مەدياتسيا: جۇيە, قاعيدات جانە تاجىريبە

مەدياتسيا – داۋلاسۋشى­ تاراپتارعا قۇپيالىلىق پەن سىيلاستىق جاعدايىندا ءوزارا قولايلى شەشىم تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ءداستۇرلى سوت ىسىمەن سالىس­تىرعاندا تۇراقتى ءارى ۇزاق­مەرزىمدى ناتيجەلەرگە اكە­لەدى. مەدياتسيانىڭ نەگىزگى ارتىقشىلىقتارى: ەكو­نو­ميكالىق تيىمدىلىك, قۇ­پيا­لىلىق, تاراپتاردىڭ ەرىكتى قاتىسۋى جانە ءوزارا قولايلى شەشىمدەرگە قول جەتكىزۋ مۇم­كىندىگى. 2011 جىلعى «مەديا­تسيا تۋرالى» زاڭ جوعارى مەم­لەكەتتىك دەڭگەيدەگى باستامالاردى قولداي وتىرىپ, جانجالداردى سوتتان تىس شەشۋ­دىڭ نەگىزىن قالادى. مىسالى, ەلىمىزدە 371 كاسىبي مەدياتور جانە 4 465 قوعامدىق مەديا­تور تىركەلگەن. ستاتيستيكاعا سايكەس, 2018 جىلى 871 مىڭ ازاماتتىق ءىستىڭ تەك 4%-ى مەديا­تسيا ءراسىمىن قولدانۋ ارقىلى توقتاتىلدى.

2021 جىلى جوعارعى سوتتىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, «سوتتاعى تاتۋلاسۋ راسىمدەرى» قاناتقاقتى جوباسىنا ەلىمىزدىڭ 275 سوتى قاتىستى. وسى جوبا اياسىندا 565 تاتۋلاسۋ سۋدياسى دايىندالىپ, ولار 162 363 ءىستى قارادى. ونىڭ ىشىندە 49 839 ءىس بويىنشا تاتۋلاسۋ راسىمدەرى جۇرگىزىلىپ, سوتقا دەيىنگى تاتۋلاسۋ ۇلەسى 31%-دى قۇرادى. 2017 جىلدان­ باستاپ حالىقتىڭ سوتتارعا جانە ولاردىڭ سوت مەدياتسيا­سى­ ارقىلى جۇرگىزەتىن تاتۋلاسۋ راسىمدەرىنە دەگەن سەنىم دەڭ­گەيىنىڭ ارتقانى بايقالادى. سوتقا تۇسكەن ازاماتتىق ىستەر­دىڭ­ اياقتالۋى ارتىپ كەلەدى. ستا­­تيس­تيكا كورسەتكەندەي, 2016 جى­لى جاڭا اكىمشىلىك ۇدەرىس­­تىك كودەكس كۇشىنە ەنگەننەن باستاپ, تاراپ­تار­دىڭ تاتۋلاسۋى­مەن اياق­تال­عان ىستەر­دىڭ جىل سايىنعى ءوسۋى باي­قالادى. 2015 جىلى بۇل كور­سەتكىش 2% بولسا, 2016 جىلى 11%-عا دەيىن ءوستى, 2017 جىلى – 14, 2018 جىلى – 11, 2019 جىلى – 15, 2020 جىلى – 32, 2021 جىلى – 34, ال 2022 جىلى 38%-عا جەتتى.

الەمدىك تاجىريبەدە مەدياتسيا كەڭىنەن قولدانىلادى جانە زاڭنامالىق دەڭگەيدە ساقتالادى. ول – فرانتسيا مەن يتا­ليادا ۇلتتىق زاڭناماعا بىرىك­تىرىلسە, گەرمانيا مەن اۋس­تريادا ارنايى زاڭدارمەن رەت­تە­لەدى. اقش, ۇلىبريتانيا, كانا­دا جانە اۋستراليا سياقتى انگلو-ساكسون ەلدەرىندە مەديا­تسيا بەلسەندى پايدالانىلادى جانە سوتقا دەيىنگى كەزەڭدە ءجيى قول­دانىلادى. حالىقارالىق ستا­تيستيكاعا سايكەس, بارلىق داۋ­­­­­­لاردىڭ 30-40%-ى مەديا­تسيا را­­سى­­مىنەن وتەدى جانە ولار­دىڭ 85% وڭ ناتيجەگە قول جەت­كى­زى­لە­دى.

فرانتسيادا تاتۋلاسۋ ۇدەرىسى اتقارۋشى بيلىكپەن حاتتامامەن راسىمدەلەدى. يتاليادا مەدياتسيا ىستەردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى بويىنشا سوتقا دەيىن مىندەتتى بولادى. گەرمانيادا مەدياتسيا 2012 جىلدان بەرى زاڭمەن بەلسەندى تۇردە قول­داۋ تاۋىپ كەلەدى. اقش پەن ۇلىبريتانيادا مەدياتسيا سوتقا دەيىن ءجيى قولدانىلىپ, سوت ىستەرىنىڭ سانىن ازايتادى. مىسالى, وتباسىلىق مەدياتسيا م ۇلىكتى بولۋگە جانە بالاعا قامقورلىق جاساۋعا بايلانىس­تى جانجالداردى شەشۋ ءۇشىن بەلسەندى قولدانىلادى.

مەدياتسيانى دامىتۋدا حالىق­­ارالىق ىنتىماقتاستىق باستى ءرول اتقارادى. تاجىريبە الماسۋ, حالىقارالىق باعدار­لامالار مەن جوبالارعا قاتىسۋ ەلىمىزگە وزىق تاجىريبەلەردى قابىلداۋعا جانە ولاردى ءوز شارتتارىنا بەيىمدەۋگە كومەك­تەسەدى.

ەلىمىزدەگى مەدياتسيا­ – ەرىك­تىلىك, قۇپيالىق, مە­ديا­­­­­تورلاردىڭ تاۋەلسىز­دى­گى­ مەن بەيتاراپتىلىعى قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن. بۇل قاعيداتتار بۇۇ-نىڭ حالىقارالىق كوم­مەر­تسيالىق كەلىسىم تۋرالى ۇلگى زاڭىنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس كەلەدى. «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭ: ازاماتتىق, ەڭبەك, كورپوراتيۆتىك جانە كوممەرتسيالىق داۋلارعا, سونداي-اق اۋىرلىعى جەڭىل جانە ورتاشا قىلمىستىق ىستەرگە قولدانىلۋىن كەڭەيتەدى.

الايدا جەتىستىكتەرگە قارا­ماستان, مەدياتسيادا حالىق­تىڭ حاباردارلىعىنىڭ تو­مەندىگى, بىلىكتى مەديا­تور­لاردىڭ جەتىس­پەۋشىلىگى جانە مەدياتسيا قۇرىلىمدارى ۇيلەستىرۋىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سياقتى ماسەلەلەر تۋىنداپ وتىر. مەدياتسيانى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن حالىقتىڭ حاباردارلىعىن ارتتىرىپ, مەدياتورلاردى دايارلاۋدىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋ, سونداي-اق مەدياتسيا ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرەتىن ورتالىق­تان­دى­رىلعان قۇرىلىمدار قۇرىپ, زاڭنامانى جەتىلدىرۋ وزەكتىلىگى ارتىپ كەلەدى.

كەدەرگىلەردى ەڭسەرىپ, مەدياتسيانى ءتيىمدى دامىتۋ ءۇشىن مىنالار قاجەت:

تانىمدىق دەڭگەيىن ارتتىرۋ. حالىق پەن بيزنەس اراسىندا مەدياتسيانى ناسيحاتتاۋ بويىنشا اقپاراتتىق ناۋقانداردى وتكىزۋ كۇماندى سەيىلتۋگە, وسى ادىسكە دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى.

ءبىلىم بەرۋ باعدار­لاما­لارىن ازىرلەۋ. ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىن, مەملەكەتتىك قىز­­مەتكەرلەردى جانە قۇ­قىق قورعاۋ ­ورگاندارىن قوسا العاندا, بىلىكتى مەدياتور­لاردى دايىنداۋ ءۇشىن مامانداندىرىلعان كۋرستار مەن وقىتۋدى ەنگىزۋ ماڭىزدى قادام بولادى.

ورتالىقتاندىرىلعان قۇ­رىلىم قۇرۋ. بارلىق مەدياتسيا ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرەتىن رەسپۋبليكالىق مەدياتسيا ورتالىعىن قۇرۋ مەدياتسيا ستاندارتتارى مەن راسىمدەرىن بىرىزدەندىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.

زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ. مەدياتورلاردىڭ قىزمەتىن جانە مەدياتسيا راسىمدەرىن رەتتەۋ ءۇشىن قوسىمشا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەپ, قابىلداۋ, ونىڭ ىشىندە مەديا­تورلاردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمىن قۇرىپ, ادەپ كودەكسىن ازىرلەۋ جانە مەدياتسيا قىز­مەتىنىڭ ساپا ستاندارتتارىن بەلگىلەۋ.

حالىقارالىق ىنتى­ماق­تاستىق. حالىقارالىق ۇيىم­دار­مەن سەرىكتەستىكتى دامىتىپ, حالىقارالىق جوبالار مەن باعدارلامالارعا قاتىسۋ ەلىمىزگە وزىق الەمدىك تاجى­ري­بەنى قابىلداۋعا جانە ولاردى ءوز شارتتارىنا بەيىمدەۋگە كومەكتەسەدى.

بۇل تاسىلدەر ەلىمىزدە داۋ-جانجالدى بەيبىت جولمەن شەشۋگە, الەۋمەتتىك شيەلەنىستى تومەندەتۋگە جانە قوعامداعى قۇقىقتىق مادەنيەتتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن ءتيىمدى مەدياتسيا جۇيەسىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا, مەدياتسيا­نى ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىنە ينتەگراتسيالاۋ جانە ونى بەل­سەندى دامىتۋ جانجالداردى شەشۋ ۇدەرىسىن ايتار­لىقتاي جاقسارتۋعا, قۇقىقتىق جۇيەگە دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋعا جانە قوعامدىق كەلىسىمدى نىعاي­تۋعا ىقپال ەتەدى.

مەملەكەتتىك قولداۋ مەن بارلىق مۇددەلى تاراپتىڭ بەلسەندى قاتىسۋى مەدياتسيا­نى تابىستى جۇزەگە اسىرۋدى جانە نەعۇرلىم ۇيلەسىمدى, ءادىل قوعامدى قالىپتاستىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.

جۇماعۇل جيەمبەت,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى