تاريحقا دالدىك كەرەك. ءتۇپ-تۇقيانىن جازبا جۇمىستارىمەن ەمەس, شەجىرەمەن تۇگەندەيتىن, تۇگەندەپ تە كەلگەن قازاققا ەندىگى جەردە عىلىمي جۇيەگە نەگىزدەۋىنە بەتبۇرىس جاسالدى. ەلباسى ناقتى تاپسىرما بەردى, قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەردىڭ ءمانىسىن تارقاتتى. ەندى اركىم كورپەنى ءوز جاعىنا تارتقاندى قويىپ, شىن تاريح جازىلۋى كەرەك.
قازاقتىڭ العاشقى حاندارى كەرەي مەن جانىبەكتىڭ قايدا جەرلەنگەنى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىزدەۋ بولىپ كەلە جاتقاندىعى ءارتۇرلى ايتىلىپ ءجۇر.
ماسەلەن, ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «الماس قىلىش» رومانىندا ابىلقايىر حان مەن جانىبەك حاننىڭ قابىرى سوزاقتاعى جۋانتوبە دەگەن جەردە دەپ ايتىلادى. وعان تاريحشى عالىمدار قاتە دەرەك دەپ باعاسىن بەردى.
مۇحتار اۋەزوۆ 1960 جىلدارى سوزاققا كەلگەنىندە بۇرىنعى قامال ىرگەسىندە تۇرىپ: «بۇل جەرلەر جاتقان تاريح قوي, – دەپتى. – مىناۋ سوزاقتا قازاقتىڭ ەكى حانى جاتىر. قارت قاراتاۋدىڭ ءار قويناۋى تولعان سىر عوي. اناۋ بابا اتا, قۇمكەنت, شاشتى ءازيز اۋليە – ءبارى-ءبارى قۇپياسىن ىشكە بۇعىپ جاتقان تىلسىم دۇنيەلەر. اشىپ قالساڭ, تالاي تاريحقا قانىعار ەدىڭ, شىركىن, قولدى ءبىر بوساتىپ الىپ زەرتتەر مە ەدى» دەپ ارمانداعان ەكەن.
قازاقتىڭ ءاربىر جادىگەرىنە ىجداعاتتىلىقپەن قاراپ, حالقىمىزدىڭ جوعىن تۇگەندەۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسقان مەملەكەت قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆ 1993 جىلدارى سوزاققا كەلگەنىندە قاسىنداعى عالىم مۇحتار قوجاعا: «تۇبىندە قازاق حاندارىن ىزدەيتىن, زەرتتەيتىن ۋاقىت تۋادى. حالقىمىزدىڭ تاريحى قالپىنا كەلەدى. تاريحي بولجامدارعا قاراعاندا, قازاقتىڭ قوس حانىنىڭ قابىرى وسى سوزاقتا دەلىنەدى. سونى زەرتتەڭدەر», دەپ امانات ايتقان ەكەن. سوزاقتىڭ باسىنان وتكەن تاريحي كەزەڭدەرىن شاشاۋىن شىعارماي تىرناقتاپ جيناپ جۇرگەن جەرگىلىكتى تاريحشى, كەۋدەسى التىن ساندىق سۇلەيمەن ءتابرىز ۇلىنا دا وسى باعىتتا ىزدەنۋدى ءوتىنىپتى.
تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ابىلقايىردان ىرگەسىن اۋلاقتاتقان كەرەي مەن جانىبەك وزىنە ەرگەن تايپالارىمەن قوپارىلا كوشىپ موعولستانعا, ەسەن-بۇعا حاننىڭ قاراماعىنا كەلگەندە قازاق كوشىنىڭ شۋ مەن وعان قاپتالداس جاتقان مويىنقۇمعا كەلگەندىگى ايتىلادى. سول عاسىرلاردا وسى ءوڭىردىڭ تاريحي-مادەني ساۋدا ورتالىعى سوزاق شاھارى بولعاندىعى, ونىڭ VI عاسىردان XIX عاسىرعا دەيىن ءومىر سۇرگەندىگى بەلگىلى. 1946 جىلى الكەي مارعۇلان باسقارعان ورتالىق قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى مەن 1947-1948 جىلداردا ا.ن.بەرنشتام باسقارعان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيادا وسى دەرەكتەر راستالادى.
ياعني, ءوز الدىنا بايراق كوتەرىپ, تاريح ساحناسىنا قازاق ۇلتىن الىپ شىققان كەرەي مەن جانىبەكتىڭ سول تۇستاعى تىرەك قالا سوزاقتى جايلاعاندىعى تاريحتان ءمالىم.
جاقىندا اسەكەڭ – ءاسانالى ءاشىموۆ «سوزاقتىڭ شىراقشىسى» دەپ باعا بەرگەن سوزاقباي ءابدىقۇلوۆتىڭ باستاۋىمەن سوزاققا بارىپ قايتتىق.
بۇرىن دا تالاي بارعان جەرىمىز عوي. بۇل جولعىسىنىڭ ءمانىسى بولەك. سوزاق وڭىرىندە كەڭەس وكىمەتىنە قارسى قىلىش كوتەرگەن اتاقتى سوزاق كوتەرىلىسىنەن كەيىن جەرگىلىكتى ازاماتتاردان اۋدانعا ءبىرىنشى باسشى سايلانباعان. كەڭەس يمپەرياسىنىڭ ساۋىسقاننان ساق قىزىلكوزدەرى «بۇل وڭىردەن باسشى شىقپاسىن» دەپ قىزىل سيامەن بەلدەۋدەن ءبىر تارتقان دەسەدى.
ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالعان بەردىبەك ساپارباەۆ سول سەڭدى بۇزىپ, سوزاقتىڭ سوزاقبايىن اكىم ەتىپ تاعايىنداعان. ابدىقۇلوۆ مال مەن جاننىڭ اماندىعىن عانا ويلايتىن جاي قاتارداعى باسشىنىڭ ءبىرى ەمەس, تاريحتى دا قاۋزاپ, حالقىمىزدىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەي جۇرەتىن كوشەلى كىسى. ال سوزاق, ازىرەتى قاراتاۋ – قازاقتىڭ ءتول شەجىرەسىنە تۇنىپ تۇرعان ءوڭىر.
ابدىقۇلوۆ اكىم شولاققورعانعا كىرەبەرىستە «جاستار اللەياسىن» اشىپ, ورتاسىنا قازاقتى جەكە مەملەكەت دەڭگەيىنە جەتكىزگەن كەرەي مەن جانىبەككە ەسكەرتكىش ورناتقان. قازاقستاندا ءبىرىنشى رەت. اۆتورى كورنەكتى ساۋلەتشى امانجول نايمانباەۆ.
ساكەڭ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆقا تەلەفون شالىپ, اڭگىمە بارىسىندا كەرەي مەن جانىبەكتىڭ قابىرى سوزاق قامالىندا دەگەن ەل اۋزىندا ايتىلىپ كەلە جاتقان دەرەكتى جەتكىزەدى.
بەردىبەك اعامىز: «وندا باقتيار ەكەۋىڭ بارىپ, ماسەلە كوتەرىڭدەر, انىق-قانىعىن «ەگەمەنگە» جازىڭدار. ءارى قاراي تاريحشى, ارحەولوگ عالىمداردى ىسكە قوسامىز», دەگەن ەكەن.
بۇل جولعى ساپار ءمانىسى وسى.
بۇرىنعى سوزاق قامالىنىڭ ورنىندا اۋىلدىڭ ءبىر توپ اقساقالدارى توسىپ تۇر ەكەن. الدى الپىس, سوڭى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە اياق باسقان اعالارىمىز «قامال ءتورت قاقپالى ەكەنىن ۇلكەندەردەن ەستىگەنبىز, كوز الدىمىزدا سوقپا تامدار قۇلاپ جاتتى. بالا كەزىمىزدە كوك كۇمبەزدى كەسەنەنىڭ ۇستىنە شىقتىق, اسىر-سالىپ ويناعان ەدىك-تەن» ءارى اسپادى.
«نەگە بىلمەيدى؟» دەپ ولارعا كىنا ارتا المايسىڭ. قىلىشىنان قان تامعان كەڭەس يمپەرياسىنىڭ قاندى قاسابىنىڭ سوڭعى قۇرباندارى – سوزاق كوتەرىلىسشىلەرى وسى قامالدا سوڭعى ساربازىنا دەيىن وققا ۇشقان. VI عاسىردان بەرى ءومىر سۇرگەن, ۇلكەن ساۋدا ورتالىعى, تىرەك قالا بولعان قامالدىڭ جەرمەن-جەكسەن قيراتىلۋىندا وسىنداي گاپ بار. ۇلى اۋليە قارابۋرانىڭ كەسەنەسىن بۇزىپ, كىرپىشىن قۇرىلىسقا پايدالانامىز دەگەن قىزىل بەلسەندىلەر حاندىق داۋىردەن بەلگى قالدىرماۋعا شىن تىرىسقان عوي.
دىتتەپ كەلگەن كىسىمىز بار ەدى. سۇلەيمەن ءتابرىز اقساقال. وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ اماناتىن ورىنداپ, كوزى ءتىرى شەجىرەشى قارتتاردان تىرناقتاپ دەرەك جيناعان, ارعى-بەرى تاريحتى قوتارىپ, بەزبەنگە سالعان, تالداۋ جاساعان, جاقسىلاردىڭ ءسوزىن تەرگەن ازامات راسىندا مول قازىنا يەسى.
سۇكەڭە باردىق. ول كىسى ايتتى. ءبىز قاعازعا تۇسىردىك.
– ەڭ اۋەلى سوزاق شاھارىنىڭ كونە «جىبەك جولىنىڭ» ۇستىندە پايدا بولعان قامال-قالا ەكەندىگىن اڭعارۋعا بولادى. ءدال تۇبىندە قارت قاراتاۋدىڭ كۇنگەي بەتىندە ورناعان شابعار-ياسى-تۇركىستان قالاسى 1500 جىلدىعىن تويلاعان بولسا, كونە سوزاق شاھارىنىڭ سول قالادان ءبىر جاسىنىڭ دا كەم ەمەستىگىنە كۇمان كەلتىرۋگە بولمايتىن سياقتى, – دەيدى سۇكەڭ.
سوزاق شاھارى قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە تىرەك قالا رەتىندە شەشۋشى ماڭىزعا يە بولدى.
وسىعان وراي اتاقتى عۇلاما الكەي مارعۇلان: «قاراتاۋدىڭ سولتۇستىك بوكتەرىندە سوزاق پوسەلكەسىندە سول اتتاس قامال قالا بار, ول قازاق جەرلەرىن بىرىكتىرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە قازاق حاندىعىنىڭ تىرەگى بولعان.
سوزاق قىرعا جاقىن تۇرعان ءىرى ساۋدا-قولونەر ورتالىعى ەدى, وندا كوپتەگەن كەرۋەن سارايلارى, تۇرعىن ۇيلەر مەن ساۋدا دۇكەندەرى جانە قولونەر تاۋارلارى, اتاپ ايتقاندا, بىلعارى, ۇستا, زەرگەرلىك جانە كەراميكالىق تاۋارلار وندىرىلگەن شاعىن شەبەرحانالار بولعان», – دەپ جازادى.
سوزاق پەن ونىڭ اينالاسىنداعى قونىستار جايلى: «قاراتاۋدىڭ سولتۇستىك بەتكەيىنە ورنالاسقان سوزاق ءاردايىم-اق دالالىق اۋدانداردا بيلىك جۇرگىزۋى ءۇشىن دە, سونىمەن بىرگە, تۇركىستانداعى قالالار ءۇشىن دە قازاق حاندىعى اكىمدەرىنىڭ سىرتقى جاۋمەن كۇرەسىندەگى باستى تايانىشى, ستراتەگيالىق تۇعىرى بولدى. سوزاق تەك جاقسى بەكىنىس قانا ەمەس, سونىمەن قاتار, دالاعا قاراي شىعىڭقى ورنالاسقان ساۋدا, قولونەر كاسىبى ورتالىعى بولاتىن. سوزاق توڭىرەگىندە ماتەريالداردا اتالعان جانە ارحەولوگتار زەرتتەگەن وزگە وتىرىقشىلىقتى قازاق قونىستارى: كۇلتوبە, ران, تاستوبە, تاسقورعان, كوكتوبە قالالارى دا بولدى. ولاردىڭ كەيبىرى بەكىنىستەر, باسقالارى ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىنداردىڭ اۋىلدارى ەدى» دەپ جازادى.
قازاق حاندارى وسىندا جەرلەنگەنىن ايتقاندا, جەرگىلىكتى حالىق اۋزىندا ايتىلىپ كەلگەن پىكىردى ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا بولمايتىن سياقتى. جاسى ەگدە تارتقان كەز كەلگەن سوزاقتىڭ ۇقپا قۇلاق بايىرعى تۇرعىندارىنان سۇراساڭىز بارلىعى ءبىر اۋىزدان قامال-قالانىڭ تۇستىك جاق شەتىندەگى قازىر تەگىس جەرگە اينالىپ, بەلگى قالماعان ورىندى «حان مازارى» دەپ كورسەتەدى.
ءبىزدىڭ سۇراۋلارىمىزعا كوپ جىلدار بويى ۇستازدىق ەتكەن ابدۋجاليلوۆ ءمايۋسىپ: «ورقاقپانىڭ تاۋ جاق شەتىندە, قامالدىڭ دۋالىنىڭ تۇبىندە «قوس مازار» بولاتىن. قامال قۇلاعاندا مازارلار دا تەگىستەلىپ كەتتى. قابىردىڭ باسىنداعى زۋمرۋد ءتارىزدى جاسىل ءتۇستى شوشاق بەلگىنى بالالار ۇرىپ سىندىرعانىن نەمەسە بىرەۋ الىپ كەتكەنىن بىلمەيمىن. وسىنداي ادام تىعىز تۇراتىن جەرگە تەگىن ادامدى جەرلەمەيدى», – دەيدى.
عۇلاما مولدا باتىر قوجامقۇل ۇلى: «ورقاقپانىڭ ۇستىندە ەكى مەشىت بولاتىن, بىرەۋى «مامەت حالپە» مەشىتى, يمامى ابدالي دامۋللا, ەكىنشىسى ونىڭ شىعىس جاعىنداعى جاقىپباي سالدىرعان مەشىت, يمامى قاراماعزۇمنىڭ بالاسى جالاليددين ەدى. وسى ەكى مەشىتتىڭ اراسىندا جولەك-جول بولاتىن. سول جولدىڭ بويىندا دۋال تۇبىندە «حان مازارى» بولاتىن», دەپ ول تەگىس جەردەن قابىردىڭ ورنىن قالاي انىقتايتىنىن بىلايشا ءتۇسىندىردى:
«مىناۋ ارىق سياقتى بولىپ جاتقان جولدىڭ ورنى. دۋالدار قۇلاعاندا جولعا توپىراق از ءتۇسىپ ارىق سياقتى بولىپ قالعان. ال قابىر وسى جولدىڭ بويىندا ەدى», – دەيدى. سوزاقتىڭ زيالى ادامى ءماجيت ماديار ۇلى: «مەن «حان مازارىن» زەرتتەيمىن دەگەندەرگە جاردەم بەرەر ەدىم. سەبەبى, قابىردىڭ ورنالاسقان جەرىن جاقسى بىلەمىن», – دەيدى.
وسى سياقتى پىكىردى كوپتەگەن قاريالار ايتقان ەدى. ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, ارقايسىسىمەن ءار مەزگىلدە سويلەسسەك تە, ولاردىڭ بارلىعى ءبىر ورىندى انىق كورسەتكەن ەدى.
ولاردىڭ ايتۋىنشا, 1950 جىلدارعا دەيىن قامال-قالانىڭ سىرتقى جاعىندا دۋالعا جاپسارلاسا تۇرعان قوس قابىردى حالىق «حان مازارى» دەپ كەلگەن ەكەن. قابىرلەردىڭ ۇستىندە كوك ءتۇستى, كۇيدىرىلگەن قۇمىرا ءتارىزدى بەلگى بولعان. قامالدىڭ قۇلاعان دۋالدارىنىڭ استىندا قالىپ, قابىر تەگىستەلىپ كەتكەن.
ايتۋشىلار «حان مازارىندا» كەرەي مەن جانىبەك حان جەرلەنگەن ەكەن» دەسە, ەندى بىرەۋلەرى جانىبەك حان مەن ونىڭ بالاسى ماحمۇد سۇلتاننىڭ, كەيبىرى جانىبەكتىڭ نەمەرەسى اقنازاردىڭ قابىرى ەكەن دەگەندى كولدەنەڭ تارتادى.
بۇگىنگى كۇندەرى ۇقپا قۇلاق زەردەلى قاريالار قاتارىنىڭ ازايىپ بارا جاتقاندىعىن ەسەپكە الساق, «حان مازارى» دەپ حالىق ارداقتاپ كەلگەن ورىندى عالىمدارىمىز قاشان تەكسەرىپ, انىق-قانىعىنا جەتەر ەكەن دەپ تولعاناسىڭ.
كەرەي مەن جانىبەك حاننىڭ جانە ونىڭ بالالارىنىڭ سوزاق جەرىندە بولعاندىعىن تاريحي دەرەكتەر دە راستايدى. ءبىر دەرەكتە 1470 جىلى قىستا قازاق حانى كەرەي قول باستاپ, تۇركىستانعا شابۋىل جاسايدى. قازاق حانى ءاز جانىبەكتىڭ ۇلكەن بالاسى ماحمۇد سۇلتان سوزاق قالاسىن باعىندىرادى, ەكىنشى بالاسى ەرەنجى ساۋراندى يەمدەنەدى. ءسويتىپ, 1470 جىلى سىرداريا جاعاسىنداعى ەكى قالا – سوزاق قالاسى مەن ساۋران قالاسى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى.
ماحمۇد سۇلتان 1470 جىلدان باستاپ ۇزاق جىلدار بويى سوزاق شاھارىنىڭ بيلەۋشىسى بولادى. تاعى ءبىر دەرەكتە تۇركىستان ءۇشىن بولعان ءبىر شايقاستا جانىبەك حان سۋىندىق اسۋىندا قازا تابادى.
وسى ايتىلعانداردان ءجانىبەكتى سول كەزدە جاۋ قولىندا بولعان تۇركىستانعا جەرلەمەي, قازاق حاندىعىنىڭ باس قالاسى بولعان سوزاق شاھارىنا جەرلەۋى ابدەن مۇمكىن سياقتى. ال تاريحشىلارىمىزدىڭ «شايبانينامادان» الىپ كەلتىرگەن ءبىر دەرەگىندە وسى سۋىندىق اسۋىندا شايبانيمەن بولعان ءبىر سوعىستا ماحمۇد سۇلتاننىڭ بەتىنە قىلىش ءتيىپ, مۇرنىمەن قوسا بەتىنىڭ تەگىستەلىپ كەتكەندىگى ايتىلادى.
بەلگىلى تاريحشى فازلوللاح يبن رۋزبيحان ماحمۇد سۇلتان جايلى مىنانداي مالىمەت بەرەدى: «ساۋران, سوزاق تۇبىندە, قاراتاۋدىڭ سوعىنلىق اسۋىندا جانە باسقا جەرلەردە بىرنەشە ءىرى شايقاستار بولىپ ءوتتى. اسىنى (تۇركىستاندى), سىعاناقتى بىرەسە قازاق حاندارى, بىرەسە مۇحاممەد شايباني باسىپ الىپ, جەڭىستەر مەن جەڭىلىستەر جاۋلاسۋشى ەكى جاقتىڭ دا ۇلەسىنە ءتيىپ وتىردى. سونداي شايقاستىڭ بىرىندە جانىبەك حاننىڭ ۇلى ماحمۇد سۇلتان قازا تاپتى. ول سوزاقتىڭ قوجاسى ەدى, ال ونىڭ ءىنىسى يرەنشى ساۋراندى يەلەنىپ تۇردى».
وسى قيسىنعا قاراعاندا, سوزاقتى ۇزاق ۋاقىت بيلەگەن جانىبەكتىڭ بالاسى ماحمۇد سۇلتاننىڭ قابىرىنىڭ دە اكەسىنىڭ قاسىنا جەرلەنۋى تابيعي شىندىققا كەلەتىن سياقتى.
سوزاق شاھارىنىڭ باتىسىنداعى اقنازار دەگەن جەردىڭ اتىن دا حالىق اقنازار حاننىڭ اتىمەن بايلانىستىرىپ ايتادى.
اقنازار – جەردىڭ اتى. قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى حاندارى جانىبەك, كەرەي, بۇرىندىق, قاسىم, تاۋەكەلدىڭ قاسيەتتى قادام جايى بولعان كيەلى سوزاق شاھارىنىڭ باتىس جاعىنداعى بەس شاقىرىم شاماسىنداعى, توپىراعى قۇنارلى, تاۋدان كەلەتىن اعىن سۋىمەن قاتار, سۋى مول ءمولدىر بۇلاقتارى بار, شارۋا مەن ەگىنشىلىككە قولايلى ورىندى جەرگىلىكتى حالىق «اقنازار» دەپ اتاپ كەلگەن.
جەرگىلىكتى حالىق «اقنازار» اتىن جىلى ىقىلاسپەن ءجيى تىلگە الادى. ولاي بولۋىنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى, ونىڭ تابيعاتىنىڭ كوركەمدىگى مەن جەرىنىڭ شارۋاعا قولايلىلىعى بولسا, ەكىنشى سەبەبى, قازاق حاندىعىنىڭ ەل بولىپ قالىپتاسۋىندا قاجىرلى كۇرەس جۇرگىزگەن اتى اڭىزعا اينالعان اتاقتى حانى اقنازاردىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى. سوڭعى كەزدە وسى قازاقتىڭ اتاقتى حانىنىڭ اتىنا بايلانىستى دەرەكتەر ۇمىت بولۋعا اينالدى.
مىنە, ەجەلدەن قازاققا قۇت-قونىس بولعان سوزاق قالاسى, ونداعى «حان مازارى» جايلى سۇلەيمەن ءتابرىز ۇلى باستاعان اقساقالدار ايتقان دەرەكتەر وسى.
قازاق تاريحىنىڭ اسا بىلگىرى, ءاربىر دەرەكتەرىن اۋادان الماي ارحيۆ ماتەريالدارىمەن تۇيىندەيتىن مۇحتار ماعاۋين «الاساپىران» رومانىن جازۋعا قالام وڭتايلاعاندا اق قاعازعا مىناداي سويلەمدەر تۇسكەن. «تاريحتىڭ توعىز ءجۇز توقسان التىنشى تىشقان جىلى ناۋرىز تۋىپ, قار سوگىلە شىعىس دەشتى-قىپشاقتىڭ پاديشاحى تاۋەكەلدىڭ ساۋىن ايتىپ, شۇعىل شاقىرۋىمەن كيىز تۋىلدىرىقتى قازاق ۇلىنا ۇكىم جۇرگىزۋشى قاسقا-جايساڭ اتاۋلى قاراتاۋدىڭ تەرىستىگىندەگى سوزاق قالاسىنا قۇرىلتايعا جينالدى».
سول زاماندا قازاقتا سوزاقتان ۇلكەن قالا بولسا, ۇلى حاندار سول قالادا جينالماس پا ەدى؟ ياعني, تاريحي قيسىندار سوزاقتىڭ قازاق حاندارىنىڭ ورداسى, استاناسى بولعاندىعىن راستايدى.
«حان مازارى» جاعدايىنا كەلسەك. «سوزاق قامالىندا قازاقتىڭ ەكى حانى جاتىر» دەپ اۋەلدە الكەي مارعۇلان ايتتى. سوسىن مۇحتار اۋەزوۆ ايتتى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا قاتتى اۋىرىپ, دەرتى سۇيەكتەن وتسە دە سوزاققا بارىپ «قازاق تاريحىن تۇگەندەيتىن ۋاقىت كەلەدى. مەنىڭشە, كەرەي مەن جانىبەكتىڭ سۇيەگى وسىندا جاتىر, زەرتتەڭدەر» دەپ وزبەكالى ءجانىبەكوۆ اعامىز امانات قالدىردى.
ۇشەۋى دە قازاق ءۇشىن ءار ءسوزى اسىل ازاماتتار, بىلمەگەن جايت جايلى ايتپايدى. حان مازارىندا انىق كىم جاتىر؟ كيىز تۋىلدىرىقتى قازاقتى جەكە مەملەكەت ەتكەن كەرەي مەن جانىبەك پە, الدە سوعىستا شەيىت بولعان جانىبەك پەن ونىڭ ۇلى ماحمۇد سۇلتان با؟!
بيىل قازاق دەربەس مەملەكەت رەتىندە ىرگەسىن كوتەرگەن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى اتاپ وتىلەدى. بۇل ءارى تارت پەن بەرى تارتتا جۇرگەن قازاق تاريحىنىڭ ءبىرجولا تۇگەلدەلەتىندىگىنىڭ باستاۋى بولماق. قۇداي جەتكىزسىن.
ال وعان دەيىنگى اتقارىلاتىن شارۋانىڭ بىرەگەيى, قازاقتىڭ قوس ۇلى حانىنىڭ مازاراتىن تابۋ, ەسكەرتكىشىن ورناتۋ سياقتى جۇمىستار قولعا الىنۋى كەرەك.
تاعى دا كەيىنگە ورالايىق, سوزاقباي ابدىقۇلوۆ سوزاقتا اكىم بولىپ تۇرعاندا قوس ۇلى حانعا شاڭىراق كوتەرتىپ, ەسكەرتكىش قويدى. بىراق, ول – سيمۆوليكالىق دۇنيە. ءسوز باسىندا, ايتۋلى تۇلعالارىمىزدىڭ تاريحي دالەلدىكپەن دەمەي-اق قويالىق, ءبىر ىزبەن سالىنعان بەينەسىنىڭ جوقتىعىنان ەسىمىزگە ساقتاي المايتىندىعىمىز, جاس ۇرپاقتىڭ تەز ۇمىتاتىندىعىن ايتقان ەدىك. اسىلىندە, ءبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى نەگىزىندە حان, باتىر, بيلەرىمىزدىڭ بەينەسىن ءبىر ىزگە تۇسىرەتىن مەزگىل جەتتى.
سوندا الا-قۇلالىق بولمايدى.
سوزاق قامالىنداعى حان مازارى, كەرەي مەن جانىبەك جايلى مۇمكىندىگىنشە ايتتىق. بىزدىكى تەك وي سالۋ. ويلاسۋعا شاقىرۋ.
قازاقستان ۇكىمەتى وسى ماسەلەگە مۇرىندىق بولسا, قانەكي.
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
سوزاق اۋدانى.
تاريحقا دالدىك كەرەك. ءتۇپ-تۇقيانىن جازبا جۇمىستارىمەن ەمەس, شەجىرەمەن تۇگەندەيتىن, تۇگەندەپ تە كەلگەن قازاققا ەندىگى جەردە عىلىمي جۇيەگە نەگىزدەۋىنە بەتبۇرىس جاسالدى. ەلباسى ناقتى تاپسىرما بەردى, قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەردىڭ ءمانىسىن تارقاتتى. ەندى اركىم كورپەنى ءوز جاعىنا تارتقاندى قويىپ, شىن تاريح جازىلۋى كەرەك.
قازاقتىڭ العاشقى حاندارى كەرەي مەن جانىبەكتىڭ قايدا جەرلەنگەنى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىزدەۋ بولىپ كەلە جاتقاندىعى ءارتۇرلى ايتىلىپ ءجۇر.
ماسەلەن, ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «الماس قىلىش» رومانىندا ابىلقايىر حان مەن جانىبەك حاننىڭ قابىرى سوزاقتاعى جۋانتوبە دەگەن جەردە دەپ ايتىلادى. وعان تاريحشى عالىمدار قاتە دەرەك دەپ باعاسىن بەردى.
مۇحتار اۋەزوۆ 1960 جىلدارى سوزاققا كەلگەنىندە بۇرىنعى قامال ىرگەسىندە تۇرىپ: «بۇل جەرلەر جاتقان تاريح قوي, – دەپتى. – مىناۋ سوزاقتا قازاقتىڭ ەكى حانى جاتىر. قارت قاراتاۋدىڭ ءار قويناۋى تولعان سىر عوي. اناۋ بابا اتا, قۇمكەنت, شاشتى ءازيز اۋليە – ءبارى-ءبارى قۇپياسىن ىشكە بۇعىپ جاتقان تىلسىم دۇنيەلەر. اشىپ قالساڭ, تالاي تاريحقا قانىعار ەدىڭ, شىركىن, قولدى ءبىر بوساتىپ الىپ زەرتتەر مە ەدى» دەپ ارمانداعان ەكەن.
قازاقتىڭ ءاربىر جادىگەرىنە ىجداعاتتىلىقپەن قاراپ, حالقىمىزدىڭ جوعىن تۇگەندەۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسقان مەملەكەت قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆ 1993 جىلدارى سوزاققا كەلگەنىندە قاسىنداعى عالىم مۇحتار قوجاعا: «تۇبىندە قازاق حاندارىن ىزدەيتىن, زەرتتەيتىن ۋاقىت تۋادى. حالقىمىزدىڭ تاريحى قالپىنا كەلەدى. تاريحي بولجامدارعا قاراعاندا, قازاقتىڭ قوس حانىنىڭ قابىرى وسى سوزاقتا دەلىنەدى. سونى زەرتتەڭدەر», دەپ امانات ايتقان ەكەن. سوزاقتىڭ باسىنان وتكەن تاريحي كەزەڭدەرىن شاشاۋىن شىعارماي تىرناقتاپ جيناپ جۇرگەن جەرگىلىكتى تاريحشى, كەۋدەسى التىن ساندىق سۇلەيمەن ءتابرىز ۇلىنا دا وسى باعىتتا ىزدەنۋدى ءوتىنىپتى.
تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ابىلقايىردان ىرگەسىن اۋلاقتاتقان كەرەي مەن جانىبەك وزىنە ەرگەن تايپالارىمەن قوپارىلا كوشىپ موعولستانعا, ەسەن-بۇعا حاننىڭ قاراماعىنا كەلگەندە قازاق كوشىنىڭ شۋ مەن وعان قاپتالداس جاتقان مويىنقۇمعا كەلگەندىگى ايتىلادى. سول عاسىرلاردا وسى ءوڭىردىڭ تاريحي-مادەني ساۋدا ورتالىعى سوزاق شاھارى بولعاندىعى, ونىڭ VI عاسىردان XIX عاسىرعا دەيىن ءومىر سۇرگەندىگى بەلگىلى. 1946 جىلى الكەي مارعۇلان باسقارعان ورتالىق قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى مەن 1947-1948 جىلداردا ا.ن.بەرنشتام باسقارعان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيادا وسى دەرەكتەر راستالادى.
ياعني, ءوز الدىنا بايراق كوتەرىپ, تاريح ساحناسىنا قازاق ۇلتىن الىپ شىققان كەرەي مەن جانىبەكتىڭ سول تۇستاعى تىرەك قالا سوزاقتى جايلاعاندىعى تاريحتان ءمالىم.
جاقىندا اسەكەڭ – ءاسانالى ءاشىموۆ «سوزاقتىڭ شىراقشىسى» دەپ باعا بەرگەن سوزاقباي ءابدىقۇلوۆتىڭ باستاۋىمەن سوزاققا بارىپ قايتتىق.
بۇرىن دا تالاي بارعان جەرىمىز عوي. بۇل جولعىسىنىڭ ءمانىسى بولەك. سوزاق وڭىرىندە كەڭەس وكىمەتىنە قارسى قىلىش كوتەرگەن اتاقتى سوزاق كوتەرىلىسىنەن كەيىن جەرگىلىكتى ازاماتتاردان اۋدانعا ءبىرىنشى باسشى سايلانباعان. كەڭەس يمپەرياسىنىڭ ساۋىسقاننان ساق قىزىلكوزدەرى «بۇل وڭىردەن باسشى شىقپاسىن» دەپ قىزىل سيامەن بەلدەۋدەن ءبىر تارتقان دەسەدى.
ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالعان بەردىبەك ساپارباەۆ سول سەڭدى بۇزىپ, سوزاقتىڭ سوزاقبايىن اكىم ەتىپ تاعايىنداعان. ابدىقۇلوۆ مال مەن جاننىڭ اماندىعىن عانا ويلايتىن جاي قاتارداعى باسشىنىڭ ءبىرى ەمەس, تاريحتى دا قاۋزاپ, حالقىمىزدىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەي جۇرەتىن كوشەلى كىسى. ال سوزاق, ازىرەتى قاراتاۋ – قازاقتىڭ ءتول شەجىرەسىنە تۇنىپ تۇرعان ءوڭىر.
ابدىقۇلوۆ اكىم شولاققورعانعا كىرەبەرىستە «جاستار اللەياسىن» اشىپ, ورتاسىنا قازاقتى جەكە مەملەكەت دەڭگەيىنە جەتكىزگەن كەرەي مەن جانىبەككە ەسكەرتكىش ورناتقان. قازاقستاندا ءبىرىنشى رەت. اۆتورى كورنەكتى ساۋلەتشى امانجول نايمانباەۆ.
ساكەڭ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆقا تەلەفون شالىپ, اڭگىمە بارىسىندا كەرەي مەن جانىبەكتىڭ قابىرى سوزاق قامالىندا دەگەن ەل اۋزىندا ايتىلىپ كەلە جاتقان دەرەكتى جەتكىزەدى.
بەردىبەك اعامىز: «وندا باقتيار ەكەۋىڭ بارىپ, ماسەلە كوتەرىڭدەر, انىق-قانىعىن «ەگەمەنگە» جازىڭدار. ءارى قاراي تاريحشى, ارحەولوگ عالىمداردى ىسكە قوسامىز», دەگەن ەكەن.
بۇل جولعى ساپار ءمانىسى وسى.
بۇرىنعى سوزاق قامالىنىڭ ورنىندا اۋىلدىڭ ءبىر توپ اقساقالدارى توسىپ تۇر ەكەن. الدى الپىس, سوڭى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە اياق باسقان اعالارىمىز «قامال ءتورت قاقپالى ەكەنىن ۇلكەندەردەن ەستىگەنبىز, كوز الدىمىزدا سوقپا تامدار قۇلاپ جاتتى. بالا كەزىمىزدە كوك كۇمبەزدى كەسەنەنىڭ ۇستىنە شىقتىق, اسىر-سالىپ ويناعان ەدىك-تەن» ءارى اسپادى.
«نەگە بىلمەيدى؟» دەپ ولارعا كىنا ارتا المايسىڭ. قىلىشىنان قان تامعان كەڭەس يمپەرياسىنىڭ قاندى قاسابىنىڭ سوڭعى قۇرباندارى – سوزاق كوتەرىلىسشىلەرى وسى قامالدا سوڭعى ساربازىنا دەيىن وققا ۇشقان. VI عاسىردان بەرى ءومىر سۇرگەن, ۇلكەن ساۋدا ورتالىعى, تىرەك قالا بولعان قامالدىڭ جەرمەن-جەكسەن قيراتىلۋىندا وسىنداي گاپ بار. ۇلى اۋليە قارابۋرانىڭ كەسەنەسىن بۇزىپ, كىرپىشىن قۇرىلىسقا پايدالانامىز دەگەن قىزىل بەلسەندىلەر حاندىق داۋىردەن بەلگى قالدىرماۋعا شىن تىرىسقان عوي.
دىتتەپ كەلگەن كىسىمىز بار ەدى. سۇلەيمەن ءتابرىز اقساقال. وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ اماناتىن ورىنداپ, كوزى ءتىرى شەجىرەشى قارتتاردان تىرناقتاپ دەرەك جيناعان, ارعى-بەرى تاريحتى قوتارىپ, بەزبەنگە سالعان, تالداۋ جاساعان, جاقسىلاردىڭ ءسوزىن تەرگەن ازامات راسىندا مول قازىنا يەسى.
سۇكەڭە باردىق. ول كىسى ايتتى. ءبىز قاعازعا تۇسىردىك.
– ەڭ اۋەلى سوزاق شاھارىنىڭ كونە «جىبەك جولىنىڭ» ۇستىندە پايدا بولعان قامال-قالا ەكەندىگىن اڭعارۋعا بولادى. ءدال تۇبىندە قارت قاراتاۋدىڭ كۇنگەي بەتىندە ورناعان شابعار-ياسى-تۇركىستان قالاسى 1500 جىلدىعىن تويلاعان بولسا, كونە سوزاق شاھارىنىڭ سول قالادان ءبىر جاسىنىڭ دا كەم ەمەستىگىنە كۇمان كەلتىرۋگە بولمايتىن سياقتى, – دەيدى سۇكەڭ.
سوزاق شاھارى قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە تىرەك قالا رەتىندە شەشۋشى ماڭىزعا يە بولدى.
وسىعان وراي اتاقتى عۇلاما الكەي مارعۇلان: «قاراتاۋدىڭ سولتۇستىك بوكتەرىندە سوزاق پوسەلكەسىندە سول اتتاس قامال قالا بار, ول قازاق جەرلەرىن بىرىكتىرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە قازاق حاندىعىنىڭ تىرەگى بولعان.
سوزاق قىرعا جاقىن تۇرعان ءىرى ساۋدا-قولونەر ورتالىعى ەدى, وندا كوپتەگەن كەرۋەن سارايلارى, تۇرعىن ۇيلەر مەن ساۋدا دۇكەندەرى جانە قولونەر تاۋارلارى, اتاپ ايتقاندا, بىلعارى, ۇستا, زەرگەرلىك جانە كەراميكالىق تاۋارلار وندىرىلگەن شاعىن شەبەرحانالار بولعان», – دەپ جازادى.
سوزاق پەن ونىڭ اينالاسىنداعى قونىستار جايلى: «قاراتاۋدىڭ سولتۇستىك بەتكەيىنە ورنالاسقان سوزاق ءاردايىم-اق دالالىق اۋدانداردا بيلىك جۇرگىزۋى ءۇشىن دە, سونىمەن بىرگە, تۇركىستانداعى قالالار ءۇشىن دە قازاق حاندىعى اكىمدەرىنىڭ سىرتقى جاۋمەن كۇرەسىندەگى باستى تايانىشى, ستراتەگيالىق تۇعىرى بولدى. سوزاق تەك جاقسى بەكىنىس قانا ەمەس, سونىمەن قاتار, دالاعا قاراي شىعىڭقى ورنالاسقان ساۋدا, قولونەر كاسىبى ورتالىعى بولاتىن. سوزاق توڭىرەگىندە ماتەريالداردا اتالعان جانە ارحەولوگتار زەرتتەگەن وزگە وتىرىقشىلىقتى قازاق قونىستارى: كۇلتوبە, ران, تاستوبە, تاسقورعان, كوكتوبە قالالارى دا بولدى. ولاردىڭ كەيبىرى بەكىنىستەر, باسقالارى ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىنداردىڭ اۋىلدارى ەدى» دەپ جازادى.
قازاق حاندارى وسىندا جەرلەنگەنىن ايتقاندا, جەرگىلىكتى حالىق اۋزىندا ايتىلىپ كەلگەن پىكىردى ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا بولمايتىن سياقتى. جاسى ەگدە تارتقان كەز كەلگەن سوزاقتىڭ ۇقپا قۇلاق بايىرعى تۇرعىندارىنان سۇراساڭىز بارلىعى ءبىر اۋىزدان قامال-قالانىڭ تۇستىك جاق شەتىندەگى قازىر تەگىس جەرگە اينالىپ, بەلگى قالماعان ورىندى «حان مازارى» دەپ كورسەتەدى.
ءبىزدىڭ سۇراۋلارىمىزعا كوپ جىلدار بويى ۇستازدىق ەتكەن ابدۋجاليلوۆ ءمايۋسىپ: «ورقاقپانىڭ تاۋ جاق شەتىندە, قامالدىڭ دۋالىنىڭ تۇبىندە «قوس مازار» بولاتىن. قامال قۇلاعاندا مازارلار دا تەگىستەلىپ كەتتى. قابىردىڭ باسىنداعى زۋمرۋد ءتارىزدى جاسىل ءتۇستى شوشاق بەلگىنى بالالار ۇرىپ سىندىرعانىن نەمەسە بىرەۋ الىپ كەتكەنىن بىلمەيمىن. وسىنداي ادام تىعىز تۇراتىن جەرگە تەگىن ادامدى جەرلەمەيدى», – دەيدى.
عۇلاما مولدا باتىر قوجامقۇل ۇلى: «ورقاقپانىڭ ۇستىندە ەكى مەشىت بولاتىن, بىرەۋى «مامەت حالپە» مەشىتى, يمامى ابدالي دامۋللا, ەكىنشىسى ونىڭ شىعىس جاعىنداعى جاقىپباي سالدىرعان مەشىت, يمامى قاراماعزۇمنىڭ بالاسى جالاليددين ەدى. وسى ەكى مەشىتتىڭ اراسىندا جولەك-جول بولاتىن. سول جولدىڭ بويىندا دۋال تۇبىندە «حان مازارى» بولاتىن», دەپ ول تەگىس جەردەن قابىردىڭ ورنىن قالاي انىقتايتىنىن بىلايشا ءتۇسىندىردى:
«مىناۋ ارىق سياقتى بولىپ جاتقان جولدىڭ ورنى. دۋالدار قۇلاعاندا جولعا توپىراق از ءتۇسىپ ارىق سياقتى بولىپ قالعان. ال قابىر وسى جولدىڭ بويىندا ەدى», – دەيدى. سوزاقتىڭ زيالى ادامى ءماجيت ماديار ۇلى: «مەن «حان مازارىن» زەرتتەيمىن دەگەندەرگە جاردەم بەرەر ەدىم. سەبەبى, قابىردىڭ ورنالاسقان جەرىن جاقسى بىلەمىن», – دەيدى.
وسى سياقتى پىكىردى كوپتەگەن قاريالار ايتقان ەدى. ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, ارقايسىسىمەن ءار مەزگىلدە سويلەسسەك تە, ولاردىڭ بارلىعى ءبىر ورىندى انىق كورسەتكەن ەدى.
ولاردىڭ ايتۋىنشا, 1950 جىلدارعا دەيىن قامال-قالانىڭ سىرتقى جاعىندا دۋالعا جاپسارلاسا تۇرعان قوس قابىردى حالىق «حان مازارى» دەپ كەلگەن ەكەن. قابىرلەردىڭ ۇستىندە كوك ءتۇستى, كۇيدىرىلگەن قۇمىرا ءتارىزدى بەلگى بولعان. قامالدىڭ قۇلاعان دۋالدارىنىڭ استىندا قالىپ, قابىر تەگىستەلىپ كەتكەن.
ايتۋشىلار «حان مازارىندا» كەرەي مەن جانىبەك حان جەرلەنگەن ەكەن» دەسە, ەندى بىرەۋلەرى جانىبەك حان مەن ونىڭ بالاسى ماحمۇد سۇلتاننىڭ, كەيبىرى جانىبەكتىڭ نەمەرەسى اقنازاردىڭ قابىرى ەكەن دەگەندى كولدەنەڭ تارتادى.
بۇگىنگى كۇندەرى ۇقپا قۇلاق زەردەلى قاريالار قاتارىنىڭ ازايىپ بارا جاتقاندىعىن ەسەپكە الساق, «حان مازارى» دەپ حالىق ارداقتاپ كەلگەن ورىندى عالىمدارىمىز قاشان تەكسەرىپ, انىق-قانىعىنا جەتەر ەكەن دەپ تولعاناسىڭ.
كەرەي مەن جانىبەك حاننىڭ جانە ونىڭ بالالارىنىڭ سوزاق جەرىندە بولعاندىعىن تاريحي دەرەكتەر دە راستايدى. ءبىر دەرەكتە 1470 جىلى قىستا قازاق حانى كەرەي قول باستاپ, تۇركىستانعا شابۋىل جاسايدى. قازاق حانى ءاز جانىبەكتىڭ ۇلكەن بالاسى ماحمۇد سۇلتان سوزاق قالاسىن باعىندىرادى, ەكىنشى بالاسى ەرەنجى ساۋراندى يەمدەنەدى. ءسويتىپ, 1470 جىلى سىرداريا جاعاسىنداعى ەكى قالا – سوزاق قالاسى مەن ساۋران قالاسى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى.
ماحمۇد سۇلتان 1470 جىلدان باستاپ ۇزاق جىلدار بويى سوزاق شاھارىنىڭ بيلەۋشىسى بولادى. تاعى ءبىر دەرەكتە تۇركىستان ءۇشىن بولعان ءبىر شايقاستا جانىبەك حان سۋىندىق اسۋىندا قازا تابادى.
وسى ايتىلعانداردان ءجانىبەكتى سول كەزدە جاۋ قولىندا بولعان تۇركىستانعا جەرلەمەي, قازاق حاندىعىنىڭ باس قالاسى بولعان سوزاق شاھارىنا جەرلەۋى ابدەن مۇمكىن سياقتى. ال تاريحشىلارىمىزدىڭ «شايبانينامادان» الىپ كەلتىرگەن ءبىر دەرەگىندە وسى سۋىندىق اسۋىندا شايبانيمەن بولعان ءبىر سوعىستا ماحمۇد سۇلتاننىڭ بەتىنە قىلىش ءتيىپ, مۇرنىمەن قوسا بەتىنىڭ تەگىستەلىپ كەتكەندىگى ايتىلادى.
بەلگىلى تاريحشى فازلوللاح يبن رۋزبيحان ماحمۇد سۇلتان جايلى مىنانداي مالىمەت بەرەدى: «ساۋران, سوزاق تۇبىندە, قاراتاۋدىڭ سوعىنلىق اسۋىندا جانە باسقا جەرلەردە بىرنەشە ءىرى شايقاستار بولىپ ءوتتى. اسىنى (تۇركىستاندى), سىعاناقتى بىرەسە قازاق حاندارى, بىرەسە مۇحاممەد شايباني باسىپ الىپ, جەڭىستەر مەن جەڭىلىستەر جاۋلاسۋشى ەكى جاقتىڭ دا ۇلەسىنە ءتيىپ وتىردى. سونداي شايقاستىڭ بىرىندە جانىبەك حاننىڭ ۇلى ماحمۇد سۇلتان قازا تاپتى. ول سوزاقتىڭ قوجاسى ەدى, ال ونىڭ ءىنىسى يرەنشى ساۋراندى يەلەنىپ تۇردى».
وسى قيسىنعا قاراعاندا, سوزاقتى ۇزاق ۋاقىت بيلەگەن جانىبەكتىڭ بالاسى ماحمۇد سۇلتاننىڭ قابىرىنىڭ دە اكەسىنىڭ قاسىنا جەرلەنۋى تابيعي شىندىققا كەلەتىن سياقتى.
سوزاق شاھارىنىڭ باتىسىنداعى اقنازار دەگەن جەردىڭ اتىن دا حالىق اقنازار حاننىڭ اتىمەن بايلانىستىرىپ ايتادى.
اقنازار – جەردىڭ اتى. قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى حاندارى جانىبەك, كەرەي, بۇرىندىق, قاسىم, تاۋەكەلدىڭ قاسيەتتى قادام جايى بولعان كيەلى سوزاق شاھارىنىڭ باتىس جاعىنداعى بەس شاقىرىم شاماسىنداعى, توپىراعى قۇنارلى, تاۋدان كەلەتىن اعىن سۋىمەن قاتار, سۋى مول ءمولدىر بۇلاقتارى بار, شارۋا مەن ەگىنشىلىككە قولايلى ورىندى جەرگىلىكتى حالىق «اقنازار» دەپ اتاپ كەلگەن.
جەرگىلىكتى حالىق «اقنازار» اتىن جىلى ىقىلاسپەن ءجيى تىلگە الادى. ولاي بولۋىنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى, ونىڭ تابيعاتىنىڭ كوركەمدىگى مەن جەرىنىڭ شارۋاعا قولايلىلىعى بولسا, ەكىنشى سەبەبى, قازاق حاندىعىنىڭ ەل بولىپ قالىپتاسۋىندا قاجىرلى كۇرەس جۇرگىزگەن اتى اڭىزعا اينالعان اتاقتى حانى اقنازاردىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى. سوڭعى كەزدە وسى قازاقتىڭ اتاقتى حانىنىڭ اتىنا بايلانىستى دەرەكتەر ۇمىت بولۋعا اينالدى.
مىنە, ەجەلدەن قازاققا قۇت-قونىس بولعان سوزاق قالاسى, ونداعى «حان مازارى» جايلى سۇلەيمەن ءتابرىز ۇلى باستاعان اقساقالدار ايتقان دەرەكتەر وسى.
قازاق تاريحىنىڭ اسا بىلگىرى, ءاربىر دەرەكتەرىن اۋادان الماي ارحيۆ ماتەريالدارىمەن تۇيىندەيتىن مۇحتار ماعاۋين «الاساپىران» رومانىن جازۋعا قالام وڭتايلاعاندا اق قاعازعا مىناداي سويلەمدەر تۇسكەن. «تاريحتىڭ توعىز ءجۇز توقسان التىنشى تىشقان جىلى ناۋرىز تۋىپ, قار سوگىلە شىعىس دەشتى-قىپشاقتىڭ پاديشاحى تاۋەكەلدىڭ ساۋىن ايتىپ, شۇعىل شاقىرۋىمەن كيىز تۋىلدىرىقتى قازاق ۇلىنا ۇكىم جۇرگىزۋشى قاسقا-جايساڭ اتاۋلى قاراتاۋدىڭ تەرىستىگىندەگى سوزاق قالاسىنا قۇرىلتايعا جينالدى».
سول زاماندا قازاقتا سوزاقتان ۇلكەن قالا بولسا, ۇلى حاندار سول قالادا جينالماس پا ەدى؟ ياعني, تاريحي قيسىندار سوزاقتىڭ قازاق حاندارىنىڭ ورداسى, استاناسى بولعاندىعىن راستايدى.
«حان مازارى» جاعدايىنا كەلسەك. «سوزاق قامالىندا قازاقتىڭ ەكى حانى جاتىر» دەپ اۋەلدە الكەي مارعۇلان ايتتى. سوسىن مۇحتار اۋەزوۆ ايتتى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا قاتتى اۋىرىپ, دەرتى سۇيەكتەن وتسە دە سوزاققا بارىپ «قازاق تاريحىن تۇگەندەيتىن ۋاقىت كەلەدى. مەنىڭشە, كەرەي مەن جانىبەكتىڭ سۇيەگى وسىندا جاتىر, زەرتتەڭدەر» دەپ وزبەكالى ءجانىبەكوۆ اعامىز امانات قالدىردى.
ۇشەۋى دە قازاق ءۇشىن ءار ءسوزى اسىل ازاماتتار, بىلمەگەن جايت جايلى ايتپايدى. حان مازارىندا انىق كىم جاتىر؟ كيىز تۋىلدىرىقتى قازاقتى جەكە مەملەكەت ەتكەن كەرەي مەن جانىبەك پە, الدە سوعىستا شەيىت بولعان جانىبەك پەن ونىڭ ۇلى ماحمۇد سۇلتان با؟!
بيىل قازاق دەربەس مەملەكەت رەتىندە ىرگەسىن كوتەرگەن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى اتاپ وتىلەدى. بۇل ءارى تارت پەن بەرى تارتتا جۇرگەن قازاق تاريحىنىڭ ءبىرجولا تۇگەلدەلەتىندىگىنىڭ باستاۋى بولماق. قۇداي جەتكىزسىن.
ال وعان دەيىنگى اتقارىلاتىن شارۋانىڭ بىرەگەيى, قازاقتىڭ قوس ۇلى حانىنىڭ مازاراتىن تابۋ, ەسكەرتكىشىن ورناتۋ سياقتى جۇمىستار قولعا الىنۋى كەرەك.
تاعى دا كەيىنگە ورالايىق, سوزاقباي ابدىقۇلوۆ سوزاقتا اكىم بولىپ تۇرعاندا قوس ۇلى حانعا شاڭىراق كوتەرتىپ, ەسكەرتكىش قويدى. بىراق, ول – سيمۆوليكالىق دۇنيە. ءسوز باسىندا, ايتۋلى تۇلعالارىمىزدىڭ تاريحي دالەلدىكپەن دەمەي-اق قويالىق, ءبىر ىزبەن سالىنعان بەينەسىنىڭ جوقتىعىنان ەسىمىزگە ساقتاي المايتىندىعىمىز, جاس ۇرپاقتىڭ تەز ۇمىتاتىندىعىن ايتقان ەدىك. اسىلىندە, ءبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى نەگىزىندە حان, باتىر, بيلەرىمىزدىڭ بەينەسىن ءبىر ىزگە تۇسىرەتىن مەزگىل جەتتى.
سوندا الا-قۇلالىق بولمايدى.
سوزاق قامالىنداعى حان مازارى, كەرەي مەن جانىبەك جايلى مۇمكىندىگىنشە ايتتىق. بىزدىكى تەك وي سالۋ. ويلاسۋعا شاقىرۋ.
قازاقستان ۇكىمەتى وسى ماسەلەگە مۇرىندىق بولسا, قانەكي.
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
سوزاق اۋدانى.
سوڭعى جاڭالىقتار
جاڭبىر,نايزاعاي,قاتتى جەل: ەرتەڭ اۋا رايى كۇرت وزگەرەدى
اۋا رايى • كەشە
ەمدەۋ مەن ءدارى-دارمەك تولەمدەرىنە جاڭا تالاپ ەنگىزىلەدى
مەديتسينا • كەشە
مۋزىكا مۇعالىمدەرى مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتالدى
مادەنيەت • كەشە
شىمكەنتتە مادەنيەت جانە ونەر ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلادى
ايماقتار • كەشە
ەلىمىزدە 103 سۋارۋ كانالى اۆتوماتتاندىرىلادى
شارۋاشىلىق • كەشە
شىمكەنتتە كورتەج جاساعان جۇرگىزۋشىلەر جازاعا تارتىلدى
ايماقتار • كەشە
«AMANAT» پارتياسى جاڭا جوبانى ىسكە قوستى
پارتيا • كەشە
جاس عالىمدار پرەزيدەنت تابىستاعان پاتەرلەرگە قونىستاندى
پرەزيدەنت • كەشە
الماتى زووباعىندا قونجىقتارعا ات قويۋ ناۋقانى باستالدى
تابيعات • كەشە
استانا اۋەجايىندا رەيستەر كەستەسى ۋاقىتشا وزگەرەدى
ەلوردا • كەشە
استانادا قۇرىلىس كرانىنىڭ كابيناسى ورتەندى
وقيعا • كەشە
