XVI عاسىردا تاريحي ادەبيەتتەگى كورنەكتى جازبا ەسكەرتكىش «تاريح-ي-راشيدي» قۇندى دەرەككوز رەتىندە الەم زەرتتەۋشىلەرىنىڭ نازارىن اۋداردى. الەمگە ايگىلى تاريحشى, فيلوسوف, عۇلاما اقىن, ديپلومات, اسكەري قولباسشى مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ ءدىني-فيلوسوفيالىق جانە عىلىمداعى تانىمدىق وي-پىكىرلەرىن, قوزقاراستارىن تالقىلاۋ ارقىلى زامان تالابىنا ساي پىكىرلەردى تالداۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتقان فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك سەرىك سەيدۋمانوۆ عالىم ەڭبەكتەرى قازاقستانداعى ادىلەتتىلىك قاعيداتتارىن ورنىقتىرۋ مەن ناسيحاتتاۋدىڭ تاريحي جانە يدەيالىق باستاۋلارىنا ارقاۋ بولاتىندىعىن اتاپ ءوتتى.
«تاريح-ي-راشيدي» كىتابى مەن «جاھاننامە» داستانى, عۇلامانىڭ تاريحي تۇلعاسى مەن ەڭبەك جولى قازاق مەملەكەتتىلىگى مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ اراسىندا زور قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. م.دۋلاتي جازعان «تاريح-ي-راشيدي» تاريحي-مەمۋارلىق شىعارماسى مەن «جاھاننامە» پوەماسى الەمدىك مادەنيەتتىڭ قازىناسىنا ەندى. «تاريح-ي-راشيدي» – قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىن, XIV–XVI عاسىرلارداعى تاريحي وقيعالاردى ەنتسيكلوپەديالىق تۇردە سيپاتتايتىن شىعارما. تۇركى تىلىندە (شاعاتاي ديالەكتىسىندە) جازىلعان فيلوسوفيالىق ستيلدەگى «جاھاننامە» نەگىزگى ادامزاتتىڭ مادەنيەتى مەن قۇندىلىقتارىن شىنايى سۇيىسپەنشىلىك پەن پوەتيكالىق قابىلداۋ بولىپ تابىلادى», دەپ اتاپ ءوتتى س.سەيدۋمانوۆ.
1999 جىلدىڭ كۇزىندە مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ تۋىلعانىنا 500 جىل تولدى. بۇل داتا يۋنەسكو جانە ودان تىس اۋماقتا اتالىپ ءوتىپ, عۇلاما مۇراسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ودان سايىن ارتتىرا ءتۇستى. وسى رەتتە م.ح.دۋلاتي مۇراسىن اۋدارۋعا, جۇيەلەۋگە, جاريالاۋعا باسشىلىق ەتكەن مارقۇم شىعىستانۋشى, اكادەميك ءابساتتار دەربىسالىنىڭ ەڭبەگى ايرىقشا. وسى ورايدا ۇعا اكادەميگى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بەرەكەت كارىباەۆ «مۇحاممەد حايدار دۋلاتي جانە قازاق حاندىعى تاريحىنىڭ دەرەكتىك ماسەلەلەرى» اتتى بايانداماسىندا «تاريحي-ي-راشيدي» شىعارماسى ناقتى تاريحي وقيعالاردى, مادەني انتروپولوگيالىق سيپاتتاعى مالىمەتتەردى قامتيتىندىعىمەن قۇندى ەكەنىن العا تارتتى. «شىعارماداعى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ, كۇشەيۋ جانە «ۋاقىتشا» السىرەۋ كەزەڭدەرىنە قاتىستى دەرەكتەردى وريگينالدى ءارى نەگىزگى جانە ەڭ باستى مالىمەتتەرى قاتارىنا جاتقىزامىز. قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىمەن دۋلاتي ەسىمى قالىڭ جۇرتشىلىققا تانىمال بولا باستادى. قازىرگى كۇندە مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ ەسىمى مەن ونىڭ «تاريح-ي-راشيدي» ەڭبەگى قازاق ەلىنىڭ تاريحىندا وزىنە لايىقتى باعاسىن الدى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى», دەيدى اكادەميك.
فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ناتاليا سەيداحمەتوۆا تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق تاريحي-مادەني مۇراسىنا اينالعان «تاريحي-ي-راشيدي» شىعارماسىنا, ونىڭ تەرەڭ ماعىنالى قۇرىلىمىنا توقتالسا, «بۇقارالىق ساناداعى حالىقتىڭ باتىرلار جىرلارىنىڭ ايشىقتالۋى» بايانداماسىندا رۋحاني انتروپولوگيالىق سيپاتتاعى ادام قۇندىلىقتارى قاتارىندا ەپوستار, جىرلاردىڭ تاربيەلىك ءرولىنىڭ اۋقىمدىلىعىن ينستيتۋتتىڭ فيلوسوفيا ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور Cەرىك نۇرمۇراتوۆ تىلگە تيەك ەتتى. «قازاق حالقىنىڭ وتكەنi جونiندەگi جازبا دەرەكتەردە قالعان دۇنيەلەر وتە از. ال حالىق تاريحىن جازۋ وڭايعا تۇسپەيدى. مۇحاممەد حايدار دۋلاتي شىعارماشىلىعىنان فولكلور, باتىرلار جىرىنان سۋسىنداعانىن انىق بايقايمىز. بۇگىندە تاريحي وقيعالاردىڭ ماڭىزدى تۇستارى ساقتالعان قازاق فولكلورىنا ءجيى ورالۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى, كوشپەلi تايپالار تاريحىنىڭ بەلگiسiز, كۇڭگiرت كەزەڭدەرiن ايقىنداۋدا حالىق اڭىزدارىن پايدالانۋ, كوزقاراسى مەن فيلوسوفياسىن تۇجىرىمداۋدا ءرولىنىڭ جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى», دەيدى س.نۇرمۇراتوۆ.
عالىمنىڭ جەكە ءومىربايانىنا بايلانىستى دەرەكتەردى العا تارتا وتىرىپ, «تاريح-ي-راشيدي» ەڭبەگىندەگى ءدىني كاتەگوريالارعا توقتالعان ينستيتۋتتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باقىتجان ساتەرشينوۆ «مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ ءدىني كوزقاراستارى مەن قايراتكەرلىگى» بايانداماسىندا ءۇندىستاننىڭ كاشمير ولكەسىندەگى ءدىني توپتار مەن اعىمدارعا قاتىستى دەرەكتەرمەن ءبولىسىپ, عىلىمي تالقىلاۋعا سۇرانىپ تۇرعان ماعلۇماتتاردى العا تارتتى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ءدۋلاتيدىڭ رۋحاني مۇراسى ورتاعاسىرلىق رۋحاني جادىگەر رەتىندە ءۇندىستاندا, پاكىستاندا, باتىس ەۋروپادا كەڭىنەن تانىمال بولعانىمەن, كەزىندە يمپەريالىق سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان ءوز ەلىندە تاريحي تانىمنان تىس قالدى. «كوبىنە مىرزا حايدار تۋرالى نەگىزگى مالىمەتتەر ونىڭ ءوزىنىڭ «تاريح-ي راشيدي» شىعارماسىنان بەلگىلى. ال اقىندىق مۇراسىنان قالعان جالعىز شىعارما – ەرتەگى ۇلگىسىمەن قۇرىلىپ, تۇركى تىلىندە جازىلعان – «جاhاننامە» داستانى. بۇل شىعارما بەرلين قالالىق كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى تۇر. مۇنى بەلگىلى باشقۇرت عالىمى احمەت زاكي ءۋاليدي كەزدەستىرگەن. كولەمى 125 بەتتەن تۇراتىن قولجازبانى 1814 جىلى مولدا ومار يبن-قاشى كوشىرگەن. الايدا وزگەرىستەردى ەنگىزۋ حايدار مىرزانىڭ بۇل ەڭبەگى ءالى قالىڭ وقىرماننىڭ قولىنا تيە قويعان جوق. ءدۋلاتيدىڭ قازاقتىڭ رۋحاني مادەنيەتى مەن دۇنيەتانىمدىق جۇيەسى تاريحىنداعى ويشىل رەتىندە الاتىن ورنى وسى كۇنگە دەيىن باسى تولىق اشىلماي كەلە جاتقان ماسەلە», دەيدى پروفەسسور.
م.ءدۋلاتيدىڭ تۇلعالىق بولمىسىنىڭ قالىپتاسۋىنا تۇركىلىك كوشپەلى دۇنيەتانىم مەن يسلام ءدىنىنىڭ اسەر-ىقپالى جايىندا «م.ح.ءدۋلاتيدىڭ دۇنيەتانىمى جانە وسى زامانعا بەرەر ونەگەسى» بايانداماسىندا مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي مۋزەيلىك دەرەكتانۋ جانە قولجازبا ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى جاسۇلان بەلتەنوۆ بايانداسا, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتى ءدىنتانۋ جانە مادەنيەتتانۋ كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, PhD م.جۇزەي «مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ ءدىني كوزقاراسى» تاقىرىبىندا, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور ن.اتىعاەۆ «مۇحاممەد حايدار دۋلاتي جانە ونىڭ تاريح-ي-راشيدي شىعارماسى» اتتى بايانداما جاساپ, تۇلعا جانە ونىڭ قۇندى ەڭبەكتەرى حاقىنداعى ويلارىن ورتاعا سالدى.
الماتى
