– الدىمەن ءوزىڭىز تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز. قاي جەردىڭ تۋماسىسىز؟ قايدا ءبىلىم الىپ, جۋرناليستيكاعا قاشان قادام باستىڭىز؟
– سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنداعى مۋرومسكوە دەپ اتالاتىن شاعىن ەلدى مەكەندە دۇنيەگە كەلدىم. ەكى كوشەنى جاعالاي ورنالاسقان 60 ءتۇتىن بار. قىزىق-شىجىعىن, قايعى-مۇڭىن ءبىر وتباسىداي وتكەرگەن اۋىل ەدى. سول ءوڭىردىڭ جاسىل جەلەگىنە اۋناپ, بالالىق شاعىمنىڭ ءتاتتى كەزەڭدەرىن وتكىزدىم. كەيىن ناشار ينفراقۇرىلىم اسەرىنەن تۇرعىندارى كوشىپ تىندى. بىزدە كوپپەن اۋدان-قالا ماڭىن جاعالادىق. كىشكەنتايىمنان ادەبيەتكە قۇمارلىعىم ءبىر توبە, شىعارما جازعاندى جانىم سۇيەتىن. ءتىپتى ماڭدايالدى باسىلىمداردىڭ ءبىرىن قالدىرماي وقيتىنمىن. وسىنىڭ بارلىعى مەنىڭ گۋمانيتارلىق سالاعا بەت بۇرۋىما سەپ بولدى. ودان قالدى, تەلەديدارداعى سەريالداردان جۋرناليست ماماندىعىنا ماحابباتىم اشىلدى.
اكەم ەڭبەكقور, ءومىر بويى تراكتورشى, ال انام ەدەن جۋشى بولىپ جۇمىس ىستەدى. سودان بولار, اكەم شەشىمىمە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولدى. «جۇرتتىڭ بالالارى سەكىلدى مۇعالىم نە دارىگەر بول» دەپ ۇگىتتەدى. كونبەدىم. ءسويتىپ ءجۇرىپ ۇبت تايادى, اقىرى سىناقتان ءسۇرىندىم. سوندا دا 2006 جىلى ماناش قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا ماماندىعىنا اقىلى بولىمىنە قابىلداندىم.
ءبىرىنشى كۋرستا اتا-انام سيىرىن ساتىپ, وقۋدىڭ اقىسىن امالدادىق. شىعارماشىلىق ورتاعا تەز بەيىمدەلدىم. العاشقى سەمەستردەن-اق وبلىستىق «قازاقستان-پەتروپاۆل» (قازىر Qyzylzhar) ارناسىنداعى ستۋدەنتتىك «پاراسات» باعدارلاماسى اياسىندا شاعىن رەپورتاجدار جاساي باستادىم. وڭ-سولىمدى تانىپ, 19 جاسىمدا «قازاقستان» تەلەارناسىنىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ تاعايىندالدىم. جاس بولسام دا, ايماقتىڭ وتكىر ماسەلەلەرىن قاۋزاپ, ءوڭىردىڭ پروبلەمالارىنىڭ شەشىلۋىنە تۇرتكى بولدىم. جۋرناليستيكا تەگىندە تەوريادان گورى تاجىريبە دەر ەدىم. ويتكەنى جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, تەوريانى دا, تاجىريبەنى دە تەز يگەردىم.
– الىپ دەرجاۆا اقش-تاعى جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – دجونس حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتىندە ماگيستراتۋرادا وقىدىڭىز. قاراپايىم اۋىل بالاسىنىڭ «بولاشاق» ارقىلى امەريكادا ءبىلىم الۋىنا نە سەبەپ بولدى؟
– شەتەلگە بارىپ ءبىلىم الۋدى كىم ارماندامايدى؟ ءبارىمىز دە جاقسىلىقتى كورۋگە ۇمتىلىپ, ىزدەنىسكە دەن قويدىق. سول موتيۆپەن ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن سوڭ, 2010 جىلى العاش تۋريستىك ۆيزامەن اقش-قا تابان تىرەدىم. تۋرا ءبىر جىلدا باتىس مادەنيەتىمەن تانىسىپ, تۇرمىس-تىرشىلىگىنە بەيىمدەلدىم. كەيىن وتباسىلىق جاعدايلارعا بايلانىستى ەلگە قايتۋىما تۋرا كەلدى. دەسەك تە, اراعا ۋاقىت سالىپ, 2016 جىلى اقش-تىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگى جانە ۆاشينگتونداعى حالىقارالىق جۋرناليستەر ورتالىعى ۇيىمداستىرعان ستۋدەنتتىك ساياحاتقا گرانت ۇتىپ الدىم. ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن شامامەن 10 جۋرناليست قانا تاڭدالدى. تۋر بارىسىندا ءبىز امەريكالىق تەلەارنالاردا, گازەتتەردە, اقپاراتتىق پورتالداردا, رەداكتسيالارىندا بولدىق. سونداي-اق جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرىندە ءبىلىم بەرەتىن جوعارى وقۋ ورىندارىن ارالادىق. سول جەردىڭ اتموسفەراسى قاتتى ۇناعانى سونشا, وقۋعا قايتا ورالعىم كەلدى.
ءسويتىپ ءجۇرىپ, 2018 جىلدىڭ جازىندا دوستارىمنان «بولاشاق» باعدارلاماسى تۋرالى ەستىدىم. ارينە, باستى ماسەلە – اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ. از عانا ۋاقىت ىشىندە دەڭگەيىمدى كوتەردىم. قۇجات تاپسىرۋ مەرزىمى اياقتالۋعا شاق قالعاندا, كەرەك قاعازداردى وتكىزىپ, باعىمدى سىناپ كوردىم. اسىعىم الشىسىنان ءتۇسىپ, «Filmand Media» باعدارلاماسىمەن ماگيستراتۋراعا وقۋعا ءتۇستىم. دەرەكتى كينو مەن جۋرناليستيكانىڭ اراسىندا ورتاق نارسەلەر كوپ. ماسەلەن, وقۋ باعدارلاماسىندا ستسەناريست, يممەرسيۆتى ستوريتەللينگ, دىبىس رەجيسسەرى, دەرەكتى كينورەجيسسەر سىندى باعىتتار قامتىلعان. مەن دەرەكتى كينورەجيسسەر بولۋدى ماقسات ەتتىم. دەرەكتى كينو, ستسەناري جازۋ, مونتاجداۋ, وپەراتورلىق ونەر بويىنشا كوبىرەك ساباق الدىم. بىلايشا ايتقاندا, تەحنيكالىق داعدىلارىمدى شىڭدادىم. كامەرامەن جۇمىس ىستەۋدى, ءتۇسىرۋدى, مونتاجداۋدى, دىبىس جازۋدى, جارىق قويۋدى ۇيرەندىم. جالپى, اقپاراتتىق كەڭىستىككە قاجەتتى قازىرگى تەندەنتسيانىڭ ماشىقتارىن مەڭگەردىم.
– قازاقستاندىق وقۋ باعدارلاماسىنان ايىرماشىلىعى مەن ارتىقشىلىعىن ايتا وتسەڭىز. سونداي-اق ەلىمىزدەگى مەديا سالاسىنىڭ باستى پروبلەمالارى قانداي؟ بىزگە ءالى نەنى ەكشەۋ كەرەك؟
– وقۋدى اياقتاعانىما 15 جىلداي ۋاقىت بولىپ قالىپتى. جاھاندانۋ داۋىرىندە تەحنولوگيانىڭ يگىلىگىن ۇتىمدى پايدالانعالى ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي دەۋدەن اۋلاقپىن. دەسەك تە, كوشتەن ىركىلىپ كەلە جاتقان تۇستارىمىز جەتەرلىك. وتاندىق ءبىلىم وردالارىندا رەپورتاج جاساۋعا, سيۋجەتتەردىڭ قۇرىلىمىن تۇزۋگە, ماقالا جازۋعا ماشىقتايتىن «پراكتيك» جۋرناليستەردىڭ قاتارى ءالى دە از. تەوريالىق جاعىنان, ارينە, ءبارى ءبىر-بىرىمەن باقتالاسىپ, جارىسۋى مۇمكىن, بىراق تىلشىلىكتە كەز كەلگەن تاقىرىپتا ماتەريال جازا الۋ ماشىعىڭ, وپەراتيۆتىلىگىڭ, digital-دى جاقسى مەڭگەرگەنىڭمەن سىنالاسىڭ. قاراپايىم مىناداي دۇنيە بار – بىزدە وقۋ ورىندارىندا كۇنتىزبەلىك كەستە كوپ جاعدايدا ستۋدەنتتىڭ قالاۋىنا ەمەس, وقىتۋشى, پروفەسسوردىڭ جۇكتەمەسىنە قاراي ىڭعايلانادى. ال امەريكادا ءبىر سەمەسترگە ۋنيۆەرسيتەت ارنايى پاندەرىن ۇسىنادى, كەيىن ستۋدەنت بولاشاقتا پايداسىن تيگىزەتىن ساباقتى عانا تاڭدايدى. ەگەر ستۋدەنتكە ءپاننىڭ مازمۇنى نەمەسە پروفەسسور ۇناماسا, پاننەن ەش كەدەرگىسىز باس تارتا الادى. ياعني ءپاننىڭ قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ, ستۋدەنتتەرگە ۇناۋىن وقىتۋشىلار مەن پروفەسسورلار قامتاماسىز ەتەدى. ول ءۇشىن پروفەسسورلار ارنايى ساۋالنامالار دا جۇرگىزىپ تۇرادى. سايىپ كەلگەندە, ۇستازداردىڭ تابىسى مەن بەدەلى ستۋدەنتتىڭ قانشالىقتى قاناعاتتانعانىنا بايلانىستى.
مەن ەلگە جاقىندا عانا ورالدىم. ارينە, كوڭىل تولمايتىن دۇنيەلەر دامىعان مەملەكەتتەردە دە بولادى. قاراپايىم ءجۋرناليستىڭ كوزقاراسىمەن جاۋاپ بەرسەم, ايىرماشىلىق سەزىلەدى. جاسىراتىنى جوق, باتىستا جۋرناليستەردىڭ ءسوز بوستاندىعى بار. ونى اقش كونستيتۋتسياسى قورعايدى. ونىڭ ۇستىنە امەريكادا كاسىپوداقتار مەن ءتۇرلى كاسىبي بىرلەستىك وتە جاقسى جۇمىس ىستەيدى. جۋرناليستەر الەۋمەتتىك جەلىدە پوست جاريالاعانى ءۇشىن تۇرمەگە جابىلمايدى. بىزدە ءتىپتى بىرنەشە جىل وتكەن, ەسكىرىپ كەتكەن جازبالارى ءۇشىن دە جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ جاتاتىن جاعدايلار دا كەزدەسەدى. 10 نە 15 جىل بۇرىن جازىلسا دا, شەنەۋنىكتەر نەمەسە بيزنەس قاۋىمداستىق وكىلدەرى ار-نامىسىما, ىسكەرلىك بەدەلىمە نۇقسان كەلتىردى دەپ سوتقا شاعىمدانا الادى. تەك جۋىردا عانا «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. قۇجاتتا اقپاراتتى تەرىستەۋ مەرزىمى ءبىر جىلعا قىسقارتىلعانى وڭ شەشىم بولدى. بۇل دا ءبىر قوزعالىستى اڭعارتادى. سونداي-اق اقش-تا جۋرناليستەر سوت الدىندا جاۋاپ بەرۋدەن قورىقپاي, ۇكىمەتتى سىناپ, كەز كەلگەن پروبلەمانى كوتەرە الادى. ال بىزدە جۋرناليستەر بيلىكتىڭ تسەنزۋراسى مەن قىسىمىنا ءجيى ۇشىرايدى. ودان قالدى پروبلەمانى جاسىرۋعا تىرىساتىندارى تاعى بار. بۇعان بىردەن-ءبىر سەبەپ – ەلدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ 90 پايىزى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋعا تاۋەلدى. بۇل رەداكتسيالىق ساياساتقا ىقپال ەتەدى. امەريكادا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جارنامادان نەمەسە جازىلۋشىلار سانى ارقىلى اقشا تابادى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراساق, امەريكالىق جۋرناليستيكانىڭ كاسىبي ستاندارتتارى وتە جوعارى. مۇندا ەتيكا, اقپاراتتىڭ وبەكتيۆتىلىگى جانە سەنىمدىلىگى ماڭىزدى. بىزدە رەداكتسيالىق ستاندارت جوق.
امەريكا قۇراما شتاتتارىندا اقپارات ەركىندىگى تۋرالى زاڭ بار. ول مەملەكەتتىك ورگانداردى جۋرناليستەر مەن ازاماتتاردىڭ سۇراۋى بويىنشا دەرەكتەر مەن قۇجاتتارعا قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدى مىندەتتەيدى. قازاقستاندا اقپارات الۋ, اسىرەسە مەملەكەتتىك ورگانداردان قيىن بولۋى مۇمكىن. بۇل كونتەنتتىڭ ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ەلدە تاۋەلسىز باق-تىڭ سانى ارتسا عانا, بالانس بولۋى ىقتيمال.
– ەلىمىزدە جۋرناليستيكانى ازاماتتىق بەلسەندىلىكتەن اجىراتىپ تۇراتىن شەكارا بار ما؟
– الەۋمەتتىك جەلىنىڭ بەلسەندى قولدانۋشىسى رەتىندە كەيىنگى جىلدارى جۋرناليستيكا مەن ازاماتتىق بەلسەندىلىكتىڭ شەكاراسى ب ۇلىڭعىر بولىپ بارا جاتقانىن بايقادىم. بىراق كاسىبي جۋرناليست رەتىندە ايىرماشىلىق بار ەكەنىن تۇسىنەمىن. ماسەلەن, جۋرناليستەر وقيعانى قاشاندا وبەكتيۆتى تۇردە كورسەتۋگە, سالماقتى اقپارات بەرۋگە ۇمتىلادى. كاسىبىنە ادال بولسا, فاكتىلەردى تەكسەرۋگە مىندەتتى. بەيتاراپ بولا وتىرىپ, قوعامدى اقپاراتتاندىرۋىمىز قاجەت.
ال قوعام بەلسەندىلەرى كەرىسىنشە, بەلگىلى ءبىر ماقساتتار مەن مىندەتتەردى كوزدەيدى. مۇددەلەرگە جۇمىس ىستەيدى. قازىرگى تانىمال بلوگەرلەر مەن قوعامدىق پىكىر كوشباسشىلارىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرى جەكە ماقساتتارىنا جەتۋگە باعىتتالعان. ولار كوبىنە اقپاراتتى ەموتسياعا ەرىك بەرىپ, كەيدە بۇرمالاپ, ءتىپتى دۇرىس-بۇرىسىن تەكسەرمەي, بىرجاقتى ۇسىنىپ جاتادى. اۋديتوريا بولسا, كىم ەستيتىندەي, قۇلاق اساتىنداي جەتكىزە بىلسە, كوپ جاعدايدا سونىڭ ارتىنان ىلەسىپ كەتەدى.
– قازىر قوعامدا «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ بولاشاعى تالقىلانىپ جاتىر. ءبىرى جوبانىڭ ناتيجەسىنە كوڭىلى تولمايدى, ەندى ءبىرى قوس قولداپ ءالى بەرەرى بار باعدارلاما دەپ ارتىقشىلىقتارىن تىزبەكتەپ الەك. بۇل رەتتە ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟
– «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ يگىلىگىن سول باعدارلامانىڭ ارقاسىندا شەتەلدە ءبىلىم الىپ, ءومىرىن وزگەرتكەن ادامدار عانا تولىق تۇسىنە الادى. سارالاپ قاراساق, بۇل – باتىستا ءبىلىم الۋعا, كاسىبي شەبەرلىگىن شىڭداۋعا مۇمكىندىگى بولا بەرمەيتىن مەن سياقتى ەلىمىزدىڭ قاراپايىم ازاماتتارى ءۇشىن بىرەگەي مۇمكىندىك. كەيىنگى كەزدەرى «بولاشاقتىڭ» ۇنەمى سىنعا ۇشىراپ جۇرگەنى راس. وعان, وكىنىشكە قاراي, تەرىس نيەتتى تۇلەكتەردىڭ كەسىرى تيگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. نەگىزىندە, كۇنى بۇگىنگە دەيىن قانشاما باعدارلاما ستيپەندياتى بيلىك تارماقتارىنا وزگەرىس ەنگىزىپ جاتىر. ءارتۇرلى سالانىڭ اياق الۋىنا, زاماناۋي قارقىنعا ىلەسۋىنە سەپتىگىن تيگىزىپ ءجۇر. وسىنى دا تارازى باسىنا سالۋ كەرەك.
– «بولاشاق» ستيپەندياتتارىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلگەنىمەن, ادەتتە ورىسشا سويلەسەدى. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟
– شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇل تەك «بولاشاق» تۇلەكتەرىنىڭ ماسەلەسى عانا ەمەس. بۇل – بۇكىل قوعامعا قاتىستى ۇلكەن پروبلەما. وكىنىشكە قاراي, ءۇردىس مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ اراسىندا دا ءجيى كەزدەسەدى. جەكە ءوز باسىم مەكتەپتى, جوعارى وقۋ ورنىن ورىس تىلىندە وقىعان ازاماتپىن. بۇل قاجەتتىلىكتەن ەمەس, سولتۇستىك وڭىردە شالعايدا ورنالاسقان اۋىل-ايماقتارداعى مەملەكەتتىك تىلدەگى ءبىلىم وردالارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن نە بولماۋىنان تۋىندادى. ەلورداعا قونىس تەپكەن سوڭ عانا قازاق تىلىندە ەركىن سويلەپ, ويىمدى جەتكىزۋدى ۇيرەندىم. سوندىقتان ءتىل ماسەلەسى ءالى كۇنى تارتىبىنەن تۇسپەيتىنى انىق. ءبىز تەك ورتا, قوعام بولىپ, قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە كۇش سالۋىمىز قاجەت.
– قازاقستان جۋرناليستيكاسى ون جىلدان سوڭ قانداي بولادى دەپ ويلايسىز؟
– مەن ءوپتيميسپىن. دەمەك 10 جىلدان كەيىن ەلىمىزدە جۋرناليستەر تاۋەلسىز, تسەنزۋرا مەن مەملەكەتتىك باقىلاۋدان ادا بولاتىنىنا سەنەمىن. سايىپ كەلگەندە, ونىڭ بولاشاعى كوپتەگەن فاكتورعا, سونىڭ ىشىندە ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە تەحنولوگيالىق جاعدايعا بايلانىستى. ءسوز بوستاندىعى مەن جۋرناليستەر قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىندا وڭ وزگەرىستەر بولسا, ارينە, مەديا سالاسى دامىپ, وبەكتيۆتى تاۋەلسىز اقپارات كوزدەرىنىڭ سانى كوبەيەتىنى ءسوزسىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»
