حالىقارالىق جۋرناليستيكا مەكتەبى: ءبىلىم مەن بىلىك

ءسوزدىڭ باسىن ۋنيۆەرسيتەتتەگى ەرەكشە­لىكتەن باستايىق. مۇندا فاكۋلتەت جوق. حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي مەكتەپ بار. ستۋدەنتتەر ءۇش-اق جىل وقيدى. وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن IELTS قاجەت. وقىتۋ اقش پەن ۇلىبريتانيا جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن. ەڭ باستى ەكى باعىتى – حالىقارالىق جانە زەرتتەۋ جۋرناليس­تيكاسى. بۇل ەرەكشەلىك ءبىلىم ورداسىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاعان ساتتە-اق بىلىنەدى. ءدالىزدىڭ ءبارى سالاعا قاجەتتى جاڭا جابدىققا تولى. كوزدىڭ جاۋىن الادى. ءىشىن ارالاپ ءجۇرىپ, شەتەلدىك مەدياكەشەندەرىنە كىرىپ كەتكەندەي سەزىمدە بولدىق. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز – كوپ ۋنيۆەرسيتەتتە قالىپتى اۋديتوريا عانا بار. قۇرال-جابدىقتارعا جۇتاڭ. بار بولعان كۇننىڭ وزىندە ستۋدەنتتەرگە قولجەتىمسىز ەكەنى امبەگە ايان. سوندىقتان دا بۇل جاعىنان ىزدەپ كەلگەن وردامىزدىڭ اتى وزىپ تۇر.

2021 جىلى Maqsut Narikbayev University جوعارى گۋمانيتارلىق مەكتەبى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن ءتيىمدى پايدالانۋ داعدىلارى بار, قۇقىقتىق, قارجى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتتى تەرەڭ بىلەتىن كاسىبي ءجۋرناليستى دايارلاۋ ماقساتىندا جۋرناليستىك زەرتتەۋ سالاسىنداعى «جۋرناليستيكا: اناليتيكا جانە زەرتتەۋ» باكالاۆريات باعدارلاماسىن اشىپتى. باعدارلاما 2022 جىلى ءبىلىم ساپاسىن قامتاماسىزداندىرۋ بويىنشا تاۋەلسىز اگەنتتىكتىڭ (IQAA) ۇلتتىق اككرەديتتەۋىنەن ءساتتى ءوتتى. وسى باعدارلاما اياسىندا Maqsut Narikbayev University ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىمىن تاجىريبەلىك تۇرعىدا شىڭداۋ ءۇشىن «Video Studio» جانە «Media Hub» ستۋديالا­رىن جاساقتادى. ءار ستۋديا كاسىبي تۇسىرىلىمگە ار­نالعان فوتواپپارات, شتاتيۆ, وبەكتيۆ, جارىقتاندىرعىش, سوفتبوكس, ميكروفون, سۆەتوديودتى جارىقتاندىرعىش, سۋفلەر سەكىلدى قۇرالدارمەن جابدىقتالعان ءارى تسيكلوراماسى بار فوتو, ۆيدەو, پودكاست ايماقتارىن قامتيدى.

2023 جىلى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا Maqsut Narikbayev University «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ تەلەراديوكەشەنى» مەديا-حولدينگىمەن بىرلەسىپ حالىقارالىق جۋرناليستيكا مەكتەبىن اشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. وسىعان وراي ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىر بولىگى رەننوۆاتسيادان ءوتىپ, وعان قوسا ستۋدەنتتەردىڭ پراكتيكاسىنا باعىتتال­عان «News Studio», «Podcast Area», جاڭالىقتار­دى تىكەلەي ەفيردە كورسەتەتىن LED ەكران, قۇرال­داردى جالعا بەرەتىن «Equipment Room», «Media Lab» مونتاج ستۋدياسى اشىلدى. وسى مۇم­كىندىكتى پايدالانىپ ستۋدەنت­تەر جۋر­ناليستيكالىق داعدى, داتا جۋر­نا­ليس­تيكا, مەدياتەحنولوگيالار, حالىق­ارالىق قاتىناستار, ەتيكا جانە زاڭ مودۋلدەرىن ءوتىپ ءجۇر.

– ءبىزدىڭ كوپ ۋنيۆەرسيتەت تەوريا جا­عى­نا اسا ءمان بەرەتىنىن بىلەمىز. ونى تۇگەلدەي جوققا شىعارمايمىن. دەسە دە ءتورت جىل جۋرناليستيكانى وقىپ, نە ماقا­لا جازا المايتىن, قولىنا ميكروفون ۇستاي­ المايتىن, سيۋجەت جاساي المايتىن­داردى­ ءجيى كەزدەستىرەمىز. بۇل – ءبىلىم جۇيە­سىنىڭ ساپاسىزدىعىن بىلدىرەدى. سول ءۇشىن ­دە جۋرناليستيكاسى دامىعان ەلدەردىڭ ۇلگى­سىن قولدانۋىمىز قاجەت. جالپىلاما كو­شىرە سالۋعا دا بولمايدى. ونى يكەمدەۋ كەرەك. مەن ۇلىبريتانيانىڭ ليدس ۋني­ۆەر­سيتەتىندە حالىقارالىق جۋرناليستيكانى وقىدىم. ول جاقتىڭ جۇيەسىمەن جاقسى تانىسپىن, ءوز تاجىريبەمدە قولدانامىن. ودان كەيىن بىزدەگى مۇعالىمدەردىڭ ءبارى – پراكتيك جۋرناليستەر. ولار جۋرناليستيكا الاڭىندا جۇرگەننەن كەيىن ءىستىڭ قىر-سىرىن جاقسى بىلەدى. ءوز بويلارىنان وتكىزىپ, ۇعىندىرا الادى, – دەدى Maqsut Narikbayev University حالىقارالىق جۋر­نا­ليستيكا مەكتەبىنىڭ دەكانى ايگۇل جامالوۆا.

شەتەلدىك جۇيەلەر قانداي پاندەردى وقىتاتىنىن بىلگىمىز كەلەدى. شەتەلدەردە سالالىق جۋرناليستيكا مەن زەرتتەۋگە باسا ءمان بەرىلەدى ەكەن. مىسالى, حالىقارالىق جۋرناليستيكا مەكتەبىنىڭ وقىتاتىن پاندەرى مىنانداي: ءجۋرناليستىڭ كاسىبي ەتيكاسى, دەرەكتەر قورى جانە انا­لي­تيكالىق جۇيە­لەر, دەرەكتەردى وڭدەۋ جانە تالداۋ, جاڭا­لىقتار جۋرناليستيكاسى, فاكتچەكينگ, اۋديوۆيزۋالدى مەديا­رەسۋرستار, ىسكەرلىك جۋر­ناليستيكا, سپي­چ­رايتينگ, دەرەكتەردى ۆيزۋاليزاتسيا­لاۋ جانە ينفوگرافيكا, تەر­گەۋ جۋر­نا­ليس­تي­كاسى, كونۆەرگەنتتىك جۋرناليستيكا, PR.

بىرنەشە ستۋدەنتتەن: ء«سىز وقيتىن ۋنيۆەرسيتەتتە قانداي ەرەكشەلىك بار؟» دەپ سۇرادىق. ەڭ ءجيى ەستىگەن جاۋابىمىز – يكەمدىلىك, پراكتيكا, شەتەلدىك ءبىلىم الماسۋلار. وعان قۇرال-جابدىق قولجەتىمدىلىگى, بىلىكتى وقىتۋشىلار دەگەن جاۋاپتار دا قوسىلدى. وسىلاردىڭ ىشىندە شەتەلدىك مامانداردىڭ ساباق بەرەتىنىنە قىزىقتىق. MNU شەتەلدىك ماماندارمەن تىعىز بايلانىستا. مىسالى, كوكتەمدە جۋرناليستەرگە ارنالعان «Al Jazeera Week» اپتالىعى ۇيىمداستىرىلعان. قاتىسۋشىلارعا «جاڭا­لىق­تار رەپورتاجدارى», «دەرەكتەر جۋرنا­ليستيكاسى», ء«موبيلدى جۋرناليستيكا», «تسيفر­­لىق ستوريتەللينگ» جانە «جاڭالىق­تار جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ كۋرستارى» اتتى تاقى­رىپ­تار بويىنشا 100 ساعاتتان استام تەو­ريا­لىق جانە تاجىريبەلىك ساباقتار وت­كىزىل­دى. ءبىر ەسكەرە كەتەتىنى, مۇنداي تاجىريبە ال­ما­سۋ العاش ورتالىق ازيادا جۇر­گى­زىلگەن.

– «Al Jazeera» – الەمدەگى جەتەكشى باق جانە ءبىز ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ حالىقارالىق مامانداردان جۋرناليستيكانىڭ ەڭ وزەكتى تاقىرىپتارى مەن ادىستەرى بويىنشا ءبىلىم الۋعا بىرەگەي مۇمكىندىك العانىنا قۋانىشتىمىز. وسى ورايدا «Al Jazeera» ماماندارىنىڭ جۋرناليستەردىڭ كەلەسى بۋىنىن تاربيەلەۋگە دەگەن ۇمتىلىسىنا ۇلكەن العىسىمدى بىلدىرەمىن, – دەدى MNU پروۆوستى سەرگەي پەن.

 «Al Jazeera» اپتالىعى» وقۋ باعدار­لاما­سىن اياقتاعاننان كەيىن ستۋدەنتتەر ءار تاقىرىپ بويىنشا كۋرستىق جوبالارىن قورعاپ, «Al Jazeera Media Institute» سەرتيفيكاتتارىن الدى. ءىس-شارا اياسىندا Maqsut Narikbayev University مەن «Al Jazeera Media Institute» ديرەكتورى ەمان ءال-امري اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل مەمو­ران­دۋم اكادەميالىق تاجىريبە الماسۋعا, بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا, ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ حالىقارالىق ماڭىزدىلىعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋگە باعىتتالعان.

«Al Jazeera» تەلەكومپانياسى 1996 جىلى قاتار ءامىرىنىڭ بۇيرىعىمەن قۇرىلعان. تەلە­كومپانيا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە اراب جانە اعىلشىن تىلدەرىندە حابار تاراتا­دى, 50-دەن استام شەتەلدىك بيۋروسى بار. دەرەكتى فيلمدەرى «Al Jazeera Documentary» ارنا­سىن­­دا كورسەتىلەدى. ستۋدەنتتەر وسىنداي ءىرى تە­لە­كومپانيا قىزمەتكەرلەرىنەن ءتالىم ال­عان.

جۋرناليستيكا مەكتەبىنىڭ اقپارات تاراتاتىن جەكە پلاتفورماسى بار. سەبەبى ستۋدەنتتەرگە جازۋدى ۇيرەتۋدىڭ قىزىق جولى وسى. ستۋدەنتتەر جۇرگىزەتىن «MNU Newsroom»-ءدى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاڭالىق تاراتاتىن اقپارات قىزمەتى رەتىن­دە رەسمي تىركەگەن. ەلدەگى ءتۇرلى ماسەلە­لەر­دى كوتەرىپ, اقپارات تاراتادى. قىزمەت جىل سايىن قىركۇيەك پەن مامىر ايلارى ارالىعىندا جۇمىس ىستەيدى. «MNU Newsroom» جۋرناليستەرى دايىنداعان ماقالالاردى رەداكتسياعا سەرىكتەس رەتىندە تىركەلگەن ءتۇرلى وتاندىق مەديارەسۋرس ءوز پلاتفورمالارىندا جاريالاي الادى. ءبىر قىزىعى, ول MNU جانىندا قۇرىلعانىمەن ۋنيۆەرسيتەت اكىمشىلىگى رەداكتسيا ساياساتىنا ارالاس­پايدى. رەداكتسيا بەلگىلى ءبىر تاقىرىپ نە ماسەلەگە فوكۋس جاسامايدى. «MNU Newsroom» جۋرناليستەرى ساياسات, ەكونوميكا جانە قارجى ماسەلەلەرىنەن باستاپ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە دەيىن كوتەرە الادى. رەداكتسيا ءتۇرلى بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوز مىندەتىن اتقارۋىنا مونيتورينگ جاساپ, جاڭا رەفورمالاردى قوعام تالقىلاۋىنا شىعارۋدى باستى قاعيدات رەتىندە ۇستانادى.

اشىلعانىنا ازداعان جىل بولسا دا, ءوز مىندەتتەرىن ايقىن بىلەتىن بۇل مەكتەپ كوپ كوڭىلىنەن شىققان. بىزگە دە ۇنادى.

الما سايلاۋقىزى,

MNU حالىقارالىق جۋرناليستيكا مەكتەبىنىڭ Adjunct Assistant پروفەسسورى, PhD:

– جۋرناليست دايارلاۋدا نە ماڭىزدى؟

– جۋرناليست دايارلاۋدا ەڭ ماڭىزدى بىرنەشە فاكتور بار دەي الامىن. بىرىنشىدەن, ستۋدەنتتىڭ قابىلەت-قارىمى, تاباندى مىنەزى, وقۋعا, تانۋعا جانە ۇزدىكسىز دامۋعا قۇشتارلىعى. مەنىڭ ويىمشا, كەزدەيسوق ادام جۋرناليست بولا المايدى. سوندىقتان ماماندىقتى مەڭگەرۋگە اداسپاي كەلسە, ودان ناعىز ءوز ءىسىنىڭ مايتالمانى شىعادى. ەكىنشى فاكتور – وقىتۋشى قۇرامنىڭ بىلىكتى بولۋى. باسقا ماماندىقپەن سالىستىرعاندا, جۋرناليستيكاعا تەوريا مەن تاجىريبەنى قاتار ۇشتاستىرعان ماماندار اۋاداي قاجەت. كوممۋنيكاتسيا سالاسى قارىشتاپ دامىپ جاتقاندا, ونىڭ دامۋ ۇردىستەرى مەن عىلىمي الەۋەتىن, جاڭا ترەندتەرىن تەڭ دارەجەدە ەكشەي الاتىن مامان عانا مىقتى شاكىرت تاربيەلەپ شىعارى ءسوزسىز. ۇشىنشىدەن, مىقتى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا كەرەك. وعان مەملەكەتتىك تىلدەگى, ورىس, اعىلشىن تىلىندەگى كلاسسيكالىق جانە زاماناۋي تاقىرىپتاعى وقۋلىقتاردان باس­تاپ الەمدىك ونلاين رەسۋرستارعا دەيىنگى كوكجيەگى كەڭ ءبىلىم-عىلىم قازىناسى, وزىق تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن وقۋ تەحنيكاسى مەن ارنايى جابدىقتالعان ستۋديالار كىرەدى.

– سىزدەر وقىتقان ستۋدەنتتەردىڭ وزگەلەردەن ەرەكشەلىگى قانداي؟

– ماقسۇت نارىكباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى (MNU) حالىقارالىق جۋرناليستيكا مەكتەبىنىڭ قۇرىلعانىنا كوپ بولعان جوق. دەگەنمەن ىرگەتاسى قالانعاننان باستاپ جوعارى ستاندارتتاردى ۇستانىپ, بيىك ماقساتتاردى كوزدەپ وتىرعان جاس ۇجىم. ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر نەگىزىنەن تاجىريبەلىك داعدىعا ءمان بەرىلگەن باعدارلامامەن وقيدى. حالىقارالىق جۋرناليستيكا دەپ اتى ايتىپ تۇرعانداي, اعىلشىن تىلىندە وتەتىن پاندەر ۇلەسى باسىم. سول سەبەپتى وقۋعا قابىلدانار كەزىندە اعىلشىن ءتىلىنىڭ دەڭگەيىن دە ەسكەرەمىز. «جۋرناليست ريۋكزاگى» دەپ اتالاتىن وقۋ-تاجىريبەلىك جيناعى تەلەارنالاردا قولدانىلاتىن كاسىبي تەحنيكادان ەش كەم ەمەس. ءوزى ىقشام ءارى ءموبيلدى. ول ماماندىق بويىنشا ءار ءدارىستى بارىنشا ءونىمدى, ناتيجەلى ەتۋگە سەپتەسەدى. ال ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى جولداس ءورىسباي ارىپتەسىم جەتەكشىلىك ەتەتىن «Newsroom» جۋرناليستىك شەبەرحاناسى – باق رەتىندە تىركەلگەن, ناعىز زەرتتەۋ جۋرناليستيكاسىنىڭ جىلىگىن شاعاتىن كاسىبي اتموسفەرا.

– جۋرناليست بولامىن دەگەن جاس تالاپتارعا قانداي ءۇش كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟

– ەڭ الدىمەن, كوپ وقىپ, كوپ تۇيۋگە دەگەن قابىلەتىن دامىتۋعا ءتيىس. نەگىزگى وبەكتىسى اقپارات بولعان سوڭ, بارىنشا كوپ اقپاراتتى سارالاپ, قورىتۋ قابىلەتى اسا ماڭىزدى. ەكىنشىدەن, «وتقا سالسا جانبايتىن, سۋعا سالسا باتپايتىن» تاباندىلىق, قاعىلەزدىك, جانكەشتىلىك, باتىلدىق سياقتى مىنەزىن شىڭداۋعا دايىن بولعانى ءجون. ۇشىنشىدەن, تەك سىرتقى كەلبەتىنە ءمان بەرىپ, ەفيردەن شىعىپ سويلەسەم بولدى دەگەن تار تۇسىنىكتەن اۋلاق بولۋعا شاقىرار ەدىم. ويتكەنى بۇل ماماندىققا كەلەتىن جاستاردىڭ باسىم بولىگى العاشىندا جۋرناليست بولۋ دەگەن تەلەەفيردە سويلەۋ دەگەن تار تۇسىنىكپەن جۇرەدى. ال بۇل – تۇبەگەيلى قاتە تۇجىرىم. سىرت كەلبەتتەن بۇرىن بولاشاق ماماننىڭ باي جاندۇنيەسى, ساراپشىلىق قابىلەتى, اقپاراتتى تەز راسىمدەۋى, ساۋاتتى جازا الۋى, ءتىل بايلىعى, اناليتيكالىق جانە سىني ويلاي ءبىلۋى, كونۆەرگەنتتى جۋرناليستيكا ماشىقتارىن مەڭگەرۋى, جۋرناليستىك ەتيكا مەن ستاندارتتى قولدانا الۋ داعدىلارى اسا ماڭىزدى. سول ارقىلى عانا باسەكەگە قابىلەتتى مىقتى جۋرناليست بولىپ قالىپتاسادى دەپ سانايمىن.