ءۇمىتتى ۇكىلەگەن ۇلتتىق جوبا

«جايلى مەكتەپ» نەسىمەن جايلى؟

ۇكىمەتتىڭ رەسمي سايتىنداعى 2022 جىلعى 29 قاراشادا جاريالانعان اق­پا­راتتا اتالعان ۇلتتىق جوبا مەكتەپتەگى ورىن تاپشىلىعىن بولدىرماۋعا, اپاتتى جاعدايداعى جانە ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەر ماسەلەسىن تولىعىمەن شەشۋگە باعىتتالعانى, سونداي-اق ءوڭىر اكىمدەرى جايلى مەكتەپتەردى سالۋعا جىل سوڭىنا دەيىن جەر تەلىمدەرىن ءبولىپ, ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالاردى جۇرگىزۋ ماسەلەسىن مۇقيات ويلاستىرۋى قاجەت ەكەنى جازىلعان. وسى ورايدا وقىرمان ويىندا «جايلى مەكتەپ» نەسىمەن جايلى؟» دەگەن سۇراق تۋاتىنى ءسوزسىز.

ۇكىمەتتىڭ تاراتقان اشىق دەرەگىندە بۇل تۋرالى: «جايلى مەكتەپتەردىڭ ايىر­ما­شىلىعى – بىرىڭعاي ستاندارت بو­يىنشا جوبالاناتىنىندا, ياعني پاندىك كابينەتتەر, كومپيۋتەرلىك سىنىپتار, زەرتحانالار مەن شەبەرحانالار, ءبارى بىرىڭعاي ستاندارت نەگىزىندە جابدىقتالادى. مەكتەپ ىشىندە وقۋلىقتار مەن جەكە زاتتاردى ساق­تاۋعا ارنالعان جەكە شكافتار ورناتىلادى. وسىلايشا, وقۋشىلاردىڭ اۋىر سومكەلەرىن ءبىرشاما جەڭىلدەتۋگە مۇم­كىندىك تۋادى. وقۋشىلارعا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن ترانسفورمەر-پارتالار مەن «اۋىزسۋ فونتاندارى» قويىلادى. ءار قابات­تا وقۋشىلارعا ارنالعان تىنىعۋ الاڭ­دارى بولادى. مەكەتەپتەر زاماناۋي ينتەرەر بويىنشا جوبالانىپ, بەزەندىرۋ تالعامعا ساي جاسالادى. سونىمەن قاتار باس­تاۋىش جانە جوعارى سىنىپتارعا ارنال­عان بولەك بلوكتار قاراستىرىلعان. ءار بلوكتىڭ ءوز اسحاناسى مەن سپورت زالى بار», دەلىنگەن. مۇنداي مەكتەپتە وقۋدى ءار وقۋ­شى قالاي­دى, كەيبىرى ءالى دە ارمانداي­دى, تۇپ­تەپ كەلگەندە بالالاردىڭ بارلىعى دا جاي­­لى جاعدايدا ءبىلىم الۋعا قۇقىلى. مۇنى­ تالاي رەت جازدىق. بىراق كوپ جوبا­نىڭ سوڭى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتەتىنى بار. سول سەبەپتى جان-جاقتى باقىلاۋ كەرەك-اق. سونىمەن, قازىرگى ءىستىڭ بارىسى قان­داي؟

ورىن تاپشىلىعى جويىلا ما؟

ءبىز وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە «سوڭعى دەرەك بويىنشا ەلىمىزدە قانشا وقۋشى بار, قانشا بالاعا ورىن جەتىسپەيدى, قانشا مەكتەپ ءۇش اۋىسىمدى, تاعى قانشا مەكتەپ اپاتتى جاعدايدا, جاڭادان سالىناتىن جايلى مەكتەپتەر جوعارىدا اتالعان بارلىق ماسەلەنى شەشە الا ما؟» دەپ ساۋال جولدادىق. مينيسترلىك بۇعان: «2023-2024 وقۋ جىلىن 3 820 703 وقۋشى اياقتادى, ونىڭ ىشىندە 186 مىڭ تۇلەك مەكتەپپەن قوشتاستى. ەلىمىزدە 106 ءۇش اۋىسىمدى جانە 56 اپاتتى مەكتەپ بار. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ءدال وسى ءۇش اۋىسىمدى وقىتۋدى جويۋ, قالا مەن اۋىل مەكتەپتەرى اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى ازايتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. جوبا بويىنشا 2024-2025 جىلدارى 740 مىڭ وقۋشى ورنى بار 369 مەكتەپ اشۋ جوسپارلانعان. بيىلعى 1 قىركۇيەككە دەيىن 98 مەكتەپ, 2024 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 119 مەكتەپ, ال قالعاندارى 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اشىلادى. بۇل ەلدەگى ءۇش اۋىسىمدى جانە اپاتتى مەكتەپتەر ماسەلەسىن شەشەدى», دەپ جاۋاپ بەردى.

نەگىزى «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسىن بەكىتۋ تۋرالى 2022 جىلعى 30 قاراشاداعى ۇكىمەتتىڭ №963 ارنايى قاۋلىسىسىندا 2 جىل بۇرىنعى دەرەك بار. سول قۇجاتتا: «ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا, اسىرەسە, ءىرى قالالارداعى ەڭ وزەكتى ماسەلە – وقۋشى ورنىنىڭ تاپشىلىعى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە ەلىمىز بو­يىنشا مەكتەپتەر جەلىسى 1,4 مىڭ بىرلىككە (9 مىڭنان باس­تاپ 7,6 مىڭعا دەيىن) قىسقاردى, ولاردىڭ باسىم بولىگى بولاشاعى جوق ەلدى مەكەندەردە ورنالاسقان شاعىن جيناقتى مەكتەپتەردە ءبىلىم الۋشىلار سانىنىڭ قىسقارۋىنا جانە جابىلۋىنا بايلانىس­تى بولدى. ءبىلىم الۋشىلار كونتينگەنتى 3,7 ميلليون ءبىلىم الۋشىعا جەتتى, ونىڭ 2,2 ميلليونى قالالىق مەكتەپتەردە, 1,5 ميلليونى اۋىلدىق مەكتەپتەردە وقيدى. 2022 جىلى وقۋشى ورىندارىنىڭ قازىرگى تاپشىلىعى 270 مىڭ ورىندى, ونىڭ ىشىندە قالادا – 174 مىڭ ورىندى, اۋىلدا 96 مىڭ ورىندى قۇرادى», دەلىنگەن.

وسى جوسپار ناتيجەلى, ءوز رەتىمەن ىسكە اسسا, ەلىمىزدە ءۇش اۋىسىمدى جانە اپاتتى مەكتەپتەر, وقۋ وشاقتارىنداعى ورىن تاپشىلىعى شىنىمەن تولىق جويىلا ما؟ جوعارىداعى دەرەكتەردەن كوز جەتكىزىپ وتىرعانىمىزداي, ەلىمىزدەگى مەكتەپتەردە ورىن تاپشىلىعى, كوبەيتىپ ايتقاندا, 300 مىڭ دەسەك, 2026 جىلعا قاراي جايلى مەكتەپتەردە 740 مىڭ جاڭا وقۋشى ورنى پايدا بولادى. بىراق بۇل جەردە ەكى ماسەلەنى ەسكەرگەن ءجون سەكىلدى. ونىڭ ءبىرى – حالىقتىڭ ءوسىمى, ەكىنشىسى – ۋربانيزاتسيا, ياعني حالىقتىڭ قالاعا اعىلۋى. ءبىرىنشى ماسەلەگە زەر سالساق, جىل سايىن 400 مىڭنىڭ شاماسىندا بالا مەكتەپكە قابىلدانادى, مەكتەپتى كوپ دەگەندە 200 مىڭ وقۋشى بىتىرەدى. دەمەك, ەلدەگى وقۋشى سانى جىلىنا 200 مىڭعا كوبەيىپ جاتىر, بۇل دەگەنىمىز – مەكتەپتەردەگى ورىن تاپشىلىعى وسىنشاما سانعا ارتىپ وتىرادى دەگەن ءسوز. ال ەكىنشى ماسەلەدە وسىعان دەيىنگى بار تۇيتكىل تەرەڭدەي بەرەتىندەي كورىنەدى. مۇقيات وقىعان جان اڭعاراتىن شىعار, جوعارىدا وقۋشىلار سانى ۇدايى ءوسىپ وتىرسا دا تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزدەگى مەكتەپتەر جەلىسى 9 مىڭنان 7,6 مىڭعا دەيىن قىسقارعانى, بۇعان شالعايداعى ەلدى مەكەندەردە ورنا­لاسقان شاعىن جيناقتى مەكتەپتەردىڭ جابىلعانى سەبەپ بولعانى ايتىلدى, ياعني ءبىر جاعىنان مەكتەپ جەتىسپەي جاتسا, ەكىنشى جاعىنان وقۋ وشاعى جابىلىپ جاتىر. قىسقاشا ايتقاندا, وقۋشى جوق جەرگە سالىنعان جاڭا مەكتەپ ءتۇپتىڭ تۇبىندە جابىلىپ قالۋى عاجاپ ەمەس. مۇنداي جاعدايدا قالالارداعى مەكتەپتەردە ورىن تاپشىلىعى تاعى دا پايدا بولۋى مۇمكىن.

نەگىزى «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوبا­سىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ جوسپارىندا ءبارى بولجانعان. ايتالىق, جوعارىدا اتالعان قاۋ­لىنىڭ ماتىنىندە «استاناداعى مەكتەپ­تەردە قازىرگى ورىن تاپشىلىعى 20 973 دەپ كورسەتىلگەن. ال 2026 جىلعى 1 قاڭ­تارعا وقۋشى ورىندارىنىڭ بولجامدى تاپ­شى­لىعى (بالا تۋ كورسەتكىشتەرىن, ۋربانيزاتسيانى, وڭىرىشىلىك جانە وڭىرارالىق كوشى-قوندى, سونداي-اق عيماراتتاردىڭ توزۋىن ەسكەرە وتىرىپ) 127 263-ءتى قۇرادى» دەلىنگەن. ەلوردانىڭ ءبىلىم باسقارماسىنا ارنايى سۇراۋ سالعانىمىزدا, بىزگە: «جايلى مەكتەپ» جوباسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا 2024-2025 جىلدارى باس قالادا ەكى اۋىسىمدى 90 مىڭ وقۋشى ورنىنا ارنالعان 24 مەكتەپ سالۋ جوسپارلانعان. 2024 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ەكى اۋىسىمدا 27 600 ورىندىق 8 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلەدى. تاعى ەكى اۋىسىمدى 25 200 ورىنعا لايىقتالعان 7 مەكتەپتى 2024 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا, ەكى اۋىسىمدى 36 000 ورىندىق 9 مەكتەپتى 2025 جىلى پايدالانۋعا بەرۋ جوس­پارلانىپ وتىر. 15 جايلى مەكتەپ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان «ەسىل» (6) جانە «نۇرا» (9) اۋداندارىندا ورنالاسادى», دەپ جاۋاپ بەردى. دەمەك باس-اياعى 2026 جىلعا قاراي استانادا 88 مىڭ 800 جاڭا وقۋشى ورنى پايدا بولادى. بۇل قاۋلى-قۇجاتتاعى ۇكىمەتتىڭ تالداۋىندا بولجانعان ورىن تاپشىلىعى تولىق جويىلمايدى دەگەندى بىلدىرەدى. ويتكەنى وندا 2026 جىلى 127 مىڭنان اسا ورىن تاپشى بولاتىنى جازىل­عان, سوندا 40 مىڭداي بالاعا ورىن جەتىسپەۋى مۇمكىن. ياعني ەكى اۋىسىمداعى 600 ورىندىق تاعى 33 مەكتەپ كەرەك بولادى.

جاڭا مەكتەپتەر قاي تىلدە وقىتادى؟

جايلى مەكتەپتەردىڭ ارتىقشىلىعى قانداي بولاتىنىن جوعارىدا باياندادىق. ال مۇنداي مەكتەپتەردە جۇمىس ىستەۋگە ارنايى مۇعالىمدەر دايارلانادى. بۇل تۋرالى 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىنا ەنگىزىلەتىن وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار جوباسى تۋرالى ۇكىمەت قاۋلىسىنىڭ جوباسىندا بەكىتىلگەن. ەندى ءدال سونداي جاعدايى جاقسى, ءىشى زاماناۋي جابدىقتالعان, جاڭا فورماتتا دايارلانعان بىلىكتى مۇعالىمدەر ەڭبەك ەتەتىن ءارى تەگىن وقىتاتىن مەكتەپكە بالاسىن كەز كەلگەن اتا-انا بەرۋگە مۇددەلى بولاتىنى زاڭدىلىق. وسى ورايدا اتا-انالاردا «جايلى مەكتەپتەر» قاي تىلدە ءبىلىم بەرەدى؟» دەگەن سۇراق تۋاتىنى تۇسىنىكتى. بۇل ساۋالدى مينيسترلىككە دە, ماتەريالىمىزدا مەكتەپتەر سانىن مىسالعا كەلتىرگەن جانە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىنا قاتىستى ماسەلە ءجيى كەزدەسەتىن استانا قالاسىنىڭ ءبىلىم باسقارماسىنا دا قويىپ كوردىك. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى: «مەكتەپتەگى وقىتۋ ءتىلىن تۇرعىنداردىڭ سۇرانىسىنا قاراي ايقىنداۋ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىندە», دەپ جاۋاپ بەردى. ال استانا قالاسى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ اتالعان سۇراققا بەرگەن جاۋابىندا: «مەكتەپتەر پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن وقىتۋ ءتىلى جانە باعىتى انىقتالادى. قاي تىلدە ءبىلىم بەرەتىنى مەكتەپتى اشۋ قارساڭىندا مەكتەپتىڭ قىزمەت كورسەتۋ اۋماعىنداعى تۇرعىنداردىڭ سۇرانىسى مەن مەكتەپ اكىمشىلىگىنىڭ جارعىسى نەگىزىندە بەكىتىلەدى. استانا قالاسى ءبىلىم باسقارماسى تاراپىنان جىل سايىن مەملەكەتتىك تىلدە وقىتاتىن مەكتەپتەر مەن سىنىپتاردىڭ سانىن كوبەيتۋ بو­يىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلەدى», دەلىنگەن.

جوعارىداعى جاۋاپتاردان ۇققانى­مىز­داي, جايلى مەكتەپتەردىڭ وقىتۋ ءتىلىن سول مەكتەپكە باراتىن وقۋشىلاردىڭ اتا-انالارى شەشەدى. بىراق ونىڭ شەشىمى ناقتى قانداي جولمەن شىعارىلاتىنى, شەشىم قابىلداۋدا داۋىستار قالاي ەسەپتەلەتىنى اشىق ايتىلمايدى. ءدال وسىعان قاتىستى ۇكىمەتكە اشىقتىق كەرەك سەكىلدى. سەبەبى جاعداي ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن ءارى سوعان ساي سۇراق تا, ماسەلە دە كوبەيەتىنى انىق. مىسالى, ءبىر مەكتەپكە بالاسىن بەرەتىن اتا-انالاردىڭ 95 پايىزى قازاق تىلىندە وقىتىلۋىن قالاسا, قالعان 5 پايىزىنىڭ ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرۋىن سۇراعانى ءۇشىن مەكتەپ ارالاس ءتىلدى بولا ما, الدە كوپ داۋىس جەڭىپ, كوپشىلىكتىڭ سۇرانىسىنا ساي تەك قازاقتىلدى مەكتەپ بولا ما نەمەسە ءدال سونداي جاعداي كەرىسىنشە بولسا, تازا ءورىستىلدى مەكتەپكە اينالا ما؟ سۇراق تا, بەلگىسىزدىك تە كوپ. شىندىعىندا, جاقسى جاعداي مەن جايلىلىق, بۇعان قوسا ساپالى ءبىلىم مەمەلەكەتتىك ءتىل جاعىندا بولسا, ءدال وسى جايتتى ءساتتى پايدالانىپ, مەملەكەتتىڭ قارجىسىنا سالىنعان مەكتەپتەرگە تەك مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن تالاپ ەنگىزىلسە, قازاق ءتىلىن دامىتۋعا كەتكەن ەسەپسىز قارجىنىڭ ءتيىمدى قايتارىمى بولار ما ەدى دەرسىز. بۇل بەلگىسىزدىككە نۇكتە قويار باتىلدىق كەرەك-اق...