ساپار اياسىندا نۇرلان ءابدىروۆ ماجارستان ۇلتتىق سايلاۋ كەڭسەسىنىڭ پرەزيدەنتى دوكتور اتتيلا نادپەن كەزدەستى. قازاقستاننىڭ ماجارستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى جانىبەك ءابدىراشوۆ قاتىسقان كەزدەسۋدە ەكى ەل سايلاۋ ورگاندارى اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
«مەموراندۋمعا قول قويۋ ءبىزدىڭ كاسىبي ىنتىماقتاستىعىمىزدى ودان ءارى نىعايتادى دەگەن ءسىزدىڭ سەنىمىڭىزدى بولىسەمىز», دەپ اتاپ ءوتتى نۇرلان ءابدىروۆ. ول سونداي-اق مەموراندۋمدا قامتىلعان تاجىريبە الماسۋ جونىندەگى ەرەجەلەردى وسى جىلدا ىسكە اسىرۋعا كىرىسۋدى ۇسىندى. اتاپ ايتقاندا, داۋىس بەرۋدىڭ بالامالى ادىستەرى, سايلاۋشىلاردى سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋشىلارمەن اقپاراتتاندىرۋ, مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ, ينتەرنەتتە ۇگىت جۇرگىزۋ, سونداي-اق سايلاۋ ناۋقاندارىن قارجىلاندىرۋدىڭ جەكەلەگەن اسپەكتىلەرى بويىنشا ماجار ارىپتەستەرىمەن ونلاين-كەڭەس وتكىزۋگە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىردى.
كەزدەسۋ بارىسىندا وسك توراعاسى سايلاۋ سالاسىندا تاجىريبە الماسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپ, قازاقستاندىق سايلاۋ زاڭناماسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدە ەسكەرىلۋى مۇمكىن قۇندى شەتەلدىك تاجىريبە رەتىندە ماجارستان ازاماتتارى ءۇشىن پوشتا ارقىلى داۋىس بەرۋدى وتكىزۋ, سايلاۋشىلار ءتىزىلىمىن قالىپتاستىرۋ, جەرگىلىكتى سايلاۋ ناۋقاندارىن ۇيىمداستىرۋ بويىنشا وسى ەلدە جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستارعا قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
سونداي-اق ول 2022 جىلعى رەفەرەندۋم جانە پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋى جانە 2023 جىلى پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى سياقتى قازاقستانداعى ءىرى سايلاۋ ناۋقاندارىن حالىقارالىق بايقاۋعا ماجارستان وكىلدەرىنىڭ بەلسەندى قاتىسقانى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس ماجارستاننىڭ سايلاۋ ۇيىمداستىرۋشىلارى سايلاۋ كوميسسياسى مەن سايلاۋ كەڭسەسى اراسىنداعى مىندەتتەردى بولە وتىرىپ, ارالاس جۇيەسى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. جالپى, ماجارستاننىڭ سايلاۋ ورگاندارى ءبىرتۇتاس جۇيە ەمەس, سەبەبى سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ بارلىق دەڭگەيى بولەك ۇيىمداستىرىلعان جانە مارتەبەسىندە, وكىلەتتىكتەرىندە جانە قالىپتاسۋ تارتىبىندە ايتارلىقتاي ايىرماشىلىقتار بار.
ماجارستانداعى سايلاۋدى بايقاۋعا بارلىعى التى دەلەگاتسيا قاتىستى. قازاقستاندىق دەلەگاتسيا ازەربايجان, گرۋزيا, بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينا, چەرنوگوريا جانە تۇركيا دەلەگاتسيالارىمەن بىرلەسىپ بايقاۋ جۇرگىزدى.
حالىقارالىق بايقاۋ باعدارلاماسى اياسىندا ازەربايجان وسك توراعاسى مازاحير پاناحوۆپەن جانە تۇركيا وسك توراعاسى احمەد يەنەرمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر ءوتتى. وسى ەلدەردەگى اعىمداعى سايلاۋ ۇدەرىستەرى بويىنشا پىكىر الماسىپ, سايلاۋ ورگاندارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى تالقىلاندى.
9 ماۋسىمدا – داۋىس بەرۋ كۇنى قر وسك وكىلدەرى بۋداپەشت قالاسىنىڭ بىرنەشە اۋدانىنداعى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە باردى. كوپ جاعدايدا سايلاۋ ۋچاسكەلەرى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكەمەلەردە ورنالاسقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. داۋىس بەرۋ ەركىن, قالىپتى ءوتتى. استانا تۇرعىندارى بەلسەندى بولدى, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە كەزەككە تۇردى, ولاردىڭ كوپشىلىگى ەرەسەك ازاماتتار, ولاردىڭ اراسىندا ەگدە جاستاعىلار دا از ەمەس.
سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە قازاقستان وسك باسشىسى سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرامىن قالىپتاستىرۋ ۇدەرىستەرىنە, سايلاۋشىلار تىزىمىمەن جۇمىس ىستەۋگە, داۋىستاردى ساناۋ بارىسىنا جانە باسقا دا داۋىس بەرۋ راسىمدەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
ماجارستاننىڭ نەگىزگى زاڭى 18 جاستان اسقان بارلىق ازاماتىنا ۇلتتىق جينالىس, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ جانە ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتتىق سايلاۋىندا داۋىس بەرۋ قۇقىعىن بەرەدى. سايلاۋ زاڭناماسىنا سايكەس, ۇلتتىق جينالىس دەپۋتاتتارىن سايلاۋدا, ەگەر ولار نەكەدە بولسا, 16 جاسقا تولعان ازاماتتار دا داۋىس بەرۋگە قۇقىلى. بۇل جاس شەگىنىڭ تومەندەۋى جاس وتباسىلاردى ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە بەلسەندى تارتۋعا باعىتتالعان.
ەۋروپالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ازاماتتارى, ەگەر ولار ماجارستاندا تۇراقتى تۇرسا, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا, قالا باسشىسىن جانە ەۋروپالىق پارلامەنتكە سايلاۋدا بەلسەندى سايلاۋ قۇقىعىنا يە. ماجارستاننىڭ سايلاۋ زاڭناماسى بۇل قۇقىقتى بوسقىن مارتەبەسى بار ادامدارعا, يمميگرانتتارعا جانە تۇراقتى تۇرۋعا رۇقساتى بار ادامدارعا دا بەرەدى. ماجارستان كونستيتۋتسياسى مۋنيتسيپالدىق سايلاۋدا بەلسەندى سايلاۋ قۇقىعىن الۋ ءۇشىن مىندەتتى تىركەۋدى قاراستىرادى, ال سايلاۋشىلاردىڭ وزدەرى تەك تىركەلگەن جەرىندە داۋىس بەرە الادى. سوت قىلمىس جاساعانى ءۇشىن سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرعان نەمەسە سوت ارەكەتكە قابىلەتسىز دەپ تانىعان ادامداردىڭ داۋىس بەرۋگە قۇقىعى جوق.
ۇلتتىق سايلاۋ كەڭسەسى تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرى (پوشتالىق مەكەنجايى) بار ءار ازاماتتىڭ اتىنا بارلىق قاجەتتى تۇسىندىرمە اقپاراتتى كورسەتە وتىرىپ, سايلاۋعا قاتىسۋعا شاقىرۋ-حات جىبەرەدى. ءبىر قىزىعى, سايلاۋالدى ۇگىت داۋىس بەرۋ كۇنىنەن 50 كۇن بۇرىن باستالىپ, سايلاۋشىلار داۋىس بەرگەن كۇنى اياقتالادى, وسىلايشا «تىنىشتىق كۇنى» بولمايدى. الايدا داۋىس بەرۋ كۇنى داۋىس بەرۋگە ارنالعان ءۇي-جايدىڭ ىشىندە جانە داۋىس بەرۋگە ارنالعان ءۇي-جايدىڭ كىرەبەرىسىنەن 150 مەتر قاشىقتا ۇگىت جۇرگىزۋگە تىيىم سالىنادى. داۋىس بەرۋ ۇدەرىسى ءداستۇرلى تۇردە – قاعاز بيۋللەتەندەردى قولدانۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى. داۋىستاردى ساناۋ كەزىندە ەلەكتروندىق جۇيەلەر دە قولدانىلمايدى.
ماجارستاننان تىس جەردە تۇراتىن, بىراق ونىڭ اۋماعىندا تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلگەن سايلاۋشىلار ۇلتتىق جينالىس, ەۋروپارلامەنتتىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋدا جانە ۇلتتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ كەزىندە ديپلوماتيالىق وكىلدىكتىڭ نەمەسە كونسۋلدىق مەكەمەنىڭ ءۇي-جايىندا داۋىس بەرە الادى. شەتەلدە تۇراتىن, بىراق ماجارستاندا تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرى جوق سايلاۋشىلار پوشتا ارقىلى داۋىس بەرەدى.
سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە ۇلتتىق بايقاۋشىلاردىڭ بولماۋىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ۇسك-نىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, ونداي قاجەتتىلىك جوق جانە بۇل زاڭمەن دە قاراستىرىلماعان, ويتكەنى ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرى ءتۇرلى ساياسي پارتيا مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەن جاساقتالعان. داۋىس بەرۋ ۋچاسكەلەرىندە بەينەمونيتورينگ تە جۇرگىزىلمەيدى. جالپى, ماجارستاندا داۋىس بەرۋ بارىسى حالىقارالىق ستاندارتتار مەن ۇلتتىق زاڭنامانىڭ تالاپتارىنا سايكەس ءوتتى, حالىقارالىق بايقاۋشىلار ءۇشىن سايلاۋ بارىسىن تولىققاندى بايقاۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى جاعداي جاسالدى.
