بۇل جولعى فورۋمنىڭ پانەلدىك سەسسيالارىندا نەگىزىنەن جاساندى ينتەللەكت, ونىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن حالىقارالىق رەتتەۋ ستاندارتتارى, كرەاتيۆتى يندۋستريا, مەديا سالاسىنداعى بۇدان دا وزگە جاڭا تەحنولوگيالار مەن مادەنيەت, حايپ, فەيك, كليكبەيت ماسەلەلەرى, ولاردىڭ مەدياداعى ءرولى مەن ونىڭ قولدانىلۋى تالقىلانىپ, شەبەرلىك ساعاتتارى وتكىزىلدى.
جىل سايىن تاقىرىپتارىمەن قوسا سپيكەرلەرى مەن ساراپشىلارى دا وزگەرىپ تۇراتىن «QazaqForum» بيىل دا قىزىقتى ءوتتى. قاتىسۋشىلار كەزەكتى مارتە «جاساندى ينتەللەكتىنىڭ مەدياداعى پايداسى مەن زيانى قانداي؟», «قازاق مەدياسىنىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى قالاي؟» دەگەن وزەكتى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ كوردى.
فورۋمنىڭ اشىلۋىنا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى اقپارات كوميتەتىنىڭ توراعاسى مەيىرلان راحانوۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەركىن تۇقىموۆ, تسيفرلىق ۇكىمەتتى قولداۋ ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى رۇستەم بيعاري, اقش-تىڭ قازاقستانداعى ۋاقىتشا سەنىمدى وكىلى دجۋدي كۋو جانە كوپتەگەن مەدياساراپشىلار, تانىمال بلوگەرلەر, جۋرناليستەر قاتىستى.
رەسمي اشىلۋدان كەيىنگى «بولاشاقتىڭ تەحنولوگيالارى: تۇبەگەيلى ترانسفورماتسيا نەمەسە ۇيلەسىمدى دامۋ» اتتى العاشقى پانەلدىك سەسسيادا دجۋدي كۋو ەلىمىزدىڭ وزىق تەحنولوگيا كوشىن باستاپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– اقش ەلشىلىگى قازاقستاننىڭ جاس مەملەكەت رەتىندە دامۋىنا قولداۋ كورسەتىپ, زاماناۋي ينستيتۋتتارىن نىعايتۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. قالا بەردى, جاڭا ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردى اشۋ باعىتىندا قازاقستان ۇكىمەتى, ازاماتتىق قوعامى جانە جەكە سەكتورداعى ارىپتەستەرىمىزبەن 30 جىلدان استام ۋاقىت بويى باياندى بايلانىس ورناتىلعان. ءبىز قازاقستاننىڭ جاس مەملەكەت رەتىندە وركەندەۋى ءۇشىن ءوزىنىڭ باي مۇراسىنىڭ تىلدىك جانە مادەني داستۇرلەرىن قابىلداپ, قۇندىلىقتاردىڭ ءححى عاسىرداعى وركەنيەتپەن ۇيلەسىم تاباتىنىنا سەنىمدىمىز. بۇگىندە دەموكراتياسى ارتقان قازاقستان ورتالىق ازيانىڭ كۇشتى دەرجاۆاسىنا اينالىپ, بەيبىتشىلىككە جول باستايدى, – دەدى دجۋدي كۋو.
ال قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەركىن تۇقىموۆ جاساندى ينتەللەكت پەن جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى وتانداستارىمىزدىڭ ومىرىنە قالاي اسەر ەتەتىنى تۋرالى اڭگىمەلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاساندى ينتەللەكت بولاشاقتا دامي كەلە ادامنىڭ ىرقىنان تىس ءوزى شەشىم شىعاراتىن الەۋەتكە جەتپەك.
– ءبىراز ۋاقىت بۇرىن سمارتفونداردىڭ ءومىرىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالاتىنىن بىلدىك پە؟ جاساندى ينتەللەكت تە ءدال سولاي بىرتىندەپ تۇرمىسىمىزعا ەنىپ كەلەدى. ءتىپتى شىنايى ءومىر مەن ۆيرتۋالدى الەمنىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ قيىنعا سوعۋدا. جاساندى ينتەللەكتىدەن تۋىندايتىن قاۋىپ-قاتەردى ۇمىتپاعان ءجون. الداعى ۋاقىتتا جي اداممەن ساناسپاي, ءوزى شەشىم قابىلدايتىن دەڭگەيگە جەتۋى مۇمكىن. ءبىز بۇعان دايىن بولۋىمىز كەرەك, – دەيدى ە.تۇقىموۆ.
فورۋمداعى اقپاراتقا سۇيەنسەك, الەمدە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قاتىسۋىمەن 4 ترلن اقش دوللارىنا باعالاناتىن تاۋارلار وندىرىلەدى ەكەن. ال 2030 جىلعا قاراي بارلىق كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ 70 پايىزى جي ارقىلى رەتتەلەدى دەگەن دە بولجام ايتىلدى.
حايپ, فەيك, كليكبەيت نەمەسە جاڭالىق جاساۋ مەن تۇتىنۋدىڭ مادەنيەتى قازاق تىلىندە ونلاين-كونتەنت جاساۋشىلارعا ارنالعان ۇلكەن فورۋمنىڭ وزەكتى تاقىرىبىنا اينالدى. قازاقستان فۋتزال قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, جۋرناليست نۇرسۇلتان قۇرمان فۋتبولدىڭ رەيتينگى, وعان دەگەن سۇرانىس ارتقان سايىن بۇل باعىتتا قاراجات بولۋشىلەردىڭ قاتارى كوبەيەتىنىن ايتتى. ال قاراجات كوبەيگەن سايىن سايكەسىنشە ول اقشاعا دامەلى اقپارات كوزدەرى دە ارتا تۇسەتىنىن جەتكىزدى.
– ياعني اقپاراتتىق رەيدەرلىك جاساعىسى كەلەتىندەر دە از ەمەس. جاساپ جاتقان بەلگىلى ءبىر دۇنيەنى حەيت نەمەسە فەيك اقپاراتتار ارقىلى تاراتىپ, كوزدەگەن ماقساتتارىنا جەتۋگە تىرىسادى, – دەيدى ن.قۇرمان.
«جاساندى ينتەللەكت: قاۋىپسىزدىك جانە حالىقارالىق رەتتەۋ ستاندارتتارى» تاقىرىبىنداعى پانەلدىك سەسسيادا دا مەديا سالاسى وكىلدەرىنە وي سالارلىق ءبىراز دۇنيە ايتىلدى.
Maqsut Narikbayev University حالىقارالىق جۋرناليستيكا مەكتەبىنىڭ دەكانى ايگۇل جامالوۆا: «جاساندى ينتەللەكت جالعان اقپارات بەرەدى دەگەن قاۋىپتىڭ نەگىزى جوق. اقپاراتتى جۋرناليستەر تاراتادى, دەمەك ءوزىنىڭ قانداي اقپارات تاراتارىنا جۋرناليست مۇقيات بولۋى كەرەك. ارينە, ول جي-ءدى جاقسى مەڭگەرگەنى ءجون. ياعني جۋرناليست جي ارقىلى نە دايىنداسا دا, اقپاراتتىڭ انىق-قانىعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك ءجۋرناليستىڭ موينىندا قالادى», دەيدى.
سونداي-اق فورۋم اياسىندا قاتىسۋشىلارعا شەبەرلىك ساباقتارى مەن وتاندىق مەدياكەڭىستىكتە جۇزەگە اسىرىلعان تىڭ جوبالار ۇسىنىلدى. ماسەلەن, مۇندا ەلىمىزدە 360 فورماتتا تۇسىرىلگەن العاشقى ارنايى رەپورتاج جانە جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن سالىنعان قوزعالمالى سۋرەتتەردى تاماشالاۋ مۇمكىندىگى جاسالدى. ءبىز دە باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى سۋ باسقان اۋىلدان تۇسىرىلگەن بەينەماتەريالدى 360 فورماتتا تاماشالاپ, سول ماڭدا جۇرگەندەي تاڭداندىق.
– ادام بەينەماتەريالدى تەلەفون ارقىلى كورسە, تەك قانا اقپاراتتى قابىلدايدى. ال مىنا كوزىلدىرىكتى كيسە, ادام بەينەجازبانىڭ ىشىنە تولىققاندى كىرىپ كەتىپ, كورىنىستى, وقيعانى ءتۇسىنىپ, ونداعى ەموتسيانى قابىلداي الادى. جوبانىڭ ەرەكشەلىگى وسىندا, – دەيدى جوبا اۆتورى باۋىرجان بولات ۇلى.
فورۋم بارىسىندا ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى, قازاقشا الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ساراپشىسى جاناسىل بولاتبەكتى سوزگە تارتتىق.
– وسى فورۋم ارقىلى ءبىز قازاقتىلدى كونتەنت وندىرۋشىلەردىڭ العا جىلجۋىنا كومەكتەسۋدى, ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرىپ, ترەندتەردى الدىن الا جەتكىزىپ وتىرۋدى كوزدەدىك. مىسالى, بىلتىر العاش رەت جاساندى ينتەللەكت تۋرالى سەسسيا ۇيىمداستىردىق. ونىڭ ىشىندە جي-ءدى قولدانعاندا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك, فەيك تۇرعىسىنان الدا وتە كوپ پروبلەما شىعۋى مۇمكىن دەگەن ماسەلە كوتەردىك. ياعني ءبىز قازاقتىلدى مەديا الەمىنە كەلە جاتقان ترەندتەردى, جاڭا تەحنولوگيالاردى ءبىرىنشى بولىپ تانىستىرۋعا تىرىسامىز. وتكەن جىلى جي-ءدى جالپىلاما اتاپ وتسەك, ەندى بيىل ونى بولشەكتەپ, بارىنشا تەرەڭىرەك ساراپتاۋدى ءجون كوردىك, – دەيدى ج.بولاتبەك.
جالپى, فورۋم بارىسىندا حالىقارالىق ساراپشى, «SecDev» كومپانياسىنىڭ اعا كەڭەسشىسى ارمان ابدراسيلوۆ, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ «قازاقستان گيس ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى كەنجەبەك ازاتبەكوۆ, «The Atlantic Council» تالداۋ ورتالىعىنىڭ «Digital Forensic Research Lab» اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ەمەرسون برۋكينگ, سونداي-اق جايناگۇل تولەمىس, نازىم جانعازى, امان تاسىعان سىندى جۋرناليست-بلوگەرلەر وسى جاساندى ينتەللەكت توڭىرەگىندەگى تاجىريبەلەرىمەن, تۇشىمدى ويلارىمەن ءبولىستى.
