«ماقسات – تاريحقا ادىلەتتى كوزقاراس قالىپتاستىرۋ»

– توتى امانگەلدىقىزى, ءسىزدىڭ عىلىمي زەرتتەۋىڭىز اش­تىق, قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبىنا ارنالعان عوي...

– وتاندىق تاريحتاعى كۇرمەۋى شەشىل­مەگەن, عىلىمي اينالىمعا ەنبەگەن وزەكتى ماسەلەلەر جەتەرلىك, سونىڭ ءبىرى – اشتىق. اشتىق ماسەلەسىن ايماقتىق دەڭگەيدە قاراستىرعان عىلىمي جۇمىسىمنىڭ زەرتتەۋ وبەكتىسى – سەمەي گۋبەرنياسىنداعى اشتىق جانە ونىڭ سالدارى (1921-1922). عىلىمي جۇمىس بىرىنشىدەن, بۇرىن-سوڭدى عىلىمي اينالىمعا ەنبەگەن تاريحي دەرەكتەردى, تاريحي-سالىستىرمالى, قۇرىلىمدىق جانە جۇيەلىك تالداۋدىڭ شەكاراسىن ايتارلىقتاي كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن دەرەككوزدەردى زەرتتەۋ دەڭگەيىندە تالداۋعا, دامۋ ءۇردىسىنىڭ تەندەنتسيالارىن دالىرەك سيپاتتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەكىنشىدەن, العاش رەت ەل تاريحىندا 1921-1922 جىلدارداعى اشتىق ماسەلەسىنىڭ تولىق زەرتتەلمەگەن ءمان-ماعىناسىنا جان-جاقتى تاريحي تالداۋ جاسالدى. بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان قارايتىن بولساق, اشتىق مəسەلەسىنە ارحيۆ قۇجاتتارى مەن ولارعا وبەكتيۆتى تالداۋ جاساۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. اشتىق ماسەلەسىنە قاتىستى بىرنەشە قۇجات جيناعىمەن عىلىمي جوبالار جۇمىسى جۇرگىزىلىپ, تاريحي دەرەكتەر عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلدى. تاريحي قۇجاتتار ارقىلى عانا تاريحي وقيعانىڭ شىندىعىن انىقتاۋعا, سونىڭ نەگىزىندە əدىلەتتىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى. قازاق حالقى كەڭەس وكىمەتىنىڭ وكتەم ساياساتىنىڭ سالدارىنان اشتىقتىڭ قۇربانى بولدى.

قازاقتا «جۇت جەتى اعايىندى» دەگەن ۇعىم بار. وسى ۇعىمنىڭ جالعاسى رەتىندە «جۇت جەتەۋ, سودىرمەن سەگىز, سالاقپەن توعىز, ولاقپەن ون» دەگەن ماقال دا ساقتالعان. ەرتەدە حالقىمىز مۇنداي جاعدايلاردان ءارتۇرلى جولمەن ساقتانۋعا تىرىسقان. ەل اراسىندا كۇن رايى اپتاپ ىستىق, قۋاڭشىلىق بولعان كەزدە جۇرت جيىلىپ ورىندايتىن تاساتتىق ءراسىمى دە – سونىڭ ءبىر مىسالى. ءدىني جورالعىلار جاسالىپ, ارتىنشا قۇران وقىلىپ, جۇرت قۇرباندىق شالادى. دەي تۇرعانمەن, قارا حالىقتىڭ قولىنداعى بارىن تارتىپ العان كەڭەستىك بيلىك قازاق جەرىندەگى اشتىقتى قولدان جاسادى.

1917 جىلى ەلدى, قازاق ولكەسىن باسقا­رۋدىڭ كۇشتىك جانە قۇرىلىمدىق-اكىم­شىلىك ادىستەرىن قولدانعان بولشەۆيكتەر ۇكىمەتى بيلىككە كەلگەنى بەلگىلى. ازامات سوعىسى جىلدارى مالدىڭ 80%-ى كىرىلدى. اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنىڭ 80%-ىن كەڭەس بيلىگى ورتالىققا تاسىپ, حالىق ازىق-ت ۇلىكسىز قالدى. 1918 جىلدىڭ 13 مامىرىنان باستاپ ازىق-ت ۇلىك ديكتاتۋراسىنا ساي «ازىق-ت ۇلىكتى تاركىلەۋ» ناۋقانى باستالدى.

1921-1922 جىلدارداعى اشتىق كەزiندە اشتىققا ۇشىراعاندارعا كومەك كورسەتۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مالىمەتىنشە, مەرت بولعاندار سانى 1 ملن 700 مىڭ ادام بولعان. دەگەنمەن, ءولىم-ءجىتىم جاعدايلارىن انىقتايتىن قۇجاتتار رەسمي تۇردە تىركەلمەگەن, ناق­تى تاريحي دەرەك بەرەتىن قۇجاتتار قۇپيا­سىزداندىرىلماعان.

ءدال سول كەزدە قازاق قوعامىنىڭ يممۋ­نيتەتى بولىپ وتىرعان اۋىل «ەلي­تاسىنىڭ» قازاق زيالىلارى مەن باي­لارىنىڭ جەرگىلىكتى حالىققا وراسان زور ىقپالى جويىلدى. اشتىقتان, كەڭەستىك بيلىكتىڭ قۋدالاۋ ساياساتىنان امان قالعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگى جان ساقتاۋدى امالداپ, شەكارالىق مەملەكەتتەرگە بوسىپ, قونىس اۋدارا باستادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ايرانداي ۇيىپ وتىرعان قازاق ەلىنىڭ شاڭىراعى شايقالىپ, بوسىپ, ءبىر ءۇزىم ناننىڭ جەتەگىندە كەتە باردى. وسى اتالعان ماسەلەلەردىڭ كۇرمەۋىن شەشۋدە ەل اعالارى قاراپ قالمادى. قازاق زيالىلارى قانشا ارەكەت قىلسا دا, حالىق سانىن ساقتاپ قالۋدا دارمەنسىز بولدى. بۇعان مىسال رەتىندە, سەمەي ايماعىنان ءا.بوكەيحان باستاعان قازاق زيالىلارىنىڭ ەل اراسىنان جىلۋ جيناپ, تورعاي دالاسىندا اشتىققا ۇشىراعان حالىققا  كومەكتەسكەنىن ايتۋعا بولادى. كەيىن ولاردىڭ بۇل باستاماسى تاريحتا «تورعاي ءىسى» دەپ اتالىپ, كومەك قولىن سوزعان قازاق وقىعاندارى قۋعىنعا ۇشىراپ, جالا جابىلىپ, سوتتالدى.

كەڭەستىك بيلىك قازاق ەلى ءۇشىن قىزمەت ەتكەن ەل ازاماتتارىن, ولاردىڭ ايەلدەرى مەن بالالارىن ارنايى قاپاستا قاماپ, ەلدىگىنەن ايىردى. رۋحى سونگەن جانە ايرىقشا ەسەپ, وزگەشە قىسپاقتاعى قازاقتىڭ مىنەز-قۇلقى عانا وزگەرگەن جوق, قازاق جەرىندەگى وزگە ۇلتتار قازاقتارعا كەمسىتىپ قارايتىن توسىن ارناعا ءتۇسىردى. قازاق اۋىلى ساقتالسا – قازاق قالپى, قازاق بولمىسىنىڭ ساقتالاتىندىعىن جاقسى تۇسىنگەن ف.گولوششەكين جانە ونىڭ كومانداسى ستالينمەن كەلىسە وتىرىپ, «كىشى قازان» ساياساتىن جۇرگىزىپ, قازاق اۋىلىن قۇرتتى. بۇكىل ەلدىڭ, جەردىڭ, ۇلتتىڭ تاعدىرى تالكەككە تۇسكەن اۋىر زامان بولدى.

– ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىسى تۋرالى نە ايتا الاسىز؟

– قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميس­سيا ءار جىلدارى ق.كوشەرباەۆ پەن ە.قاريننىڭ باسشىلىعىمەن وتە ماڭىزدى ءارى اۋقىمدى ءىس اتقاردى. ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا كوممۋنيستىك-توتاليتارلىق جۇيە ۇستەم­دىك ەتكەن جىلدارى حالقىمىزدىڭ ءدىنىن ساقتاپ قالۋ جولىندا, سونداي-اق جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قايراتكەرلەرى مەن قىزمەتكەرلەرىن زەرتتەۋدە جاڭا ءادىسناما بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلدى.

1993 جىلعى 14 ساۋىردە «جاپپاي سايا­سي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. زاڭ بويىنشا نەگىزىنەن 58-باپپەن سوتتالعاندار اقتالدى دەگەنىمىزبەن, بۇل ءۇردىس تولىق ناتيجە بەرمەدى, ياعني سوتتالعانداردىڭ ءبارى اقتالمادى. ال ساياسي تۇرعىدان مۇل­دەم اقتالعان جوق.

مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ باس­تاماسىمەن تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا 2020 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا قۇرىلدى. كوميسسيا جۇمىسىنا تەك تاريحشى عالىمدار ەمەس, مۇددەلى مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ باسشىلارى جانە قوعامدىق ۇيىمنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قىزمەتىن قولداۋ جونىندە جوبالىق كەڭسە قۇرىلدى. جۇمىس بارىسىندا جوبالىق كەڭسەنىڭ باسشىسى – «قاھارماندار» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى سابىر قاسىموۆ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ بارلىق ساناتىنا قاتىستى تاريحي ادىلەتتىلىكتى تولىق قالپىنا كەلتىرۋدە قاجىرلى قايرات­­­كەر­لىگى مەن ىسكەرلىگىن تانىتا ءبىلدى. «قازاق ەلى ءۇشىن جالعىز يدەولوگيا بار, ول – تاۋەل­سىز­دىك جانە ۇلتتىڭ شىنايى تاريحى», دەگەن س.قاسىموۆ مەملەكەتتىك كوزقاراس پەن ۇلتجاندىلىقتى كورسەتە ءبىلدى. وسىندايدا جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ: «ەڭسەمىزدى قايتا كوتەرۋ ءۇشىن, رۋحاني جاڭعىرىپ, ساناداعى جاراقات جازىلۋ ءۇشىن ءالى دە ءبىرتالاي ەڭبەكتەنۋگە تۋرا كەلەدى», دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. سوندىقتان ساناداعى جاراقاتتى, تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جولىندا ۇزدىكسىز ەڭبەك ەتۋگە تۋرا كەلەدى.

2023 جىلى قۇرىلعان اباي وبلىستىق وڭىرلىك كوميسسيا وبلىستىڭ 8 اۋدانىن ارالاپ, 1930-1955 جىلدار ارالىعىندا تۋعان, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ ۇرپاقتارىنان ەستەلىك-اڭگىمەلەر جازىپ الىپ, قۇجاتتار مەن فوتولاردى جيناق تۇرىندە ازىرلەدى. اباي اۋدانى قاينار اۋلىنىڭ تۋماسى تولعاناي مۇسىلىمقىزى ءوز ەستەلىگىندە: «اتام كولحوز پرەدسەداتەلى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. اۋىلعا اشتىق, سوعىس كەزىندە قولۇشىن سوزعان. «حالىقتى اشتىقتان قۇتقارىپ قالۋىمىز كەرەك» دەگەن ءسوزى ءۇشىن جازىقسىز سوتتالىپ كەتكەن. ونىڭ زاردابىن ۇرپاعى – اكەم دە تارتتى. سەمەيدىڭ زووتەحنيكالىق مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە اكەمدى «حالىق جاۋىنىڭ ۇلى» دەپ وقۋدان شىعارىپ جىبەرگەن», دەيدى.

1920-1950 جىلدارداعى قازاق تاري­حىنىڭ اقتاڭداقتارى سانالاتىن ايتۋلى تاريحي دەرەكتەر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ كوميس­­سياسىنىڭ جۇمىسى ناتيجەسىندە قۇپياسىزداندىرىلدى, بىراق تولىقتاي ەمەس. كوميسسيا مۇشەلەرى ەلىمىزدىڭ جانە شەتەلدەردەگى ارحيۆتەردىڭ قۇپيا قورلارىنا ارنايى جولداما الىپ, اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى. ماماندارعا باس پروكۋراتۋرا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مامانداندىرىلعان سالالىق ءارحيۆىنىڭ جابىق قورلارىنداعى قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات بەرىلدى. اتالعان سالالىق ارحيۆ قۇجاتتارى پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ قورىنا شوعىرلاندىرىلدى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك جانە سالالىق ارحيۆتەردىڭ ارحيۆ قورلارىن قۇ­پيا­­سىزداندىرۋمەن بىرگە, قول­دا­نىس­تاعى زاڭنامامەن قامتىلعان نەمەسە زاڭنامادا اتالعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ تىزبەسى, ءىس جۇزىندە اقتالماعان ساناتتارىنىڭ تىزبەسىن ايقىنداۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سون­داي-اق بيلىك ۇكىمەتتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداماعاندارعا ءارتۇرلى جازالار قول­دانىپ, مەملەكەتتىڭ تاپسىرماسىن ءماجبۇرلى تۇرىندە ورىنداتىپ وتىرعان. بۇعان اقسۋات اۋدانى كوكجىرا اۋ­لىن­داعى «سەرىكتەستىك» كولحوزىنداعى جاعداي ناقتى دالەل بولا الادى.

– اباي وبلىسى بويىنشا قۇرىلعان وڭىرلىك كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ەرەك­شەلىگى نەدە؟

– ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا ءادىسناماسى نەگىزىندە اباي وبلىستىق وڭىرلىك كوميسسياسى جۇمىس ىستەدى. قالا تاريحى نەگىزىنەن الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى تاريحىمەن تى­عىز بايلانىستى. كۇللى الاش ەلىنىڭ باس­قوساتىن كۇلتوبەسى سەمەي (الاش) قالاسى قاتپارلى تاريحىن كەڭەستىك وكى­مەتتىڭ ساياساتىمەن كولەگەيلەپ تۇر­عانى انىق. الاش قوزعالىسى مەن الاش قايراتكەرلەرىنە قاتىستى تاريحي ورىندار مەن ەسكەرتكىشتەر, عيماراتتار زەرتتەۋشىلەرگە جاقسى تانىس.

1918 جىلى الاشوردا ۇكىمەتى سەمەي قالاسىنا قونىس اۋدارعاندا جەرگى­لىكتى بايلار مەن كوپەستەر تاراپىنان بە­رىلگەن عيماراتتاردىڭ كوبى بۇگىنگى كۇنگە جەتپەدى. كوبى 1960-1970 جىلدارى قالا قۇرىلىسىن جوسپارلاۋ كەزىندە قيراتىلدى. امان قالعاندارىن ساقتاۋ, تاريحي ەسكەرتكىش رەتىندە قورعاۋعا الۋ – وزەكتى ماسەلە. بۇل جونىندە وبلىستىڭ جەرگىلىكتى جاۋاپتى ورگاندارى ءتيىستى شارالاردى اتقارىپ جاتىر. ماسەلەن, قازىرگى ۋاقىتتا سەمەي قالاسىنداعى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى, الاش ارىسى – مۇحتار اۋەزوۆ مۋزەيى كەزىندە الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءىزى قالعان تاريحي عيماراتتار ەكەنى انىق. بۇل عيماراتتار مەملەكەت قورعاۋىنا الىنىپ, رۋحانيات كەڭىستىگىندە حالىققا قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. الايدا ولكەتانۋ­شىلاردىڭ ەستە­لىكتەرىنە سايكەس, الاشوردا ۇكىمە­تىنە تىكەلەي قاتىسى بار, بىراق مەملەكەت قورعاۋىنا الىنباعان عيماراتتار دا بارشىلىق. ماسەلەن, «الاشتىڭ اق كونتورى». بۇل عيماراتتىڭ اۋىزشا دەرەگى ابايتانۋشى-عالىم قايىم مۇحامەدحانوۆ ارقىلى جەتكەن. سونىمەن قاتار 14-شاعىن اۋدانداعى جەكەنىڭ مەنشىگىندەگى عيماراتتار بويىنشا دا قورعاۋ, ساقتاۋ باعىتىندا جۇمىستار اتقارىلۋعا ءتيىس.

سەمەي قالاسىنىڭ بەيبىتشىلىك ارالى الاش زامانىندا «تۇيەمويناق» ارالى دەپ اتالعان. وسى ارال الاش قايراتكەرلەرىنىڭ باس قوساتىن ورىن­دا­رىنىڭ ءبىرى بولعانى ايتىلادى. 1920-1930 جىلدارى ارالدا كەڭەستىك جا­زالاۋ ساياساتى جۇزەگە اسىرىلعان دەسەدى. ماسەلەن, 1931 جىلى شىڭعىستاۋ كوتەرىلىسىنە قاتىسقان 70 ادامدى وسى ارالدا اتقان. 1937-1938 جىلدارى دا كەڭەستىك ورگانداردىڭ شەشىمىمەن اتۋ جازاسى وسى ارالدا ورىندالعانى ايتىلادى. بۇل ءوز الدىنا قۇجاتتىق جانە ەستەلىكتەر نەگىزىندە ىندەتە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن جەكە تاقىرىپ ەكەنى انىق. سونداي-اق جازىقسىز اتىلعانداردىڭ ورنىن انىقتاپ, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, مەموريالدىق ەسكەرتكىش ورناتۋ دا – كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلە.

سەمەي – تاريحي دەرەكتەردە ايتىلاتىن ءى الاش پولكى قۇرىلعان جەر. بۇل دەرەكتەر بويىنشا, جارقىن اۋىلى ماڭىنداعى سور القابى دەپ كورسەتىلەدى. كەلەر ۇرپاقتىڭ ەسىندە ماڭگىگە قالدىرۋ ءۇشىن اتالعان جەرگە كەشەندى ەسكەرتكىش ورناتۋ قاجەت. ال كوكپەكتى اۋدانىنا قاراستى كوكپەكتى اۋىلىنداعى مۇسىلمان زيراتىندا الاش پولكىنىڭ كومانديرى, كاپيتان حاميت توقتامىسوۆتىڭ جەرلەنگەن جەرى انىقتالىپ, باسىنا تاس ورناتىلدى. سونىمەن قاتار بولشەۆيكتەر تاراپىنان تۇتقىندالىپ, اتىلعان جەرى «قارا كەزەڭ» دە بەلگىلى.

وسى اتالعان جانە دە ءالى دە انىقتالىپ جاتقان تاريحي ورىندار جونىندە ار­نا­يى كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىستارى قولعا الىنۋعا ءتيىس. ءتىپتى ءار وڭىردە الاش قايرات­كەرلەرىنىڭ تۋعان جەرى مەن قورىنىڭ ورىندارى دا بار. بۇل الداعى ۋاقىتتا ەتنو-ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ­لەر ناتيجەسىندە رەستاۆراتسيالىق جۇمىس­تاردى قاجەت ەتەدى. الاش قوزعا­لىسى مەن قايراتكەرلەرىن شىنىمەن جاڭعىرتىپ, كەلەر ۇرپاقتىڭ ەسىندە ماڭ­گىلىككە قالدىرامىز دەسەك, وسى ىستەردى قولعا الۋعا ءتيىسپىز.

بۇل باعىتتا شاكارىم اتىنداعى ۋنيۆەر­سيتەت عالىمدارى مەن ارحيۆ قىزمەت­كەرلەرىنەن تۇراتىن وڭىرلىك كوميسسيا قۇرامى اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى. وسى ورايدا, مەملەكەتتىك كوميس­سيانىڭ ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋىنە قولداۋ كورسەتىپ, دەمەۋ بولعان, ۇلت تاعدىرىن ادام تاعدىرىنان جوعارى قوياتىن اباي وبلىسىنىڭ قوعامدىق دامۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايدار سادىرباەۆقا, وبلىستىق ارحيۆ باسشىسى بولات مۋسينگە العىس ايتامىز.

– بىراق بارلىق قۇجات ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە قاتىستى ەمەس پە؟

– جوق, ءبىز جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلگەن ماتەريالدار الەۋمەتتىك-ساياسي سيپاتقا يە جانە نەگىزىنەن جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن كەزەڭىن قامتيدى. 1920-1950 جىلدار, ەڭ الدىمەن, قازاق اۋىلىنىڭ ەليتاسى سانالاتىن قازاق زيالىلارى, بايلارى جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى باسقا وڭىرلەرگە جەر اۋدارىلىپ, قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولدى. ولار بارلىق ازاماتتىق قۇقىقتاردان (داۋىس بەرۋ, مەنشىك, ەمىن-ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋ, ءبىلىم الۋ قۇقىعى) ايى­رىلدى.

كوميسسيا «كىشى قازان», قازاق اۋىل­دارىن «كەڭەستەندىرۋ», قالىپتاسقان ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعىن, باي-كۋلاكتاردى تاپ رەتىندە جويۋ, ونىڭ سالدارى سياقتى ماسەلەلەرگە ەرەكشە نازار اۋداردى. دەي تۇرعانمەن, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى كوميسسيا جۇمىسى جالعاسۋى كەرەك. سەبەبى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى ساياسي تۇرعىدا تولىق اقتالعان جوق.

– مەملەكەتتىك كوميسسيا جۇمى­سىنىڭ ناتيجەسى كوپ تومدىق قۇ­جاتتار توپتاماسى رەتىندە كوپ­شى­لىككە ۇسىنىلدى. بۇل توپتا­مانىڭ قۇندىلىعى نەدە؟

– كوميسسيا ەكى جارىم جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەدى. جۇمىستىڭ باسىم بولىگى ارحيۆ قويناۋىندا ساقتالعان قۇجاتتارعا قول جەتكىزۋ بولدى. سونىمەن بىرگە, ايماقتارداعى كوميسسيا مۇشەلەرى ۇيىمداستىرىلعان ءىسساپار بارىسىندا وبلىستىق, قالالىق ارحيۆتەرگە عانا ەمەس, اۋداندىق ارحيۆتەرگە جولداما الىپ, بۇرىن تانىس ەمەس تاريحي دەرەكتەردى انىقتادى. ال جالپى, كوميسسيا جۇمىسى بارىسىندا زەرتتەۋ ناتيجەسىن عىلىمي تۇرعىدا راسىمدەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك كوميسسيا ماتەريالدارىنىڭ 72 تومنان تۇراتىن قۇجاتتار جيناعى ازىرلەندى. ونىڭ ىشىندە, مەملەكەتتىك كوميسسيا جۇمىسىنىڭ اياسىندا 2022 جىلى بارلىعى 31 توم قۇجات جيناعى جانە مەملەكەتتىك كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ­2 ۇجىمدىق مونوگرافياسى جارىق كورسە, 2023 جىلى 39 توم قۇجات جيناعى جاريالاندى. مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جوبالىق كەڭسەسىنىڭ ۇسىنىسىمەن قۋعىن-سۇرگىن بويىنشا 2 ملن 400 مىڭنان اسا قۇپيا قۇجات قۇپياسىزداندىرىلدى, قولدانىستاعى زاڭنىڭ اياسىندا 311 مىڭنان اسا قۇربان مەن زارداپ شەككەن تۇلعا اقتالدى. ءارتۇرلى ساناتتاعى اقتاۋعا جاتاتىن 3 ميلليوننان استام قۋعىن-سۇرگىننەن زارداپ شەككەندەر انىقتالدى. ونىڭ حالىق كوتەرىلىستەرىنە قاتىسقان, ارنايى قونىستانۋشى, باي, جارتىلاي بايلار مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى, شارۋالار, حالىققا قارسى زورلىق-زومبىلىق ناۋقاندارىنىڭ قۇربانى, مەملەكەت اۋماعىن تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر بولعاندار, اسكەري تۇتقىندار مەن ءدىني قىزمەتكەرلەردىڭ وكىلى جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىن اتاۋعا بولادى. دەگەنمەن, بۇل ستاتيستيكا ناقتى ءارى سوڭعى دەرەك بولا المايدى. سەبەبى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا قاتىستى جۇمىستار, ياعني قۋعىندالۋعا سەبەپ بولعان ناقتى جاعدايلار مەن جازىقسىز جازالانعانداردىڭ ەسىمدەرىن انىقتاۋ جۇمىستارى جالعاسۋعا ءتيىس دەپ سانايمىن.

دەرەكتەردى ىزدەپ, انىقتاۋ ءبىر ماسەلە بولسا, قۇجاتتاردى تالداپ, عىلىمي اي­نالىمعا ەنگىزۋ ۋاقىتتى, قاجىرلى ەڭبەك­تى قاجەت ەتەتىن ەكىنشى ماسەلە ەكەنىن مو­يىنداۋىمىز كەرەك. ءارى قاراي وسى ءىستى جال­عاستىرىپ زەرتتەۋ, تالداۋ ماسەلەسى – بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە.

– مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇ­مىسى اياسىندا زاڭ قابىلداۋ جوسپارلانىپ وتىر ما؟

– كوميسسيا اشتىق, باي-كۋلاكتاردى قۋدالاۋ كەزەڭىندە قازاقستاننان كەتكەن بوسقىندار تۋرالى جەكە زاڭ قابىلداۋعا باستاماشى بولدى. ارحيۆ دەرەكتەرىمەن جۇمىس ىستەۋ كەزىندە «بانديتتەر», «كونتر­رەۆوليۋتسيانەرلەر», «حالىق جاۋى» دەگەن قۇجاتتاردى كەزدەستىردىك. كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ۇستانىمى نەگىزىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان جوبالىق كەڭسە بۇل ازاماتتاردى دا ساياسي تۇرعىدان تولىق اقتاۋ تۋرالى ەكى زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. ول «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن جانە زارداپ شەككەندەردى تولىق اقتاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەندەر مارتەبەسى جانە سايا­سي اقتاۋ تۋرالى» دەپ اتالادى. بۇل زاڭداردى پارلامەنت قابىلداعاننان كەيىن كەڭەستىك كەزەڭدەگى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مەن زارداپ شەككەندەر تولىق اقتالادى. سەبەبى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋعا ءتيىستى زاڭدار قابىلداعان سوڭ عانا تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ اۋماعى, تاۋەلسىزدىك جانە ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسى سياقتى ماسەلەلەر تاريحي شىندىق ارقىلى كەيىنگى ۇرپاققا جەتەدى. مۇنداعى ماقسات – تاريحقا دەگەن وڭ كوزقاراس پەن دۇرىس تاعىلىم قالىپتاستىرۋ, قۇجات­تاردىڭ قۇپيالىعىن اشىپ, زەرتتەپ-زەردەلەۋ ارقىلى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ, وسى جولدا ايانباي ەڭبەك ەتۋ.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

بانۋ ءادىلجان,

«Egemen Qazaqstan»