عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى العاشقى كەزدە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ماقتاارال ماقتا شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانساسى بولاتىن. بۇل مەكەمە كەيىننەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جانىنداعى «قازاگرويننوۆاتسيا» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ قۇزىرىندا ەدى. يبادۋللا ءىزاتىللا ۇلى وسى ستانسانى ىلكىمدىلىكپەن باسقارۋىنىڭ ارقاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە تىكەلەي قارايتىن قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى.
يبادۋللا وتە ىزدەنىمپاز عالىم بولدى. ماقتانىڭ بىرنەشە جوعارى سۇرپىن شىعارىپ, پاتەنت الدى. قىتاي, يزرايل, تۇركيا, برازيليا, ارگەنتينا, اقش, وزبەكستان, تاعى باسقا دا ەلدەردىڭ عالىمدارىمەن تىكەلەي بايلانىس جاساپ, ماقتانىڭ ەڭ ءتيىمدى سۇرىپتارىن شىعارىپ قانا قويماي, ولاردى وندىرىسكە ەنگىزدى. ماقتانىڭ ءار ءتۇستى ءتۇرىن شىعاردى. بوياۋ ەمەس, تابيعي تۇستەر ۇلكەن عىلىمي جاڭالىق بولدى. ماقتا جونىندەگى جوعارى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ اۆتورى رەتىندە يبادۋللا ۇمبەتاەۆتىڭ ەڭبەگى لايىقتى باعالانىپ, اۋەلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, ودان سوڭ ۇعا اكادەميگى بولىپ سايلاندى.
يبادۋللا ءىزاتىللا ۇلى كورنەكتى عالىم, بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشى بولۋىمەن قاتار مەملەكەت قايراتكەرى ەدى. بويىنداعى تابيعي تالانتىن, ىسكەرلىگىن جان-جاقتى كورسەتە ءبىلدى. ەلمەن ەتەنە ارالاستى, ورتاسىنا سىيلى بولدى. حالىقتىڭ جاعدايىن تەرەڭ بىلەتىن ازاماتتىڭ جەتىساي اۋدانىنىڭ اكىمىنە تاعايىندالعانى دا كەزدەيسوق ەمەس. ول قاي قىزمەتتە جۇرسە دە ءوزىن ەلشىل تۇلعا رەتىندە كورسەتە ءبىلدى. يبادۋللانىڭ پاتريوتتىق, ۇلتقا جاناشىر تاماشا ءبىر ءىسىن كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى رەتىندە ايتقىم كەلەدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كەزەڭدە مىناداي ۇلكەن ماسەلە شىقتى. وزبەكستاندا 1,5 ميلليون قازاق, قازاقستاندا جارتى ميلليون وزبەك تۇراتىن. مۇنىڭ ءبارىن انىقتاپ دالەلدەگەن – 1994–1997 جىلدارداعى قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ناجىمەدەن ەسقاليەۆ. ول دا يبادۋللا سياقتى ۇلتىنا جانى اشيتىن قايراتكەر ەدى. ەلشى وزبەكستانداعى بارلىق قازاقتىڭ اتى-ءجونىن, تۋعان جىلىن, قاي جەردە تۇراتىنىن ابدەن زەرتتەيدى. بۇرىن وزبەكستان باسشىلىعى اتالعان ەلدە جارتى ميلليونداي قازاق تۇرادى دەيتىن. ءبىر كۇنى ناجىمەدەن ىقسان ۇلى ماعان كەلدى. ول كەزدە قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى تۇركىستان مەملەكەتتىك (كەيىننەن حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى بولدى) ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەدىم. ناجىمەدەن ماعان مىناداي ءوتىنىش ايتتى: «وزبەكستاندا قازاق تىلىندە ساباق بەرەتىن مۇعالىم جەتىسپەيدى. بۇل قانداستارىمىزدىڭ انا تىلىندە ءبىلىم الۋىنا كەدەرگى بولىپ وتىر».
شىمكەنتتەگى پەداگوگيكالىق ينستيتۋت ول كەزدە تۇركىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن. مەن «شىمكەنت پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وزبەكستاننان كەلىپ وقيتىن ستۋدەنتتەرگە كۆوتا ءبولىپ, قازاق جاستارىن وقۋعا قابىلدايىق» دەگەن ۇسىنىسىمدى ايتتىم. ناجىمەدەن ىقسان ۇلى: «قازىر جاعداي وتە قيىن. تاشكەنت ارقىلى كەدەننەن ءوتىپ, شىمكەنتكە بارىپ وقۋعا ولاردىڭ قاراجاتى جەتپەيدى. سوندىقتان وزبەكستانداعى قازاقتار تۇراتىن اۋداندارعا جاقىن جەتىساي قالاسىنان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيليالىن اشساڭىز ىڭعايلى بولار ەدى», دەدى. مەن سول كەزدەگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆپەن سويلەسىپ, وسىنداي ماسەلە بار ەكەنىن ايتتىم. زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى جەتىسايدان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيليالىن اشۋ تۋرالى باستامامىزدى قۇپتادى. جەتىساي اۋدانىنىڭ اكىمى قىزمەتىندەگى يبادۋللا ىزاتىللا ۇلىمەن سول كەزدە تانىسىپ, سويلەستىم. «بۇل ويىڭىز دۇرىس. جەتىسايدان مىندەتتى تۇردە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيليالىن اشۋ كەرەك. شەكارا ءتيىپ تۇر. شەكارانىڭ ارعى جاعىندا وڭكەي قازاق اۋىلدارى. سول اۋىلدىڭ بالالارى كەلىپ, جەتىسايدا ءبىلىم الادى», دەدى اۋدان اكىمى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيليالىن اشۋ ءۇشىن عيمارات كەرەك بولدى. يبادۋللا جاناشىرلىقپەن عيمارات ماسەلەسىن جىلدام شەشىپ بەردى. مەن تۇركيا تاراپىنان قوسىمشا قارجى سۇرادىم. ءسويتىپ, ءبىز اۋدان ورتالىعى جەتىساي قالاسىنان ۋنيۆەرسيتەت فيليالىن اشتىق. وزبەكستاننىڭ كوپتەگەن اۋلىنان قازاقتىڭ بالالارى كەلىپ, وسى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الدى. كەيىن ول فيليال حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنەن ءبولىنىپ شىعىپ, ءوز الدىنا سىرداريا ۋنيۆەرسيتەتى دەگەن اتپەن جۇمىسىن جالعاستىردى. مىنە, وسى ۋنيۆەرسيتەتتى يبادۋللا ۇمبەتاەۆتىڭ كومەگىنىڭ ارقاسىندا اشقان بولاتىنبىز. ول اۋدان اكىمى رەتىندە قاۋىرت جۇمىسى بولا تۇرا, ءبىراز ۋاقىت وسى شارۋامەن تىكەلەي ءوزى اينالىسىپ, ءىستىڭ العا باسۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. ۇلت مۇددەسى ءۇشىن اتقارعان وسى قىزمەتىنىڭ ءوزى كوپتەگەن مامان دايارلاپ, سولار ارقىلى وزبەكستانداعى قانداستارىمىزدىڭ انا تىلىندە ءبىلىم الۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.
يبادۋللا ىزاتىللا ۇلىمەن كەيىن دە قىزمەت بابىمەن بايلانىسىمىز ۇزىلگەن جوق. ونىڭ ەلدى دامىتۋ توڭىرەگىندەگى ۇسىنىستارىن ۇكىمەتكە جەتكىزىپ وتىردىم. سول كەزدە ءار ءتۇرلى ءتۇستى ماقتا ءوسىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن جاساپ شىعاردى. ەلىمىزدە ءبىرىنشى رەت ول باسقاراتىن ينستيتۋتتا جاڭا عىلىمي-تەحنيكالىق وندىرىسكە باعىتتالعان ناتيجەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. سونىڭ باسىندا عىلىمي جەتەكشىسى بولىپ يبادۋللا ۇمبەتاەۆ وتىردى. ونىڭ ماقتادان ءارتۇرلى بۇيىم, ءتۇرلى ءتۇستى ماتا شىعارىپ, شەتەلگە ەكسپورتتاۋ تۋرالى مەملەكەتارالىق جوبالارى بولدى. عالىم ماقتا سالاسىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ تەورياسىن ءبىلىپ قانا قويماي, ونى تاجىريبەدە قولدانۋ جولدارىن كورسەتتى.
مەنىڭ بايقاعانىم, يبادۋللا ءىزاتىللا ۇلى ومىردە وتە قاراپايىم, دارقان مىنەزدى, ۇلكەن ۇيىمداستىرۋشى, عالىم رەتىندە تەك قازاقستانعا ەمەس, شەتەل عالىمدارىنىڭ اراسىندا دا كەڭىنەن تانىمال بولدى. ونىڭ زەرتحاناسىن كورۋگە قىتاي, يزرايل, تاعى باسقا دا كوپتەگەن ەلدىڭ عالىمدارى دا كەلدى. عالىمنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن كورىپ, وتە جوعارى باعالادى.
يبادۋللا ۇمبەتاەۆ ماقتانىڭ ەليتالىق تۇقىمدارىن دايىنداۋ, ونى ساقتاۋ, ىسكە اسىرۋ, ەگۋ تەحنولوگياسىنىڭ ەرەكشەلىگى قانداي بولۋ كەرەكتىگىن تۇبەگەيلى زەرتتەدى. ونىڭ 400-گە جۋىق عىلىمي ماقالاسى, 3 مونوگرافياسى, 8 كىتابى جارىق كوردى. تاجىريبەلىك ماڭىزى بار 50 عىلىمي زەرتتەۋ پاتەنتى تاعى بار. بۇل – ۇلكەن كورسەتكىش. 10 پاتەنتى حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان. وعان قوسىمشا يبادۋللا ءىزاتىللا ۇلى 13 اۆتورلىق كۋالىك يەسى. ول وتە جاڭاشىل, جەتەكشى عالىمدارىمىزدىڭ ءبىرى ەدى.
يبادۋللا ءىزاتىللا ۇلىنىڭ ەڭبەگى ءار كەز جوعارى باعالاندى. بىرقاتارىن اتاپ وتەتىن بولساق, كەڭەس وداعىنىڭ ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلوداقتىق حالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋداعى جەتىستىكتەرى كورمەسىندە ەكى التىن, ءبىر قولا مەدالدىڭ لاۋرەاتى اتاندى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ لاۋرەاتى, جەتىساي جانە ماقتاارال اۋدانىنىڭ, سونداي-اق تۇركىستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, يبادۋللا ۇمبەتاەۆ شەتەلدىك عالىمداردىڭ ءوزى مويىنداعان, ەلى ماقتان تۇتاتىن ۇلكەن عالىم بولدى. ماقتا شارۋاشىلىعىندا جاڭاشىل, ەلەۋلى جەتىستىكتەرى بار. ءبىز يبادۋللانىڭ ءالى دە تالاي جاڭا جەتىستىكتەرىن كورەتىن ەدىك. وكىنىشكە قاراي, ومىردەن ەرتە وزدى. دەگەنمەن ونىڭ ەل ءۇشىن جاساعان ەڭبەگى ۇلان-عايىر.
ەلىمىزدىڭ كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, جەتەكشى عالىمى, قيماس دوسىمىز اكادەميك يبادۋللا ۇمبەتاەۆتىڭ جارقىن بەينەسى جادىمىزدا ماڭگى ساقتالادى. ونىڭ ەل ءۇشىن جاساعان ەڭبەگىن كەيىنگى ۇرپاق تا بىلە ءجۇرۋى ءۇشىن عالىمنىڭ اتىن ماقتاارال ماقتا شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانساسىن قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرگەن, ءوزى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قىزمەت ەتكەن, تالاي عىلىمي جاڭالىقتى اشۋعا مۇرىندىق بولعان مەكەمەنىڭ يبادۋللا ءىزاتىللا ۇلىنىڭ اتىمەن اتالۋىنا ۇسىنىس جاسار ەدىك. مۇنداي تاجىريبە ەلىمىزدە بۇرىننان بار. سول ءۇردىستى جالعاستىرىپ, يبادۋللا ۇمبەتاەۆ اتىنداعى قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى دەپ اتاساق, بەك جاراسار ەدى. ارداقتى اكادەميك مۇنداي قۇرمەتكە ابدەن لايىق.
مۇرات جۇرىنوۆ,
ۇعا رقب پرەزيدەنتى, اكادەميك
