ەكىنشى نازار اۋدارتاتىن فاكتور – تاجىريبەسى. فرانتسيا سوڭعى 40 جىلدا ءوزى تۇتىناتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 70 پايىزىن اەس ارقىلى ءوندىردى جانە ءوندىرىپ كەلە جاتىر. سونىمەن قاتار الەمدە يادرولىق ەنەرگيا ۇلەسى جوعارى ءنومىرى ءبىرىنشى مەملەكەت بولىپ ەسەپتەلەدى. 1979 جىلعا دەيىن فرانتسياداعى ەنەرگيا كوزىنىڭ 56 پايىزى قازبا بايلىق, نەگىزىنەن كومىر ەسەبىنەن ءوندىرىلدى. سودان بەرى ەل اتوم ەنەرگەتيكاسىنا كوشتى جانە كوشباسشىلىق پوزيتسياعا ورنىقتى.
ءۇشىنشى فاكتور – قۋاتتىلىعى. فرانتسيادا جالپى قۋاتتىلىعى 62 گۆت بولاتىن 56 اەس بار جانە بۇل كورسەتكىشپەن اقش-تان كەيىن, قىتايدان الدا, ياعني الەمدە ەكىنشى ورىندا تۇر.
تاعى ءبىر فاكتور – كوپجىلدىق ىنتىماقتاستىق. فرانتسۋز كومپانيالارى ءبىزدىڭ ەلگە 90-جىلداردىڭ سوڭىنان باستاپ ىنتىماقتاستىق ورناتتى. 1996 جىلى «كاتكو» قازاق-فرانتسۋز بىرلەسكەن كاسىپورنى اشىلدى. وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانيۋەل ماكرون قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلىپ, ينۆەستيتسيالىق جانە ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ بويىنشا كەلىسسوز جۇرگىزگەنىن بىلەمىز.
بەسىنشى ماڭىزدى ماسەلە – رەسۋرس. قازاقستان الەم بويىنشا ۋران ءوندىرىسىنىڭ 42%-ىن قامتاماسىز ەتەدى, ال «قازاتومونەركاسىپ» اق (كازاتومپروم) تازا ۇلەسى 22% قۇرايدى. بۇل كومپانيا – ۋران ەكسپورتى مەن يمپورتىنىڭ, اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا ارنالعان يادرولىق شيكىزات پەن ارنايى قۇرال-جابدىقتار, تەحنولوگيالار بويىنشا ۇلتتىق وپەراتور. بارلىق كەن ورىندارى قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقان. قازاقستان 2009 جىلدان بەرى ۋران ءوندىرىسى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا فرانتسيالىق «Orano» كومپانياسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە «قازاتومونەركاسىپپەن» بىرلەسىپ بۇكىل ۋران ءوندىرىسىنىڭ 7 پايىزىن يگەرىپ جاتىر. وسى تۇرعىدا بىرلەسكەن جوبالار, جاڭا كەن ورنىن يگەرۋدەگى فرانتسۋز كومپانيالارىنىڭ تاجىريبەسى وتە ماڭىزدى.
مەنىڭشە, فرانتسيا دا قازاقستانمەن سەرىكتەستىك ورناتۋعا مۇددەلى. وعان افريكا ەلدەرىندە بولعان احۋالدار اسەر ەتكەنى ءسوزسىز. مىسالى, نيگەر – الەمدەگى ۋرانمەن قامتاماسىز ەتۋشى نەگىزگى ەلدەردىڭ ءبىرى. 2022 جىلى الەمدىك نارىقتا ساتىلعان ۋراننىڭ 5%-ى نيگەردەن بولعان. نيگەردەگى ۋران وندىرىسىمەن كوپ جىل بويى «Orano» كومپانياسى اينالىسادى جانە شيكىزاتتى باستى ساتىپ الۋشى ەل – فرانتسيا. 2023 جىلى نيگەردە بولعان اسكەري توڭكەرىس ۋران باعاسىنا ەرەكشە اسەر ەتتى. وعان قوسا, مۇنداي قاقتىعىستار ۋشىعىپ كەتسە, ۋران ءوندىرىسىنىڭ توقتاپ قالۋ قاۋپى دە بولجاندى. فرانتسيا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 70%-ىن اتوم ەنەرگەتيكاسىنان الاتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ەل ءۇشىن ۇلكەن تاۋەكەل بولىپ سانالادى.
جالپى, ۋران كەن ورىندارىنا باي افريكا ەلدەرىندە (چاد, ورتالىق افريكا رەسپۋبليكاسى, نيگەر) بولىپ جاتقان گەوساياسي احۋال ەۋروپا ەلدەرى ءۇشىن باسقا التەرناتيۆا ىزدەۋگە ماجبۇرلەدى. ارينە, قازاقستان ءۇشىن بۇل جاقسى مۇمكىندىك بولا الادى. ايتىلعان فاكتورلاردىڭ بارلىعى دەرلىك اتوم ەنەرگەتيكاسى بويىنشا فرانتسيامەن سەرىكتەستىك ورناتۋعا نەگىز بولادى. ارينە, اەس سالۋ تۇرعىسىنان سان سالالى پىكىر بار. بۇل رەتتە رەسەيدىڭ دە اتى ءجيى اۋىزعا ىلىگەدى. مۇندا ۋران ونەركاسىبىندەگى ءرولى زور. ۋران ءوندىرىسى بويىنشا «روساتوم» كومپانياسى ءبىزدىڭ «قازاتومونەركاسىپتەن» كەيىن الەمدە 2-ورىندا تۇر.
وتكەن جىلى «روساتوم» قازاقستانداعى «بۋدەنوۆسكوە» كەن ورنىنىڭ 49%-ىن ساتىپ الدى. بۇل كەن ورنىنىڭ 2023 جىلعى قور كورسەتكىشى 114 مىڭ توننا نەمەسە «قازاتومونەركاسىپ» جالپى قورىنىڭ 20%-ىن قۇرادى. «روساتوم» قازاقستانداعى اەس قۇرىلىسىن تىزگىندەۋدەن ىنتالى. الايدا رەسەيدىڭ ءوزى ەلىندەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تەك 20%-ىن عانا اەس ارقىلى ءوندىرىپ وتىر. وسىنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى مەڭزەسە كەرەك. سالىستىرمالى تۇردە, فرانتسۋز كومپانيالارىنىڭ اتوم ەلەكتر ستانساسى بويىنشا تاجىريبەسى مول, ساپاسى دا جوعارى سانالادى.
«روساتوم» دا, «Orano» دا الەمدى 85% ۋرانمەن قامتاماسىز ەتەتىن 9 كومپانيا قاتارىنا كىرەدى. دەگەنمەن ۇلتتىق مۇددەنى دە ويلاۋ ماڭىزدى. ءبىر عانا سەرىكتەس ەلگە تاۋەلدى بولىپ قالماس ءۇشىن, ءارتۇرلى باسەكەلەستىك ورناتىپ, ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتكەن ابزال. قازاقستان ءالى دە 20-30 جىلداي الەمدى ۋرانمەن قامتاماسىز ەتە الادى. بىزدە اشىلماعان جاڭا كەن ورىندار بار. وسى الەۋەتتى ءتيىمدى ءارى ۇتىمدى پايدالانۋ – قازىرگى زاماننىڭ باستى سىناعى.
