ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك ءدالىزى, راسىندا, بىزگە ءتيىمدى ءارى قىزىق باعىت – مۇندا تەمىرجول دا, تەڭىز جولى دا, قۇرعاق پورت تا بار. سوندىقتان مۋلتيمودالدى ءدالىز. باعىت جىلىنا 6 ملن توننا جۇكتى تاسىمالدايدى. ەلدەر 2025 جىلى 10 ملن تونناعا جەتكىزۋدەن ءۇمىتتى.
نەگىزى ترانسكاسپي – تاسىمال مارشرۋتىن ءارتاراپتاندىرۋ جولىنداعى ءبىر قادامىمىز. الايدا تاپ وسى باعىتتى تەرەڭدەتە دامىتۋ جانە كەلەشەكتە ونى نەگىزگى جولعا اينالدىرۋ – بىرەگەي ماقسات. سول سەبەپتى, مەملەكەت سالاعا, اسىرەسە اقتاۋ پورتىنا مەيلىنشە مول ينۆەستيتسيا قۇيۋعا كىرىستى. قتج مالىمەتىنشە, 2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا اقتاۋ تەڭىز ساۋدا پورتى ارقىلى 2,6 ملن توننادان استام قۇرعاق جانە مۇناي جۇكتەرى تيەلدى. بۇدان باسقا تيەلىپ جاتقان جۇك قانشا. سوڭعى ۋاقىتتا باكۋ – تبيليسي – جەيحان باعىتى بويىنشا مۇناي تاسىمالداۋ كولەمىنىڭ ۇلعايۋى دا ترانسكاسپي ءبۇيىرىنىڭ تومپايۋىنا سەپ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, 2030 جىلعا تامان ترانسكاسپي بويىنشا جۇك اعىنى جىلىنا 500 مىڭ كونتەينەرگە جەتۋگە ءتيىس. سول ماقساتتا 2025 جىلى پورتتا قىزمەتتەردىڭ كەڭ اۋقىمدى سپەكترىن ۇسىناتىن كونتەينەرلىك حاب پايدالانۋعا بەرىلەدى. ودان وزگە, «باقتى» وتكەلىندە جاڭا قۇرعاق پورت سالىنۋعا ءتيىس. ورتا ءدالىزدىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ەسەلەۋ ءۇشىن پرەزيدەنت قتج-نى ترانسپورتتىق-لوگيستيكالىق كومپانياعا اينالدىرۋ تۋرالى تاپسىرما دا بەرگەن. الەمدىك اينالىم كۇشەيدى. جان-جاقتان ساۋدا اعىندارى كەلە جاتىر – وڭتۇستىك شىعىس ازيا مەن قىتايدان قازاقستان ارقىلى ەۋروپاعا تاۋار تاسۋ ەندى كوبەيمەسە ازايمايدى. ولاردىڭ دەڭگەيىنە ساي بولۋ ءۇشىن تحكم دا تىنباي جەتىلۋگە ءتيىس. «PTC Holding» كومپانياسى بىلتىر قازاندا قارا تەڭىز جاعالاۋىندا پوتي پورتىندا (گرۋزيا) كونتەينەرلىك تەرمينالدىڭ قۇرىلىسىن باستاعان ەدى. بۇل دا تحكم-دى كەڭەيتۋ تۇجىرىمداماسىمەن ساباقتاسادى.
ەندى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان قۇرىق پورتى ارقىلى بىلتىر ادەپكى 6 ايدا 1 ملن توننادان اسا جۇك تيەلدى. پورتتا كەلەر جىلى كوپفۋنكتسيونالدى «سارجا» تەڭىز تەرمينالى بوي كوتەرمەك. پورتتان بولەك, پويىز جولدار دا بەلسەندى سالىنىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – الماتىنى اينالىپ وتەتىن, قازاق-قىتاي اراسىنداعى تاسىمال كولەمىن 5 ەسە ارتتىرۋعا قابىلەتتى دوستىق – مويىنتى تەمىرجول باعىتى. تەمىرجول باعىتىن ءتيىمدى ەتۋدە بىلتىردان بەرى ءبىراز شارۋانىڭ باسى قايىرىلدى. قازاقستان, گرۋزيا جانە ازەربايجان بىرىگىپ «Middle Corridor Multimodal Ltd» كومپانياسىن قۇرىپ, شتاب-پاتەرىن استانادان سايلادى. بىرلەسكەن كاسىپورىن ءبىر تەرەزە قاعيداتىمەن قىزمەت كورسەتىپ, تاۋار جەتكىزۋدىڭ قۇنى مەن مەرزىمىنە كەپىلدىك بەرەدى, قىتاي – ەۋروپا جانە تۇركيا – قىتاي باعىتتارى بويىنشا جۇك اعىنىن ارتتىرۋ ماقساتىندا مۋلتيمودالدى سەرۆيستى دامىتۋعا قاتىستى ورتاق ساياسات جۇرگىزەدى.
ءبىزدىڭ ەل ارقىلى ءجۇرىپ ءوتۋ ۋاقىتىن مەيلىنشە قىسقارتۋ – باستى مىندەت. بۇرىن قىتايدان تحكم ارقىلى قارا تەڭىزدەگى پورتتارعا جۇك جەتكىزۋ ۋاقىتى 53 كۇن بولاتىن. قازىر 18-23 كۇن ارالىعىندا جەتكىزىپ بەرىپ جاتىر. مەرزىمدى بىرتىندەپ 10-15 كۇنگە دەيىن تومەندەتۋگە بولادى. دەگەنمەن شارۋانى تەجەيتىن فاكتورلار بار. پورتتار ءالى جەتكىلىكتى اۋقىمدا جۇمىس ىستەي الماي تۇر. كاسپي تەڭىزىندەگى ءىرى ءۇش پورت – اقتاۋ, قۇرىق جانە تۇركىمەنباشى, ەۋروپالىق ترانزيت وتەتىن رۋمىنياداعى كونستانتسا پورتىنىڭ قۋاتى ءالى جەتكىلىكسىز. ونىڭ ۇستىنە جۇك كورابلدەرى دە تاپشى.
ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ كولىك جونىندەگى جەتەكشى مامانى چارلز كۋناك ورتا ءدالىزدىڭ دامۋىن تەجەپ تۇرعان ىركىلىستەردى بىلاي سيپاتتايدى.
ء«دالىزدىڭ قىتاي مەن ەو اراسىنداعى ساۋدانىڭ ۇلكەن ۇلەسىن ەنشىلەيتىندەي الەۋەتى بار, بىراق ول ءالى وڭىرلىك دەڭگەيدە قالىپ وتىر. پروبلەمالاردىڭ كوبىنە ينفراقۇرىلىمدىق ەمەس, ەكسپلۋاتاتسيالىق سيپاتى باسىم. باعا جوعارى جانە تۇراقسىز, جەتكىزۋ ۋاقىتى تىم ۇزاق, سەنىمسىزدەۋ. مۇنىڭ ءبارى ازداپ الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. ترانسپورتتار تۇيىسىندە كىدىرىس كوپ بولادى. پورتتاردىڭ ءالسىز تۇسى – ءار جەتكىزۋشى ءوز ءدالىزى تۇسىندا ءارتۇرلى باعا ۇسىنادى. اسىرەسە ءارتۇرلى كولىك توعىساتىن جەرلەردە پروتسەدۋرالاردى رەفورمالاۋ جانە جەڭىلدەتۋ اسا ماڭىزدى», دەيدى حالىقارالىق ساراپشى.
توراپ بويىندا ينفراقۇرىلىمدىق شەكتەۋلەر, ۇزاققا سوزىلاتىن كەدەندىك پروتسەدۋرالار, وتكىزۋ قابىلەتىنىڭ تومەندىگى, اسىرەسە باتىس باعىتتا (اقتاۋدا) ءتيىستى لوگيستيكالىق حابتىڭ جوقتىعى, ۆاگون مەن پلاتفورمالاردىڭ توزىپ كەتۋى, كەمە مەن پاروم تاپشىلىعى سەكىلدى پروبلەمالار دا بار.
مۇنىڭ ءبارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشىلەتىن تۇيتكىل. ويتكەنى تحكم-عا ءبىز ەمەس, قىتاي, تۇركيا, ەۋرووداق سەكىلدى الپاۋىتتار ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. بۇل باعىتتا دا ولار ءوز مۇددەسىن, ءوز مۇمكىندىگىن تارازىعا تارتادى. ءبىز ءوز مۇددەمىزدى كوكسەيمىز. تىڭ جول. كەلەشەگى كەڭ باعىت. قارت ەۋرازيانىڭ قانتامىرى ىسپەتتەنگەن ترانسكاسپيدىڭ ءبىز ءۇشىن دە, الەم ءۇشىن دە مۇددەلەر مۇيىسىنە اينالعانى دا سوندىقتان.
تحكم-ءنىڭ دامۋى ناتيجەسىندە ءۇشىنشى ەلدەر اراسىندا جەتكىزىلىم كولەمى كوبەيەدى. قازاقستان استىعى ازەربايجان مەن تۇركياعا بۇرىنعىدان دا كوبىرەك اپارىلا باستايدى. ازەربايجاننىڭ جەمىسى مەن كوكونىسى ەلىمىزگە كوپتەپ كەلەدى. ورتا ءدالىز بىرتە-بىرتە ورتالىق ازيا مەن تاياۋ شىعىستى دا جالعايدى. ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت – ترانسكاسپي ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ورتا كەلەشەكتە «مۇناي ەكسپورتتاۋ كولەمىن ارتتىرۋ» دەيتىن اۋىر دا ماعىنالى مىندەتتى ءىلىپ الىپ كەتە السا يگى. ويتكەنى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كتك) ارقىلى مۇناي تاسىمالداۋ (قازىر 80 پايىز مۇنايىمىزدى نوۆوروسسيسكىدەگى پورت ارقىلى ەۋروپاعا جىبەرەمىز) تاۋەكەلى تىم ارتىپ كەتتى. بىلتىر قىستا تحكم مەن «ەۋروپا – كاۆكاز – ازيا» كولىك ءدالىزىن ۇيىمداستىرۋ بويىنشا ەو مەن سەرىكتەس ەلدەر اراسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسى اراسىندا قول قويىلدى. اتالعان مەموراندۋم حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى تاراپىنان ينۆەستيتسيا تارتۋعا جول اشتى. ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, تحكم بويىنشا ۇزدىكسىز جەتكىزۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن 18,5 ملرد ەۋرو ينۆەستيتسيا كەرەك. بۇل قارجىنىڭ باسىم بولىگىن ەو ەلدەرى تولەپ بەرۋگە دايىن. ناقتىلاپ ايتساق, قازىردىڭ وزىندە 10 ملرد ەۋرو ءبولىپ قويدى. شەشىم بىلتىر بريۋسسەلدە قابىلداندى. 1,5 ملرد ەۋرو ورتالىق ازياداعى كولىكتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ ستراتەگيالىق جوبالارىنا جۇمسالادى.
«ۇزىندىعى 11 مىڭ شاقىرىم بولاتىن كولىك ءدالىزى ءبىزدىڭ ايماقتارىمىزدى 15 كۇن نەمەسە ودان از ۋاقىت ىشىندە بايلانىستىرۋعا ارنالعان. ءبىز بۇل ءدالىزدى باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋىمىز كەرەك. سول سەبەپتى, ەۋروپالىق كوميسسيا جانە ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانك وا ترانسپورتتىق مۇمكىندىگىنە ينۆەستيتسيا سالادى», دەپ مالىمدەدى ساۋدا بويىنشا ەۋروكوميسسار ۆالديس دومبروۆسكيس.
تحكم بويىنشا اتقارىلۋعا ءتيىس ماڭىزدى ءىستىڭ ءبىرى – بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورما قۇرۋ. بۇعان دەيىن ءدالىز ارقىلى جۇك جەتكىزۋ ءبىر ورتالىقتان قاداعالانىپ, باسقارىلمادى. مۇددەلى تاراپتار جۇكتىڭ قاي جەردە بارا جاتقانىن, مەجەلى نۇكتەگە قاشان جەتەتىنىن ناقتى رەجىمدە اڭداي العان جوق-تى. سول ولقىلىقتىڭ ورنى تولماق. ءبىرازدان بەرى پىسىقتالىپ كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ شەشىمى سينگاپۋر ساپارىندا ايتىلدى. قتج مەن سينگاپۋرلىق PSA كومپانياسى بىرلەسىپ ترانسكاسپي مارشرۋتى بويىنشا تسيفرلى ءدالىز جاساپ شىقتى. جۇيە ۋاقىتتى ۇنەمدەپ, تاسىمال ۇدەرىسىن مەيلىنشە اشىق قىلادى جانە قازاقستاندى ساۋدا اعىنى ءۇشىن تارتىمدى ەتە تۇسەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سينگاپۋرعا ساپارى كەزىندە «KTZ Express» اق پەن «Global DTC Pte Ltd.» ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى شەڭبەرىندە تسيفرلىق ءدالىز قۇرۋ جونىندەگى جوبانىڭ ىسكە قوسىلعانى تۋرالى حابارلادى.
ء«بىزدىڭ «Global DTC» مەن بىرلەسكەن باستامامىز كولىك لوگيستيكاسىن دامىتۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى كەدەندىك رەسىمدەۋ ۇدەرىسىنە ينتەگراتسيالاۋ تاسىمال تيىمدىلىگى مەن اشىقتىعىن ەداۋىر ارتتىرادى», دەيدى «KTZ Express» اق باس ديرەكتورى دامير قوجاحمەتوۆ.
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قازاقستانداعى وكىلى اندرەي ميحنەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2030 جىلعا تامان ترانسكاسپيدىڭ وتكىزۋ قابىلەتى 11 ملن تونناعا جەتسە, ورتالىق ازيا ەلدەرى ءتاپ-ءتاۋىر تابىسقا كەنەلەدى. ول تاسىمال كولەمىن ءۇش ەسە كوبەيتۋگە جاعداي جاسايتىن 5 شارتتى اتاپ وتەدى. بىرىنشىدەن, ورتا ءدالىزدى ەكونوميكالىق ءدالىز رەتىندە قاراستىرۋ; ەكىنشىدەن, لوگيستيكالىق شەشىمدەرگە كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ; ۇشىنشىدەن, كەدەندىك پروتسەدۋرانى جەڭىلدەتۋ جانە رەفورمالاۋ; تورتىنشىدەن, جەتكىزۋشى, جۇك جىبەرۋشى جانە ولاردىڭ اگەنتى اراسىنداعى اقپارات الماسۋدى جەدەل ءارى ناقتى قىلاتىن تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىن كۇشەيتۋ; بەسىنشىدەن, ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋدى جالعاستىرۋ.
مامانداردىڭ ەسەبىنشە, دۇرىس پايدالانىلسا ورتا ءدالىز وڭتۇستىك كاۆكاز بەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە جىل سايىن 600 ملرد دوللار تابىس تاۋىپ وتىرۋعا جاعداي جاسايدى.
دۇنيەجۇزىلىك بانك ەسەبىنە ءمان بەرسەك, ترانسكاسپي ارقىلى تاسىمالداناتىن تاۋارلار كوشىن مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرى (1 ملن توننادان استام) باستايدى. ودان كەيىنگى ورىنداردا – كونتەينەرلىك جۇكتەر (مىڭ تونناداي), كومىر مەن كوكس (600 مىڭ توننادان استام), قارا جانە ءتۇستى مەتالدار (500 مىڭ توننادان استام), استىق جانە اگروونەركاسىپ كەشەنى ونىمدەرى (300 مىڭ توننادان استام).
2023 جىلى تحكم مارشرۋتىمەن 2,7 ملن توننادان استام جۇك تاسىمالدانعان. ءسويتىپ, كورسەتكىش 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 86 پايىزعا جوعارىلاعان. 2024 جىلعا قويىلىپ وتىرعان دەڭگەي – 4 ملن توننا. ورتامەرزىمدى كەلەشەكتە كولەم 10 ملن تونناعا دەيىن وسەدى دەپ كۇتىلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ورتا دالىزدە 11 ەلدىڭ 25 تەمىرجول, ترانسپورتتىق-لوگيستيكالىق, پورتتىق جانە كەمە قاتىناسى كومپانياسى جۇمىس ىستەپ جاتىر.
«استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ باسشىسى رەنات بەكتۇروۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبانىڭ الەۋەتىن تولىق اشۋعا قاتىسۋشى-ەلدەر ترانسپورتتىق قۇجاتتاما, سالىق ساياساتى, ۇيلەستىرۋ تەتىكتەرى جانە كەدەن پروتسەدۋرالارى بويىنشا وتە تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەۋى كەرەك.
«ورتا ءدالىز ترانزيت كولەمىن عانا ەمەس, ەلدەر اراسىنداعى ساۋدانى دا ىنتالاندىرادى. 2040 جىلدارى وا ەلدەرىنىڭ كونتەينەرلىك ساۋدا كولەمى 470 مىڭ جفە-گە (جيىرمۋ فۋتتىق ەكۆيۆالەنت) جەتۋى مۇمكىن. مارشرۋت بويىنشا ساۋدانىڭ ورىستەۋى وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتادى. ياعني ولار ءوز باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرادى, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اتالعان ولكەنىڭ ەلدەرى ءۇشىن وسى ءدالىز بويىمەن جۇك جىبەرۋ ءتيىمدى ءارى تەز بولا تۇسەدى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە ساۋدا سالاسىن تسيفرلاندىرۋ جانە كەدەندىك رەتتەۋ سالاسىندا تاجىريبە الماسۋ سياقتى ارتىقشىلىقتاردى سىيلايدى», دەيدى.
دۇنيەجۇزىلىك بانك بولجامىنشا, قازاقستان, ازەربايجان جانە گرۋزيانىڭ 2021-2030 جىلدار ارالىعىنداعى جۇك بازاسىنىڭ جيىنتىق الەۋەتتى ءوسىمى 90 ملن توننانى (+44 پايىز) قۇرايدى. ونىڭ 70 ملن تونناسى – ەلىمىزدەن شىعاتىن قوسىمشا ەكسپورتقا تيەسىلى.
تۇمسىعىن كوككە شانشىعان كەمەلەر مەن مىڭ كونتەينەردى مىنگەستىرسە دە تەڭىز ۇستىمەن ءمىز باقپاي باياۋ جىلجيتىن توماعا-تۇيىق تانكەرلەر ارلى-بەرلى جوسىلىپ جاتقان; تيەلگەن توننا-توننا تاۋاردى بۇيىم كورمەي, تەمىر تابانىنان وت شاشىراتقان قۇرامدار ارلى-بەرلى اعىلىپ جاتقان الەمدە قانشا كولىك جولى بار. كوپ. ايگىلى ءترانسسىبىر ماگيسترالى, ەۋروپا پەن باتىس افريكانى جالعايتىن ترانساتلانتيكا باعىتى, ازياداعى اۋقىمدى ءدالىز – ترانسازيالىق تەمىرجول, سولتۇستىك امەريكا مەن ازيانىڭ دانەكەرى بولعان – سولتۇستىك تەڭىز جولى, بالتىق ەلدەرىن ەۋروپاعا باستاپ باراتىن باتىس-شىعىس جولى, تىزبەلەي بەرسەك سانى كوپ. بەيقام جاتقان ترانسكاسپي سولاردىڭ ءبىرى عانا بولىپ قويا ما؟ الدە ەلەۋلىسى اتانا ما؟ حازار (كاسپي) دەيتىن ۇلى تەڭىزدەن شاپاعات كورىپ وتىرعان ەلدەردىڭ كوڭىل اۋانى جىلدار وتە قالاي وزگەرەدى؟ بالكىم, وسى عاسىردىڭ ورتان بەلىنە تاقاۋ, بالكىم اياق جاعىنا تامان ورتا ءدالىز باعزىداعى ۇلى جىبەك جولىنداي ماڭىزعا يە بولىپ شىعا كەلەر؟ كىم ءبىلىپتى. ءبىر بىلەرىمىز – ەندى ساۋدا اعىنى توقتامايدى, توقىرامايدى. اڭدىزداپ كەلگەن اعىن سياقتانعان الپاۋىت ەكونوميكالار دامىماسىنا قويا ما؟ ءالى-اق قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى, وڭتۇستىك باتىسى مەن ورتالىعى دا بۇل ءدالىزدىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسى اتاناتىن كۇن تۋار.
