقتاردىڭ مارتەبەسى جانە جالپى ولاردىڭ كەزدەسۋ مۇمكىندىگى تۇرعىسىنان ماڭىزدى ەكەنى انىق. استاناعا قىتاي باسشىسى سي تسزينپين الدىمەن مەملەكەت باسشىسىمەن كەزدەسۋ ءۇشىن كەلدى. بۇدان كەيىن رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتينمەن كەزدەسۋى جوسپارلانعان. تۇركيا پرەزيدەنتى ەردوعاننىڭ پۋتينمەن كەزدەسۋى تۋرالى دا كوپ ايتىلدى. وسىنداي ماڭىزدى كەزدەسۋلەردىڭ قازاقستاندا ءوتۋى الەمنىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر. سەبەبى وڭىردەگى ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى قايشىلىقتاردىڭ وڭ شەشىمىن تابۋعا باعىتتالعان مۇنداي ديالوگ كوپتەن بەرى بولماعان. سونداي-اق سامميت اياسىندا ورتالىق ازيا ەلدەرى كوشباسشىلارىنىڭ لوگيستيكا, تاۋار اينالىمى, بىرلەسكەن جوبالار ماسەلەلەرى بويىنشا ءىرى دەرجاۆالارمەن ۇجىمدىق ديالوگى دە ماڭىزدى.
ءسامميتتىڭ رەسمي كۇن تارتىبىنەن باسقا, استانادا ەكونوميكا جانە قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى مەملەكەتارالىق جانە وڭىرارالىق ءوزارا ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى تالقىلانادى. گەوساياسي شيەلەنىس اياسىندا ديالوگ ءۇشىن مۇنداي فورماتتار وتە ماڭىزدى جانە ينۆەستيتسيالاردىڭ وسۋىنە, ينفراقۇرىلىمدىق الەۋەتتىڭ ارتۋىنا, ەكولوگيا, تەرروريزمگە قارسى, ەسىرتكى ترافيگىنىڭ جولىن كەسۋ سەكىلدى كوپتەگەن سالاداعى پروبلەمالاردىڭ وڭ شەشىلۋىنە تاپتىرماس مۇمكىندىك تۋدىرادى. شىۇ فورماتىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر كەيىنىرەك بۇۇ, بريكس, باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وتىرىستارىندا كورىنىس تابادى.
نيكيتا شاتالوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
