دارحان دالانىڭ ءتوسىن مەكەندەگەن جانۋارلار الەمىنىڭ جاي-كۇيىن تامىرشىداي تاپ باساتىن ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سايىن دالادا ساعىمداي كىلكىپ, جوڭكىلە كوشۋ جانۋارلاردىڭ پەشەنەسىنە بىتكەن سىباعا. وڭىردەگى اقبوكەننىڭ قارامى دا از ەمەس. بيىل 219 655 باس كيىك بار دەگەن ەسەپ جاريالاندى. باسقا ۇرىپ سانايتىن بايلاۋلى باسپاق ەمەس, يەن دالادا ەركىن جايىلعان كيىكتىڭ جالپى نوبايى. اۋەدەن جۇرگىزىلگەن ەسەپ.
كەيىنگى جىلدارى زور ەڭبەكتىڭ كۇشىمەن اۋپىرىمدەپ وسىرگەن ەگىنجايىن اقبوكەنگە تاپتاتىپ, ىرىزدىعى كەمىگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرى كيىك دەسە يمانى قاسىم بولاتىن جاعدايعا جەتىپ وتىرعانى دا شىندىق. اتتىلى جاياۋ اتتانداپ, كەزەكشىلىك ۇيىمداستىرىپ, قىم-قۋىت قۋىپ تا كورگەن. بالاۋسا ەگىننىڭ بالبىراعان ءدامىن تاتىپ, داندەگەن كيىك جارىقتىق القاپتىڭ ءبىر شەتىنەن ايداپ شىقسا, ەكىنشى شەتىنە ورالىپ, شىرىنى ءتىل ۇيىرەتىن كوك ەگىنگە قايتا تۇسەدى. ولەردەي ءوش.
شارۋالار شەتىن امال تاپقان سىڭايلى. اۋداننىڭ كەيبىر اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە ەگىستىك القاپتاردىڭ جيەگىن قوپارا قازعان تەرەڭ ورلار 2022 جىلى پايدا بولا باستاعان. كەلەر جىلى تاعى جالعاستى. قازىلعان ورلاردىڭ ءبىر بولىگى «اتباسار» مەملەكەتتىك تابيعي قاۋمالىنىڭ اۋماعىندا جاتىر. ەنى شامامەن 1,5 مەتر, تەرەڭدىگى ەكى مەتر شاماسىندا. ۇزىندىعى 20,1 شاقىرىم. وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار الەمى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ارمان تۇرىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, «جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 12-بابى بۇزىلعان. زاڭ تالابى جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ, ولاردى ساقتاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ, ءتيىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, اڭ ءىسىن پايدالانۋشى سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەت بارىسىندا, تەحنيكالىق جانە زاڭدىلىق ءىس-شارالارىنىڭ جۇرگىزىلۋىن كوزدەيدى. زاڭنىڭ 17-بابى بويىنشا تابيعاتتىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسى رەتىندە ەرەكشە قۇندى ۋچاسكەلەرگە قول سۇعىلماۋى كەرەك ەدى.
ورىن العان جاعدايدى جان-جاقتى زەرتتەپ, زەردەلەگەن ينسپەكتسيا 2023 جىلدىڭ مامىر ايىندا بارلىق باقىلاۋشى ورگانعا حات جولداعان. الايدا كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازىلعان جەر ۋچاسكەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسى شەشىلگەن جوق. شەشىلگەندى ايتاسىز, ءاي دەر اجە, قوي دەر قوجا بولماعان سوڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى بۇرىنعى قازىلعان وردى ۇزارتىپ, قايتادان قازىپ جاتىر. جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ, ەكولوگيا, پوليتسيا دەپارتامەنتتەرى ءۇنسىز. بۇل جايدان اتباسار اۋدانىنىڭ اكىمدىگى دە حاباردار.
– اۋماقتىق ينسپەكتسيانىڭ وبالدى ويلاماي ور قازعانداردى انىقتاۋ مۇمكىندىگى جوق, – دەيدى ا.تۇرىمباەۆ. – قۇزىرلى ورگاندارعا اقبوكەندەردىڭ ورعا قۇلاپ ولۋىنە بايلانىستى مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋ تۋرالى ءوتىنىش جازىلدى. وسى ورلاردى قازعانداردى انىقتاپ بەرۋ تۋرالى اتباسار اۋدانىنىڭ پوليتسيا بولىمىنە قايتادان حات جولداندى.
وسى ارادا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن اقبوكەندەر الەمىنە كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ مولشەرى ۇلعايتىلعانى بەلگىلى. 2004 جىلى ءبىر اقبوكەن ءۇشىن 2 ميلليون تەڭگەگە جۋىق ايىپپۇل سالىنادى. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماققا زاڭسىز اۋلانعان ءبىر تەكەسى ءۇشىن 8,3 ميلليون تەڭگە ايىپپۇل ارقالاتسا, انالىق ءۇشىن 5,8 ميلليون تەڭگە ايىپپۇل سالۋ كوزدەلگەن. بىراق ورعا قۇلاپ ولگەن اقبوكەندەردىڭ قۇنى سۇراۋسىز كەتەتىن ءتۇرى بار.
قازىلعان ورعا جەرگىلىكتى جۇرت تا نارازى. ادامعا دا قاۋىپ. الدىندا قانداي قاۋىپ-قاتەر تۇرسا دا العان بەتىنەن, باستاپقى باعىتىنان قايتپايتىن اقبوكەن تۇرماق, بەيساۋات جۇرگەن مال دا ءتۇسىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن عوي. وسى جايدى ەسكەرگەن ينسپەكتسيا 2022 جىلدىڭ مامىر ايىندا وبلىستىق مامانداندىرىلعان تابيعات قورعاۋ پروكۋراتۋراسىنا حات جولداعان بولاتىن. ارادا قانشاما ۋاقىت وتسە دە ەشبىر شارا قولدانىلعان جوق. 2024 جىلعى 15 مامىر كۇنى «وحوتزووپروم» مەكەمەسىنىڭ وكىلدەرىمەن رەيد ۇيىمداستىرىلعان كەزدە جاڭا ورلاردىڭ پايدا بولعاندىعى انىقتالعان.
ارينە, جەر ەمشەگىن ەمىپ وتىرعان ديقانداردىڭ جاعدايىن دا تۇسىنۋگە بولادى. بىراق وڭتايلى شەشىم ور قازۋ ەمەستىگى انىق. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ حاتتامالىق تاپسىرماسى اياسىندا وبلىستىق اۋماقتىڭ ينسپەكتسيا وتكەن جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ سوڭىندا وبلىس ورتالىعىندا اقبوكەننەن كەلەتىن زالالدى بولدىرماۋ, ماسەلەنىڭ الدىن الۋ اياسىندا كەڭەس وتكىزگەن. ەگىس القاپتارى اقبوكەننىڭ كوشى-قون جولىندا قالعان شارۋاشىلىقتاردى قولداۋ الگوريتمى قابىلداندى. 2024-2026 جىلدارى اقبوكەندەردىڭ كوشى-قونى بارىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنا زيان كەلتىرمەۋگە قاتىستى بىرقاتار شارا قابىلداۋ جونىندەگى جەدەل شتاب قۇرىلعان.
قالاي بولعان كۇندە دە زاڭسىز ور قازۋ قيىندىقتان شىعارار جول ەمەس. بالكىم, اقبوكەننىڭ ورىسىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا وسى ۋاقىتقا دەيىن پايدالانىپ كەلگەن جەر كولەمىنە سايكەس جەر تەلىمدەرىن باسقا وڭىرلەردەن قاراستىرعان دۇرىس بولار ما ەدى. بىزدىڭشە, اقبوكەندى دە امان ساقتاپ, شارۋانى دا وكپەلەتپەيتىن ادىلدىك – وسى.
اقمولا وبلىسى
