قازاق قۇسبەگىلەرى قىران قۇستاردى دەنە ءبىتىمى ءھام العىرلىعى مەن تۇقىم-تۇرىنە بايلانىستى بىرنەشە تۇرگە ءبولىپ, جىكتەگەن. اكادەميك الكەي مارعۇلان قىران قۇستىڭ اڭ ۇستايتىن قارىمى مەن ءىلۋ ەرەكشەلىگىنە قاراي ەكى توپقا جىكتەيدى. ءبىرىنشى توپقا بۇركىت تەكتەس ۇلكەن قۇستار قامتىلسا, ەكىنشى توپقا ۇساق قۇستاردى جاتقىزىپ, ولاردى ء«شاۋلى قىراندار» دەپ اتاسا (مارعۇلان ءا.سايات قۇستارى. استانا, 2014 – 12-ب.), بۇل تاقىرىپتى ءجىتى زەرتتەگەن ەتنوگراف باباقۇمار قينايات ۇلى: ء«شاۋلى دەپ ۇساق قىرانداردى ايتادى», دەپتى. اقان سەرى ءوزىنىڭ «كوكجەندەت» دەيتىن العىر لاشىن قۇسىنا ارناپ شىعارعان انىندە: «كوكجەندەت, تۇعىرىڭ التىن, مارجان باۋلى, تۇرۋشى ەڭ اعاش ۇيدە اسىراۋلى, الپىس قاز, توقسان ۇيرەك ءبىر كۇندە العان, قۇس قايدا كوكجەندەتتەي قىران ءشاۋلى» دەپ ءشاۋلى قىراندى سۋرەتتەيدى.
اكادەميك الكەي مارعۇلان بولسا, ءشاۋلى قىرانداردى: سۇڭقار جانە قارشىعا تەكتەس دەپ ەكىگە بولگەن ەكەن. سۇڭقار تەكتەستەرگە: سۇڭقار, اق سۇڭقار, لاشىن, جاعالتاي, تۇرىمتاي, كۇيكەنتاي, بيدايىق, يتەلگى جاتسا, قارشىعا تەكتەستەرگە: قارشىعا, اق تۇيعىن, قىرعي, تۇنجىردى جاتقىزىپتى. سونداي-اق فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, جازۋشى-اۋدارماشى سەيدىل تالجانوۆ: «جاعالتاي لاشىننىڭ كىشىرەك ءتۇرى, تۇرىمتاي يتەلگىنىڭ ۇيالاسى, قىرعي قارشىعا تۇقىمداس, بيدايىق, تۇيعىن دەگەندەر بولەك قۇس ەمەس. بيدايىق دەپ لاشىننىڭ قىرانىن ايتادى. تۇيعىن دەگەنىمىز – قارشىعانىڭ ەركەگى» دەيدى.
ءشاۋلى قىرانداردىڭ اڭ قاعۋ تاسىلىنە توقتالساق, قارشىعا تەكتەستەر قۇيىن ءتارىزدى ۇيىتقىپ سىپىلداي ۇشسا, سۇڭقار تەكتەستەر سىپىرتا, اعىزىپ ۇشۋ مانەرىن قولدانادى. بۇلار ولجاسىن ۇستاعاندا اتۋ, سىپىرتۋ, ءتۇيۋ تاسىلدەرىن قولدانادى. اتام قازاقتىڭ «قىران قۇس قيسىق ۇشىپ, ءتۇزۋ ىلەدى» دەگەن ءسوزى وسى.
قازاق قۇسبەگىلەرى ءشاۋلى قۇستاردىڭ اڭ ءىلۋىن ەكى تۇرگە بولەدى. ءبىرىنشىسى – ءىلىپ تۇسەتىندەر. ونداي قىرانداردىڭ تۇياقتارى سالالى, ۇزىن ءارى وتكىر قارماق ءتارىزدى بولادى. ولار ولجاسىن قۋىپ ءجۇرىپ, ءىلىپ ۇستايدى. ونداي سيپات تۇيعىن, قىرعي ءتارىزدى ءشاۋلى قىراندارعا ءتان. ەكىنشىسى – تەۋىپ تۇسىرەتىندەر. وعان يتەلگى, بيدايىق, لاشىن, جاعالتاي جانە سۇڭقار جاتادى. قازاق قۇسبەگىلەرى ءشاۋلى قىراندارمەن اققۋ, قوڭىر قاز, سارىالا قاز, ۇيرەك, ۇلار, بۇلدىراق, ءشىل, كەكىلىك, اق قۇر, دۋاداق, بەزگەلدەك, جورعا دۋاداق, شىڭىراۋ, تارعاق, بودەنە, بۇلدىرىق سياقتى دالا قۇستارىن اۋلايتىن بولعان.
