مۇمكىندىگى مول مەگاپوليس

دونورعا اينالعان قالا

وتاندىق وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ تيىمسىز­دىگى جانە سىرتقى نارىقتا وتاندىق دا­يىن ونىمگە سۇرانىستىڭ جوقتىعى تۋرالى پىكىرلەر باسىم بولعانىمەن, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە بۇعان قاراما-قايشى مىسال كوبەيدى. بۇل جەردە ەڭ تاڭعالدىراتىنى – الماتىنىڭ تاجىريبەسى: قالادا تابيعي رەسۋرس جوق, بىراق ەل بيۋدجەتىنىڭ نەگىزگى دونورى مارتەبەسىنىڭ تىزگىنىن ەشبىر ايماققا بەرگەن ەمەس. بيۋدجەتتىڭ قوماقتى بولىگى دە الماتىنىڭ ۇلەسىندە. رەسۋرستىق ەمەس ەكونوميكالىق دامۋدىڭ فلاگمانى بولىپ وتىرعان دا وسى قالا.

الماتىدا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن كوپتەگەن قولداۋ شارالارى جۇرگىزى­لىپ جاتىر. قالا مەملەكەتتىك جانە اي­ماق­تىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرادى. كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ نەگىزگى باعدارلاماسى – «2021-2025 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جوباسى». بۇل جوبا بۇرىن قولدانىستا بولعان «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» جانە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» باعدارلامالارىنىڭ جالعاسى. سونىمەن قاتار كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ماقساتىندا «الماتى بيزنەسى», «اگروونەركاسىپتىك كەشەن», «الماتى بيزنەسى-2025», «Jana Business» باعدارلامالارى جۇزەگە اسى­رىلىپ جاتىر. تاعى ءبىر قىزىق فاكت – ال­ماتىدا جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپ­ورىن­دار سانى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا ءوسىپ كەلەدى, بۇل بيزنەسكە جان-جاقتى قولداۋدى كورسەتەدى.

كاسىپكەرلىك باستاما ورتالىعى 

بەلسەندى شاعىن جانە ورتا بيزنەس (شوب) سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 17,7%-عا ءوسىپ, 344,4 مىڭ بىرلىككە جەتتى. بۇل قالاعا ەلدەگى ءبىرىنشى ورىندى ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بيىل سۋبسيديالاۋعا, كەپىلدەندىرۋگە جانە نەسيەلەندىرۋگە بيۋدجەتتەن 51,1 ملرد تەڭگە بولىنسە, ونىڭ 11 ملرد تەڭگەسى – جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن. بۇل شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ 1 705 جوباسىن قولداۋعا جاعداي جاسايدى.

ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارىنداعى ءوسىم دە مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتىپ جاتىر. 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسىمدەر 34,5%-عا, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە – 35.3%-عا, جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە – 32%-عا ۇلعايىپ, 4.9 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. قازىر قالا اكىمدىگى جانىنان بارلىق شوب بىرلەستىكتەرىن بىرىكتىرەتىن ىسكەرلىك كەڭەس قۇرىلىپ, تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. راسىندا, بيزنەستىڭ قالا باسشىلىعىمەن تۇراقتى بايلانىستا بولۋى,­­­ ءوزارا ءىس-قيمىل, ماسەلەلەرگە جەدەل دەن قويۋ بيزنەستىڭ دامۋىنا جاعداي جاساپ, كاسىپكەرلەردىڭ جەرگىلىكتى بيلىككە بيزنەستىڭ بولاشاققا دەگەن سەنىمىن ارتتىرادى.

الماتىنىڭ كاسىپكەرلىك باستاما­نىڭ ورتالىعىنا اينالعان قالا ەكەنى وسىعان دەيىن تالاي ايتىلعان. حالىق­ارالىق قۇرى­­­لىمدار مەن قارجى ينستي­تۋت­تارى­­نىڭ, ءىرى ءىT-كومپانيا­لار­دىڭ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسىم بولى­گى الماتىدا ورنالاسقان. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) بەستەن ءبىر بولىگىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرى بويىنشا وڭىرلەر اراسىندا جەتەكشى ورىندى تىزگىندەدى. مەگا­پوليستىڭ ودان ءارى ايتارلىقتاي دامۋ الەۋەتى بار ەكە­نىن تاۋەلسىز ەكونوميستەر دە جوققا شىعار­ماي­دى.

2021–2024 جىلدارى جالپى قۇنى ­4,5  ترلن ­تەڭگە  بولاتىن  201 ينۆەس­تي­تسيا­لىق جو­بادان تۇراتىن پۋل قۇرىلادى. 7 مىڭ­نان استام جۇمىس ورنى, 187,9 ملرد تەڭگەگە 92 جوبانى ىسكە اسىرۋ جوس­پار­لان­عان. 2023 جىلى الماتىنىڭ جالپى وڭىرلىك ءونىمى 10,1%-عا ءوسىپ, 24,8 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بۇل – سوڭعى 10 جىلداعى رەكوردتىق كورسەتكىش.

مەگاپوليستىڭ 2023 جىلعى كورسەتكىشى قالانىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى ساقتالىپ وتىرعانىن بايقاتتى. ەكونوميكالىق دامۋ­دىڭ درايۆەرلەرى:

• وڭدەۋ ونەركاسىبى (+17,5%);
• ساۋدا (+14,5%);
• قارجى جانە ساقتاندىرۋ قىزمەتى (+12,0%);
• اقپارات جانە بايلانىس (+11,3%);
• جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن وپەرا­تسيا­­لار (+6,9%);
• كولىك جانە قويما شارۋاشىلىعى (+5,7%).

قارجى سەكتورى قارقىندى

ەكونوميست زامير قاراجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, الماتىنىڭ جالپى وڭىرلىك ءونىمى بىرنەشە نەگىزگى فاكتورعا بايلانىستى.

«بۇل 2022 جىلى قابىلدانعان قالانى دامىتۋ باعدارلاماسىن ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناتيجەسى. بۇل باعدارلاما ەكو­نو­ميكانىڭ جاڭا سەكتورلارىن قۇ­رۋ­عا, تۇراقتى ەكونوميكالىق وسۋگە باعىت­تالعان. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى ءوندىرىس پەن كاسىپكەرلىكتى بەلسەندى قولداۋ قالانىڭ ىشكى جالپى ونىمگە قوساتىن ۇلەسىن ارتتىرۋعا ىقپال جاسايدى. قازىر قالا كاسىپورىنداردىڭ سانى جونىنەن رەسپۋبليكادا الدا كەلەدى. بۇل الماتىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا جول اشىپ تۇر. شاعىن جانە ورتا بيزنەس جەتكىلىكتى يكەمدى, قاجەت بولعان جاعدايدا تەز قاي­تا قۇرىلادى, جاڭا جاعدايلارعا بەيىم­دەلەدى, ياعني ولار وسىلايشا, ءوزىنىڭ باسە­كەگە قابىلەتتىلىگى مەن تۇراقتىلىعىن ساقتايدى. مەن ونىڭ ۇلەسى تەك قىزمەت كورسەتۋ جانە ساۋدا سالاسىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ستارتاپتار مەن باسقا دا سالالاردا ودان ءارى وسكەنىن قالايمىن. ونىڭ ۇستىنە قالادا ءبىلىمدى حالىقتىڭ ۇلەسى جوعارى, جوعارى وقۋ ورىندارى كوپ, دامۋ دەڭگەيى جوعارى سالالارعا كادرلار دايىندالىپ جاتىر», دەيدى ز.قاراجانوۆ.

ساياساتتانۋشى ەدۋارد پولەتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەل ورتالىعىنىڭ استاناعا كوشىرىلۋى الماتىنىڭ جاڭا كەلبەتىن قالىپتاستىردى.

ء«ال-فارابي داڭعىلىنىڭ بويىندا الاتاۋمەن بوي تەڭەستىرگەن بانكتەردىڭ پايدا بولۋى بانك سەكتورىنىڭ مۇم­كىن­دى­گىن الەمدىك تەحنولوگيامەن ينتەگرا­تسيالادى. وتاندىق بانكتەردىڭ تەحنولوگيالارى الەمدىك تەحنولوگيالارمەن ۇيلەسەتىنىن قارجى سەكتورىنىڭ تىنىسىن زەردەلەپ وتىرعان ساراپشىلار دا ءجيى ايتادى. بۇل جاعىنان العاندا ءبىزدىڭ الماتى ەۋروپالىق, ءتىپتى جاھاندىق ترەندتەردەن دە الدا. سمارت­فوندارى ارقىلى بانكتىك كارتالارمەن نەمەسە QR-كودتاردى پايدالانۋ ارقىلى قيىندىقسىز تولەم جاساۋ مۇمكىندىگى الماتىنىڭ قارجى سەك­تو­رىنىڭ بانكتىك جانە تسيفرلىق سۋپەرينتەللەكت دەڭگەيىنىڭ قانداي ەكەنىن كور­سەتىپ تۇر», دەيدى ساراپشى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس زامانىندا قالادا ونداعان زاۋىت بولدى. كەيىن ولار وبەكتيۆتى سەبەپتەرمەن جابىلىپ, جۇزدەگەن مىڭ ادام جۇمىسىنان ايىرىلدى, كوپشىلىگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستە قالدى. دەمەك الماتى ەكو­نو­مي­كاسىنىڭ قازىرگى دەڭگەيى قالانىڭ وتكەن عاسىرداعى ەكونوميكاسىنىڭ قۋا­تىنان كۇش الىپ تۇر دەۋگە نەگىز بار دەيدى.

باستىسى – الەۋمەتتىك كاپيتال

2021 جىلدىڭ شىلدە ايىندا الماتى حالقىنىڭ سانى رەسمي تۇردە 2 ملن ادامنان استى. دەمەك الەمدىك دەڭ­گەي­دە­گى قالا­لاردىڭ قاجەتتىلىگى بىزگە دە ور­تاق. ءومىر ءسۇرۋدىڭ جوعارى ستاندارت­تا­رىن قام­تا­ما­سىز ەتۋ, قورشاعان ورتانى جاق­سار­تۋ جانە قاۋىپسىزدىكتى ارت­تى­رۋدىڭ وزەكتى ما­سە­لەلەرىن شەشۋ, الەۋ­مەت­تىك, ينجە­نەر­لىك جانە كولىك ينفرا­قۇرى­لىمىن دامىتۋ ءۇشىن رەسۋرس جەتىس­پەۋ­شى­لى­گىنىڭ وتكىر تۇيت­كىل­دەرىمەن بەتپە-بەت تۇرمىز.

ە.پولەتاەۆ ايتىپ وتكەندەي, قالا ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتى كەمى 5-7 ملن ادامدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە جە­تە­­­دى. ەكونوميكالىق بەلسەندى توپ كوپ بولسا, سوعۇرلىم جاقسى.

ساياسي عىلىمدار كانديداتى, «Urban Forum Kazakhstan» قوعامدىق قورى­نىڭ تەڭ قۇرىلتايشىسى ءادىل نۇرماقوۆتىڭ ايتۋىنشا, قالانىڭ دامۋ كورسەتكىشتەرىن دەموگرافيالىق وسىممەن عانا باعالاۋعا بولمايدى. كەيدە ونىڭ ارتىقشىلىق اكەلمەيتىن تۇستارى دا بار. ەڭ باستىسى – حالىقتىڭ سانى ەمەس, ادام جانە الەۋمەتتىك كاپيتال.

كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, الماتى ەكستەنسيۆتى دامىپ جاتىر. الماتىنىڭ بارلىق اۋدانى سىرتتان كەلگەندەرگە تارتىمدى نەمەسە تارتىلىس نۇكتەسىنە اينالىپ ۇلگەردى دەپ ايتۋ قيىن. ال­ما­تىنىڭ شەتكەرى اي­ماقتارىندا تۇرا­تىن ازاماتتار قالا­نىڭ ورتالىعىنا جەتۋ ءۇشىن كەمى 2,5 ساعاتىن جولدا, كولىك كەپتەلىسىندە جو­عالتادى.

ۋربانيست-عالىم اتاعان ەكىنشى فاكتور – كولىك ينفراقۇرىلىمى. ينفرا­قۇ­رى­لىم ماسەلەسىنىڭ شەشىلمەۋى ەكونوميكا تىنىسىن تارىلتىپ تۇر. بۇل جەردە ول ەىدۇ ساراپشىلارىمەن كەلىسەدى. ەىدۇ ساراپشىلارى قوعامدىق كولىكتەگى پروبلەمالارعا بايلانىستى جولاۋشىلار جەكە كولىكتەرگە تاۋەلدى ەكەنىن, قالا باسشىلارىنىڭ باستى ساياساتى جولدى كەڭەيتۋ, جولايرىقتارىن سالۋعا باعىتتالىپ كەلگەنىن ايتادى. جول­دار­دىڭ كەڭەيتىلىپ, جولايرىقتاردىڭ سالىنۋى ماسەلەنى شەشپەدى. الداعى ۋاقىتتا مۇنى جوعارى جىلدامدىقتى ترام­ۆاي (LRT) جانە مەترو قۇرىلىسىمەن جال­عاس­تى­رۋ كەرەك.

«الماتىنىڭ مەتروسى قازىرگى ءبىر لينيا­لى «گ» كورىنىسىنەن قالانىڭ ءاربىر نۇكتەسىن قامتيتىن, قالانى بىرنەشە رەت وراپ الاتىن وراما ساقينالى دەڭ­گەي­گە جەتكەندە كولىك كەپتەلىسى ماسە­لەسى شەشىلەدى. ينكليۋزيۆتى شەشىم قا­بىل­داۋ تەتىكتەرىن ازىرلەۋگە باسىم­دىق بەرىپ, اشىقتىقتى دامىتۋ قاجەت. قالا قۇرىلىسى جوباسىنا ۇكىمەت­تىك ەمەس ۇيىمداردى, جەرگىلىكتى قوعام­داس­تىق­تار­دى – قابىلدانعان شەشىمدەرگە تىكە­لەي اسەر ەتەتىندەردى تارتۋ كەرەك», دەپ تۇيىن­دەدى ساراپشى.

الماتى