سۋ ايدىندارىنىڭ ەڭ ىرىلەرى – كاسپي, ارال تەڭىزدەرى, بالقاش, الاكول, زايسان كولدەرى, قاپشاعاي, بوگەن, بۇقتىرما سۋ قويمالارى, جايىق, ەرتىس, ەسىل, سىرداريا, توبىل, نۇرا وزەندەرى. كاسپيدە دۇنيەجۇزىندەگى بەكىرە بالىقتارىنىڭ 80%-ى شوعىرلانعان.
ۆەتەريناريالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ قازىرگى جۇيەسى بالىقتار مەن باسقا دا سۋ جانۋارلارىنىڭ ەپيزووتياسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن, سونىڭ ىشىندە ولاردىڭ اۋرۋىن دياگنوستيكالاۋدى, الدىن الۋدى جانە ەمدەۋدى تولىق قامتىمايتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. مىسالى, بيىل مامىردا بەلگىلى بولعانداي, استانا قالاسىندا 100-دەن اسا وندىرىستىك ورىن سانيتارلىق قاداعالاۋدان وتپەگەن ونىمدەردى ساۋداعا سالىپتى. كەيبىر زەرتحانالاردا زەرتتەۋ جۇمىستارى دۇرىس جۇرگىزىلمەگەن. ساۋدا ورىندارىنا تۇسكەن بالىقتار اۋداندىق زەرتحانالاردا تەكسەرىلمەيدى, سەبەبى اۋلانعان بالىق ول جەرگە جەتپەيدى, ال جەتە قالعاننىڭ وزىندە تەكسەرەتىن مامان دا جوق.
بالىقتاردا بالاڭقۇرت كەزىندە تىرشىلىك ەتەتىن كەيبىر پارازيتتەر ادام اعزاسىنا نەمەسە ەتقورەكتى جانۋارعا ءتۇسىپ, اۋرۋ تۋدىرۋى مۇمكىن. رەسپۋبليكالىق ۆەتەرينارلىق زەرتحانانىڭ يحتيوپارازيتارلىق جانە عىلىمي ەكسپەديتسيالاردىڭ زەرتتەۋىمەن ەلىمىزدە ادام مەن ەتقورەكتىلەرگە قاۋىپتى 13 ينۆازيالىق اۋرۋ انىقتالعان. ولار – وپيستورحوز, مەتورحوز, انيزاكيدوز, كونتراتسەكوز, پورروتسەكوز, ەۋسترونگيليدوز, اپوفاللوز, گناتوستوموز, ەحينوحازموز, مەتاگونيموز, ديوكتوفيموز, ديفيللوبوتريوز, پسەۆدامفيستوموز.
كاسپي تەڭىزىندە جانە جايىق, قيعاش وزەندەرىندە ءپارازيتتىڭ 28 تۇرىمەن زالالدانعان بالىقتار انىقتالدى. تەكسەرۋ بارىسىندا بالىقتاردىڭ ىشىندە ادام مەن ەتقورەكتىلەردىڭ دەنساۋلىعىنا وتە قاۋىپتى انيزاكيس, پورروتسەكۋم, كونتراتسەكۋم, ەۋسترونگيليدەس جانە وپيستورحيس بالاڭقۇرتتارىمەن زاقىمدانعان بالىقتار بارى دالەلدەندى. انيزاكيدوزدار (انيزاكيس, پورروتسەكۋم, كونتراتسەكۋم) قوزدىرعىشىنىڭ بالاڭقۇرتتارى كاسپيلىك, دولگيندىك پەن ۇلكەن كوزدى مايشاباق, بەرىش, كوكسەركە, اقمارقا, قىلىشتا, جايىندا, تەڭىز كوكسەركەسىندە, پارسى جانە ورىس بەكىرەسىندە, شوقىر, تابان, بالپان, قاراكوز, شاباق, تىكەندى بالىق, ايناكوز, كوكتىران, كۋتۋم جانە الابۇعادا تابىلدى. انيزاكيدوز كاسپيدە عانا تابىلىپ تۇرعان جوق, شەتەلدەردەن كەلەتىن بالىقتاردا دا ءجيى كەزدەسىپ جاتادى.
عىلىمي ەكسپەديتسيالاردىڭ دەرەگىندە ەۋسترونگيليدوز قوزدىرعىشى – جايىق, قيعاش, مارقاكول, بالقاشتا, انيزاكيدوز – جايىق, قيعاش, بۇقتىرما سۋ قويماسىندا, كونتراتسەكوز – ارال, سىرداريا, بۇقتىرما سۋ قويماسىندا, ىلە, شۋ, تالاس, بالقاش, الاكول, بيلىكولدە, پورروتسەكوز – جايىق, سىرداريادا, گناتوستوموز – ارالدا, ديوكتوفيموز – سىرداريا جانە ارالدا, اپوفاللوز, مەتاگونيموز, پسەۆدامفيستوموز, ەحينوحازموز, ديفيللوبوتريوز قوزدىرعىشتارى كاسپيدە تىركەلگەنى باياندالعان.
بىزدە وپيستورحوزدىڭ بىرنەشە تابيعي وشاعى قالىپتاسقان. ەرتىس وزەنىنىڭ القابى گەلمينتوزدىڭ ءىرى ورداسى ەكەن. تابيعي وشاق ساناتىنا قاراعاندى سۋ قويماسىنان باستاپ, قورعالجىن كولدەرىنە دەيىن سوزىلىپ جاتقان نۇرا وزەنى, وعان قوسىلاتىن شولاق, كوكتال, شالقار, ەسەي, جانىبەك-شالقار, سۇلتانگەلدى, ءبىرتابان سياقتى كولدەر جاتادى. سونداي-اق شىدەرتى, سىلەتى, ىرعىز, تورعاي, سارىسۋ وزەندەرى مەن كوكتەمدە سۋى قوسىلاتىن كولدەردە, قۇلانوتپەس, ەسىل وزەندەرىندە, شىعاناق-شىدەرتى الابىنداعى كولدەردە, تورعاي-شالقارتەڭىز الابىنداعى, ىرعىز, ۇلى-جىلانشىق, قابىرعا-تورعاي الابىنداعى وزەندەرىندە, سارى-قوپا-توبىل الابىنداعى كولىندە, قاراسول كولىندە, بايقوڭىر, ويىل, قامىساقتى وزەندەرىندە وپيستورحوزدىڭ تابيعي وشاقتارى انىقتالعان.
وسى اۋرۋلاردىڭ ادامدار اراسىندا تارالۋىنا سەبەپشى بولىپ وتىرعان تومەندەگى ماسەلەلەرگە توقتالايىق. بىرىنشىدەن, ارناۋلى ساتۋ ورىندارىنان باسقا جەرلەردە (بازارلاردىڭ جانە دۇكەندەردىڭ جانىندا, كوشەلەردە) زەرتحانادان وتپەگەن بالىقتار ءجيى ساتىلادى. ەكىنشىدەن, ساتىلىمداعى بالىق قانداي سۋ قويمالارىنان اۋلانعانى بەلگىسىز, ويتكەنى كوبىنە قولدارىندا ۆەتەرينارلىق قۇجات بولمايدى. ۇشىنشىدەن, بازارداعى زەرتحانالاردىڭ كوپشىلىگى جەكەمەنشىك قولدا, سوندىقتان بالىقتاردى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسىن قاداعالاۋ قيىندىق تۋدىرادى. تورتىنشىدەن, بالىق وڭدەۋمەن اينالىساتىن ادامدار الدىن الۋ شارالارىن ساقتاۋعا ءتيىستى, ونىڭ ىشىندە شيكى بالىقتىڭ تارتىلعان ەتىنىڭ جانە بالىقتىڭ شيكى ونىمدەرىنىڭ ءدامىن تاتۋعا بولمايدى, ۋاقىتىندا قالدىقتاردى زالالسىزداندىرۋ كەرەك. بەسىنشىدەن, بالىقتىڭ قالدىعىن كولگە جانە قوقىس توگەتىن جەرگە تاستاۋعا, شيكى بالىق پەن قالدىقتارىن ءۇي جانۋارلارىنا بەرۋگە بولمايدى.
جالپى, قاۋىپسىزدىك جانە سانيتارلىق نورمالاردىڭ تالاپتارىنا سايكەس زەرتحانانىڭ زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ادام دەنساۋلىعىنا جانە ەتقورەكتىلەرگە قاۋىپتى ءتىرى بالاڭقۇرتتارى (مەتاتسەركاريلەرى) انىقتالسا, بالىق پەن وڭدەلگەن ونىمدەرىن ساتۋعا تىيىم سالىنادى. مۇنداي ونىمدەر «شارتتى جارامدى» نەمەسە «جارامسىز» ساناتىنا اۋىستىرىلادى. «شارتتى جارامدى» بالىقتى تۇزداۋ, توڭازىتۋ, ىستاۋ نەمەسە كونسەرۆىلەۋ جولىمەن وڭدەۋدەن وتكىزگەننەن كەيىن عانا قولدانۋعا بولادى.
تۇزداۋ كەزىندە بالىق ەتىندە تۇزدىڭ ماسسالىق بولىگىن 14%-عا جەتكىزە وتىرىپ (ياعني 1 كگ بالىق سالماعىنا 140 گرامم تۇز, تۇزداۋدىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن باستاپ +1, +2ºس تەمپەراتۋرادا), تۇزدىقتىڭ تىعىزدىعى 1,20 بولۋى كەرەك. 10, 25 سم-گە دەيىنگى ۇساق بالىقتاردى – 21, ال 25 سم-دەن جوعارى ءىرى بالىقتاردى 40 تاۋلىك تۇزدىقتا ۇستاۋ قاجەت.
سادىبەك توقپان,
ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
