ەلارالىق ماسەلەلەردىڭ وڭتايلى شەشىمى

القالى جيىنعا 16 ەلدىڭ پرەزيدەنتى مەن ۇكىمەت باسشىلارى, سونداي-اق 7 حالىقارالىق ۇيىم­نىڭ جەتەكشىلەرى قاتى­سادى. وسىنىڭ ءوزى-اق بۇل جولعى ۇيىم­نىڭ وتىرىسى ءداستۇرلى فورماتتان اناعۇرلىم وزگەشە بولاتىنىن كورسەتىپ وتىر.

تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, 1996 جىلى قازاقستان, قىتاي, رەسەي, قىرعىز رەسپۋب­ليكاسى جانە تاجىكستان باسشىلارى شانحاي قالاسىندا باس قوسىپ, شەكارا اۋماعىندا اسكەري سەنىم شارالارىن كۇشەيتۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعان ەدى. ال 2001 جىلى «شانحاي بەستىگىنىڭ» نەگىزىندە شىۇ قۇرىلدى.

كەيىن ۇيىم اۋقىمى كەڭەيىپ, پاكىس­تان, وزبەكستان, ءۇندىستان, يران مەم­لە­كەتتەرىمەن تولىقتى. الدا­عى استانا ساممي­تىندە بەلارۋس ۇيىم قۇرامىنا قا­بىل­دانادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. دەمەك بۇل ۇيىمنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىنىڭ ارتىپ, قاۋىمداستىق كوتەرگەن ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋ جول­دارى كۇن تارتىبىندە تۇر­عا­نىن كورسەتىپ بەرەدى. وسىلايشا, بۇگىندە شىۇ ەۋرازيالىق ۇيىمعا اينالىپ كەلەدى.

ەلىمىز 2004, 2010 جəنە 2016 جىلدارى وسى ۇيىمعا توراعالىق ەتكەن بولاتىن. بىلتىرعى سام­ميتتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءتور­تىنشى توراعا­لىعى­مىزدىڭ باسىم باعىتتارىنا توق­تالىپ, قاۋىپسىزدىك پەن تۇراق­تى­لىقتى قامتاماسىز ەتۋ, ساۋ­دا-ەكونوميكالىق بايلانىس­تاردى ارتتىرۋ, ەنەرگە­تي­كالىق ىنتى­ماقتاستىقتى كۇ­شەيتىپ, تسيفرلىق سالاداعى ارىپتەستىك اياسىن كەڭەيتۋ, مادەني-گۋماني­تارلىق بايلانىستاردى دامىتۋ جانە ەكولوگيا سالاسىنداعى ءوزارا بىرلەسكەن ارەكەتتى نىعايتۋدىڭ ماڭىزىن ايتقانى ەسىمىزدە. ءبىزدىڭ ەلدىڭ باستاماسىمەن بيىل شىۇ-دا «ەكولوگيا جىلى» بولىپ جاريالاندى.

اقپان ايىندا الماتىدا شىۇ-نىڭ تسيفرلىق فورۋمى, ال ساۋىردە تۇركىستاندا «التىن وردا جəنە ونىڭ مۇراسى» حالىقارالىق عىلى­مي-تاجىريبەلىك كونفە­رەن­­­تسياسى ءوتتى. جالپى, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 150-دەن اسا ءىس-شارا ۇيىم­داستىرىلدى. وسىنداي اۋقىم­دى ءىس-شارالار ۇيىمعا مۇشە ەلدەر­دىڭ ىنتىماقتاستىعىن ارتتىرىپ, وڭىرگە ورتاق ماسەلەلەردىڭ وڭتايلى شەشىلۋىنە سەرپىن بەرەدى. ال 3-4 شىلدە كۇندەرى وتەتىن سامميت قورىتىندىسى نەگىزىندە ءتۇرلى سالاعا قاتىستى 20-دان استام قۇجات قابىلداۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە نەگىزگى ساياسي قۇجات – استانا دەكلاراتسياسى قا­رالادى. بۇل قۇجاتتا شىۇ-نىڭ حالىقارالىق وزەكتى جانە وڭىرلىك ماسەلەلەر باعىتىنداعى ۇستانىمى ايقىندالىپ, ۇيىم­نىڭ وتكەن كەزەڭدەگى قىزمەتى قورىتىندىلانباق. ۇيىمعا قاجەتتى بۇل قۇجات ءوڭىردى دامى­تۋدىڭ ءارى قارايعى باعىتتارىن ناقتىلاپ, قارىم-قاتىناستى جاڭا باعىتتا جانداندىرادى.

ەرلان احمەدي,
ساياسي ساراپشى