جاز شىعا استانا – اقتوبە – استانا مارشرۋتىمەن جولعا شىقتىق. قوستاناي, رۋدنىي قالالارىنىڭ ۇستىمەن ءوتىپ, تابيعاتتى دا تاماشالاي, جولداعى ەلدى مەكەندەر تىرشىلىگىمەن تانىسا الدىق. قالالار شاعىن, تازا, كوككە ورانعان. جولاي كەزدەسكەن ادامدار جول كورسەتۋگە دايىن, كىشىپەيىل. ويدا وسىنداي كەرەمەت تابيعات پەن قارىم-قاتىناسقا قاراماستان, ىشكى-سىرتقى ءتۋريزمنىڭ سەڭى نەگە ەندى قوزعالىپ جاتىر دەگەن سۇراق قالدى.
قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋليەكول اۋدانىنا قاراستى امانقاراعاي ورمانىنا تاڭ قالماسقا شاراڭ جوق. تابيعاتتىڭ ءبىر جەرگە كول, ءبىر جەرگە ءشول ەكەنى ايان. ماڭعىستاۋدىڭ ماڭ دالاسىندا بويجەتكەن بىزگە كوك تىرەي وسكەن ورماننىڭ اسەرى مۇلدەم باسقاشا. ءارى تابيعاتتى تاماشالاۋ, ونى تۇسىنە ءبىلۋ, جاڭا جەرلەرگە قىزىعۋشىلىق تانىتۋ ادامنىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتىپ, ءوز-ءوزىن جەتىلدىرۋگە كومەكتەسەدى. ماڭعىستاۋدىڭ بالبال تاستارى اڭىز-اڭگىمە, تاريحتان سىر شەرتسە, كوگى مول سولتۇستىك ولكەسى مال مەن جانعا ىڭعايلى ەكەنىن اڭعارتادى. ەكى ءتۇرلى ولكەنىڭ وسى سيپاتتارىنىڭ ءوزى-اق ىشكى تۋريزمگە سۇرانىپ-اق تۇر. ايتا كەتەر ءبىر جايت, قازاقستان تۋريستىك اسسوتسياتسياسىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە ءتۋريزمنىڭ بارلىق تۇرلەرى بار. تانىمدىق, ويىن-ساۋىقتىق, سپورتتىق, ساۋىقتىرۋ-ەمدىك, تۇتىنۋشىلىق, ىسكەرلىك, ءدىني, ەتنوستىق, ەكولوگيالىق, رافتينگ, الپينيزم, بۇركىتپەن اڭ اۋلاۋ دەيسىز بە, بارلىعىن دا تابۋعا بولادى. بىراق بايتاق دالا تابيعاتىن تاماشالاۋعا, دەمالۋعا وزگە تۇگىل ءوزىمىز قىزىعۋشىلىق تانىتپايمىز.
زاماناۋي ءتۋريزمنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سيپاتىنىڭ ماڭىزى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتا تۇسۋدە. ءتىپتى, ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى بويىنشا الەمدە مۇناي وڭدەۋ سالاسىنان كەيىن ەكىنشى ورىن الادى. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بىرقاتارى ءوز ەكونوميكاسىنا تۇسەتىن كىرىستىڭ ەداۋىر بولىگىن تۋريزم سالاسىندا جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ, جۇمىس ورىندارىن اشۋدان الادى. جالپى, بۇل سالاسى مەملەكەت ەكونوميكاسىنا ءۇش تۇرعىدا جاعىمدى اسەرىن تيگىزەدى. بىرىنشىدەن, شەتەلدىك ۆاليۋتا اعىنىمەن جانە تولەم بالانسى جانە ورتاق ەكسپورت سەكىلدى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى جاقسارتادى. ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن ارتتىرادى. ۇشىنشىدەن, ەلدەگى بارلىق ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.
ەندى وسى ءۇش تيىمدىلىكتى قازاقستان تۇرعىسىنان تالداپ كورسەك. قازاقستان ءتۋريزمىنىڭ قازىرگى دامۋى بيزنەسمەندەر, سپورتشىلار, عالىمدار, ەكسترەمالدى دەمالىستى سۇيەتىندەر ءۇشىن, سونىمەن قاتار, ۇلى جىبەك جولىندا ورنالاسقان ەلدەر تاريحى مەن بۇگىنگى دامۋى قىزىقتىراتىندار ءۇشىن تارتىمدى بولىپ وتىر. ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا بەلسەندى ءىس-قيمىلدار جاسالىپ, يندۋستريا ينفراقۇرىلىمىنىڭ الەۋەتىن جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ءتىپتى, ۇكىمەت تۋريستىك سالانى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان تۇجىرىمداماسىن بيىل بەكىتىپ تە قويدى. ول بويىنشا ەلىمىزدى بەس تۋريستىك كلاستەرگە ءبولىپ دامىتۋ قاراستىرىلادى. ولار – استانا, الماتى, شىعىس, وڭتۇستىك جانە باتىس قازاقستان. بۇل بەس باعىت وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلە وتىرىپ جاساقتالعان. مىسالى, استانا جانە الماتى ىسكەرلىك تۋريزم ورتالىقتارى رەتىندە ۇسىنىلسا, الماتى تاعى ءبىر حالىقارالىق تاۋ ءتۋريزمى ورتالىعى رەتىندە دە تانىمال. شىعىس قازاقستان ەكولوگيالىق تۋريزم دامۋىنا جاۋاپتى بولسا, ال وڭتۇستىك قازاقستان كلاستەرى – مادەني تۋريزم وشاعى بولماق. ال باتىس قازاقستان مادەني جانە جاعاجاي ءتۋريزمى ارالىعىن ۇستانادى.
استانا كلاستەرى
الدىمەن استانادان باستايىق. ەلوردانىڭ بەس كلاستەردىڭ بىرىنە كىرۋ سەبەبى ايقىن. بىرىنشىدەن, رەسمي ىسكەرلىك بايلانىستار وسىندا باستاۋ الاتىندىقتان, شەتەلدەردەن كەلەتىن دەلەگاتسيالار قازاقستاندى استانا مەن الماتى قالالارى ارقىلى تانيدى. سوڭعى كەزدەرى الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن ىسكەرلىك بايلانىستى ءىرى قالالار عانا ەمەس, وبلىس ورتالىقتارى دا جۇزەگە اسىرا باستاعانىنىڭ كۋاسى بولىپ ءجۇرمىز. ول ءۇشىن وبلىستىق اقپارات كوزدەرىنە سىلتەمە جاساساق جەتىپ جاتىر. پاۆلودار وبلىسىنىڭ ەلىمىزدىڭ رەسەيمەن شەكارالاس اۋماقتاردا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنە بايلانىستى قارىم-قاتىناستاردى جولعا قويعانىن كورسەك, بارىس-كەلىس كوبەيگەنىن اڭعاراسىز. ال ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ شەكارالاس بولماق تۇگىلى, بولەك قۇرلىقتا جاتقان بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىمەن بايلانىس ورناتىپ, يتەلگىنى قايتارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەنىن بىلگەندە تاڭ قالدىق. يتالياعا وڭتۇستىكتەن جىبەرىلگەن ءجۇن ونىمدەرى شە؟! بۇل ىشكى نارىقتى عانا ەمەس, ەل بيزنەسمەندەرىنىڭ ساۋاتى ارتىپ, جان-جاقپەن بايلانىس ورناتۋعا زاڭ مەن الەۋەت جاعىنان مولىنان مۇمكىندىك بار ەكەنىن ءتۇسىنۋىنىڭ دالەلى. مۇنداي الىس-بەرىستىڭ باستاۋىندا ەلباسىنىڭ شەتەلدەرگە مەملەكەتتىك ساپارلارى, استاناعا كەلىپ-كەتىپ جاتقان شەتەلدىك بيزنەسمەندەر مەن كاسىپكەرلەردىڭ كەلىسىمشارتتارى تۇرعاندىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ەلباسى بارعان جەرىندە ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس ءىزىن قالىڭداتۋعا بارىنشا كۇش سالىپ, بيزنەسمەندەرگە ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋى ەلدىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ, ءيميدجىن قالىپتاستىرۋ جۇمىستارىنىڭ باستاۋى بولۋدا. ەڭبەك ميگرانتتارىن شاقىرىپ, ەلدەن شىعاتىن قارجى كوزىن ەمەس, ەلگە دەمالۋعا كەلەتىن شەتەلدىكتەردى, ينۆەستيتسيالىق قارجى كوزىن ارتتىرۋدامىز. مىسالعا الساق, وزبەكستان وتكەن جىلدان باستاپ شەتەلدە جۇرگەن وتانداستارىن قايتارۋعا تىرىسۋدا. ويتكەنى, ەلدە باس كوتەرەر ەر ازاماتتار سىرتتا ناپاقا تاۋىپ ءجۇر. ولاردان ەل ەكونوميكاسىنا كەلەتىن, قۇيىلاتىن قارجىنىڭ كولەمدىلىگىنە قاراماستان بۇل ەل جوقتان بار جاساپ, ازاماتتارىن شەتەلگە جىبەرمەۋگە بارىنشا تىرىسۋدا. ال تاجىكستاننىڭ جاعدايى تىم كۇردەلى. حالىقارالىق بانك ەسەبىندە تاجىكستانعا ەڭبەك ميگرانتتارىنان تۇسەتىن قارجى اعىنى 2013 جىلى ءىجو-ءنىڭ تەڭ جارتىسىن قۇراعان. ونىڭ 90 پايىزى رەسەيدەن جىبەرىلگەن. رەسەيلىك ورتالىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە, ونىڭ كولەمى 4,1 ملرد. اقش دوللارىنا تەڭ. ال قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ءيميدجى قازىر ءوسىپ كەلەدى. ەڭبەك ميگرانتتارىنا تاۋەلسىز, كەرىسىنشە, ەل دامۋىن ايقىندايتىن جۇمىستاردىڭ جولعا قويىلۋى ەرتەڭىمىزدى ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان باس قالانىڭ ىسكەرلىك قارىم-قاتىناستاردىڭ ورتالىعى رەتىندە دامۋى زاڭدى قۇبىلىس.الماتى كلاستەرى
الماتى قالاسىنىڭ بيزنەس-ورتالىق بولىپ بەلگىلەنۋى توسىن جاڭالىق ەمەس. ەندىگى جەردە ونىڭ ءداستۇرلى قارجىلاندىرۋمەن قوسا, ايماقتىق يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ورتالىعىنا اينالادى دەگەن اقپارات تۋريستىك سالانىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرىپ وتىر. ايماقتىق يسلامدىق قارجىلاندىرۋ حابى دەگەنىمىز نە؟ بۇل يسلامدىق قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى ىسكەرلىك بايلانىستاردىڭ ورتالىعى الماتىدا بولسا, ونىڭ ونىمدەرىن قولداناتىن, قولدانعىسى كەلەتىن تمد ەلدەرىنىڭ بيزنەسمەندەرى ورتاق ارناعا توعىسادى دەگەن ءسوز. بۇل ارقىلى الماتىنىڭ بيزنەستىك تۋريزمنەن تۇسەتىن پايداسى دا بولارى انىق. مۇنىڭ بارلىعى, ارينە, بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە. سونىمەن قاتار تاۋ ءتۋريزمى دە جاستار اراسىندا ءبىرشاما ارتىپ وتىر. انگليا تاعىنان ۇمىتكەر حانزادالاردىڭ ءبىرىنىڭ كەلىپ-كەتۋى وسىنى اڭعارتادى.شىعىس كلاستەرى
شىعىستا ىشكى-سىرتقى ءتۋريزمدى وركەندەتۋگە مۇمكىندىك مول. وعان وبلىستىڭ وزەن-كولدى وڭىرلەرى دالەل. ىستىقكولگە بىردەن-ءبىر باسەكەلەس بولا الاتىن الاكول دەمالىس ورنىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! تاريحي-مادەني, رۋحاني تۋريزم الەۋەتى دە جەتكىلىكتى تۇردە كەڭىنەن قولدانىلا قويعان جوق. ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ ءتۇرلى تەتىكتەرى تۋرالى ايتقاندا دەمالىس ورىندارى مەن قىسقى ءتۋريزمدى, قىسقى سپورتتىق ويىنداردى دامىتۋعا اسا قولايلى ريددەر قالاسىن دا اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل سالا ماماندارىنىڭ پىكىرى. جالپى, تۋريزم سالاسى شىعىس ايماقتىڭ ەكونوميكاسىن ارتتىرۋ كوزى ءارى برەندى دەسەك تە بولادى. تۋريزم كلاستەرىن دامىتۋعا الەۋەت جەتسە دە, قارجى جەتىسپەيدى. سول سەبەپتى, بۇل سالانى دامىتىپ الىپ كەتۋ قيىنعا سوعۋدا. وبلىستىڭ ورمان-توعايعا باي, سۋلى-كولدى ەكەنى بەلگىلى. كاتونقاراعاي, بۇقتىرما, الاكول, تىزە بەرسەڭ كەتە بەرەر. بىراق وندا تۋريستەردى تارتۋ ءۇشىن جاعداي جاسالۋى كەرەك. جاعداي ءۇشىن ينۆەستيتسيا قۇيۋ كەرەك. سول كەرەكتەردىڭ ءبىرى – جوعارى ساپالى جولداردى سالۋعا قارجى جوقتىعى قولبايلاۋ كورىنەدى. دەگەنمەن, قول قۋسىرىپ, قاراپ وتىرعان وبلىس باسشىلىعى جوق. وسكەمەننەن راحمان بۇلاقتارى كۋرورتىنا دەيىنگى جولدى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ۇلان اۋدانىندا وتەتىن ۇلتتىق برەندىمىزدىڭ ءبىرى قازاقى تازىعا ارنالعان كورمەنى ەستۋىڭىز بار ما؟ جىل سايىن قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالاتىن تازى يەلەرى ۇلتتىق ءداستۇردى ناسيحاتتاپ قانا قويماي, وسى ارقىلى تۋريستەردى تارتۋعا قىزىقتى جاعداي جاساۋدا دەپ ويلايمىز. شەتەلدە تۇقىمى ءتۇرلى يت-قۇستىڭ جارىسى سەكىلدى, مۇنداي شارالاردى ءجيى وتكىزۋ بىزگە دە وتە پايدالى بولسا كەرەك. سۇلۋلىق, جىلدامدىق پەن قىراعىلىق بايقاۋىنىڭ تەك ىشكى تۋريستەردى عانا ەمەس, ناسيحاتى بولسا شەتەلدىكتەردى دە تارتۋعا الەۋەتى جەتەدى. باتىستا بەلسەندى ءتۋريزمنىڭ ءتۇرى سانالاتىن بەردۆوتچينگ (birdwatching-قۇستاردى باقىلاۋ) دا وسى شىعىستا قولدانىسقا ەنۋدە. ونىڭ ءمانىسى قۇستاردى تازا تابيعات اياسىندا باقىلاۋ. وسى جازدا ريددەرلىك اڭ اۋلاۋ شارۋاشىلىقتارى العاشقى ورنيتولوگ-تۋريستەردى قابىلداپ تا ۇلگەردى. ەۋروپادا بۇل تانىمال اۋەسقويلىقپەن اينالىساتىندار سانى ميلليوننان اسقان. گەرمانيادا, ۇلىبريتانيادا, بەلگيا مەن گوللانديادا ءىرى ورنيتولوگيالىق قاۋىمداستىقتار جۇمىس جاسايدى. ولاردىڭ قاتىسۋشىلارى قاناتتىلاردىڭ سۋرەتىمەن الماسىپ, بۇكىل الەمدى ارالاپ ساپارلايدى. سيرەك كەزدەسەتىن قۇستاردى باقىلايدى. مىنە, وسىنداي سيرەك قۇستارى بار, قاناتتىلاردى باقىلاۋعا ىڭعايلى, ساپارلاپ كورۋگە تۇرارلىق ەلدەر قاتارىندا قازاقستان دا بار. بۇل دا تۋريستەردى تارتۋدىڭ تاعى ءبىر دايىن جولى. ويتكەنى, ورنيتولوگيالىق تۋريزم جاڭا, بىراق كەلەشەگى بار باعىت. وعان سەبەپ قۇستاردى جىل ون ەكى اي باقىلاۋعا ابدەن بولادى.وڭتۇستىك كلاستەرى
وڭتۇستىك كلاستەرى ىشكى تۋريزم جونىنەن الدا تۇرعان كلاستەر. بۇلاي دەۋىمىزدىڭ وزىندىك سىرى بار. ورتاعاسىرلىق تاريحتىڭ قۇندى جادىگەرلەرى, اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايلار, ءتاۋ ەتەتىن ورىندارى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن حالىقتىڭ اعىلىپ, ەشقانداي جارناماسىز-اق كەلۋىن قامتاماسىز ەتۋدە. تۇجىرىمداما بويىنشا وڭتۇستىك قازاقستان تۋريزم كلاستەرىنە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شىعىس جانە ورتالىق بولىكتەرى, وقو-نىڭ وڭتۇستىگى, جامبىل وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك-باتىسى كىرەدى. ورتالىعى شىمكەنت قالاسى بولماق. ەندى تۋريستىك قىزىعۋشىلىق نىساندارىن اتاپ وتەيىك. ەجەلگى وتىرار جانە وتىرار ءوازيسى ورتاعاسىرلىق ارحەولوگيالىق نىساندارى, ساۋران ارحەولوگيالىق كەشەنى, قاراتاۋ گەومورفولوگيالىق جانە پالەوليتتىك ۋچاسكەلەردىڭ مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى, ارپا-وزەن پەتروگليفتەرى, بايقوڭىر عارىش ايلاعى, قىزىلوردا, سارىاعاش, تاراز. كلاستەر بولاشاقتا كەڭەيۋى مۇمكىن. وڭتۇستىك قازاقستان كلاستەرى « ۇلى جىبەك جولىنىڭ جۇرەگى» رەتىندەگى تۋريستىك باعىتتا دامۋدا. نەگىزگى تۋريستىك ونىمدەرى مادەني تۋريزم جانە تۋرنەلەر (ۆوياج) بولماق.باتىس كلاستەرى
جاز بولسا تۇركيا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, مالديۆ ارالدارى سەكىلدى تەڭىزى بار ەلدەرگە «جوڭكىلەتىن» تۋريستەردى ەلىمىزدىڭ باتىسىنداعى كاسپي تەڭىزىمەن, جاعاجايمەن تارتا الامىز. بىراق ىشكى تۋريستىك ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمداردىڭ كىرىسى تومەن بولعاندىقتان كەز كەلگەن جوبا مەملەكەتتىڭ ارالاسۋىن «سۇراپ تۇرادى». جاعاجاي بيزنەسىندە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى مەملەكەت سيپاتىندا بولسا كوپ نارسە شەشىلەر ەدى. كاسپيدىڭ جاعاسىنداعى سارى قۇمدى التىنعا اينالدىرۋ ءۇشىن كۋرورتتىق جاعاجايلار سالۋ كەرەكتىگى تۇسىنىكتى. ال اشىق اسپان استىنداعى اپپاق تاۋلار مەن مۇراجاي نىساندارى بالبال تاستار, ەجەلگى تەتيس تەڭىزىنىڭ ءىزى – مۇنىڭ بارلىعى باتىسقا شاقىراتىن تۋريستىك دۇنيەلەر. وسى جازدا الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلاردىڭ اراسىندا ۇلكەن ءدۇمپۋ بولدى. ول شەتەلدەگى جاعاجايلاردا دەمالۋ ەلىمىزدە دەمالۋدان الدەقايدا ارزان تۇسەتىندىگى تۋرالى سالىستىرمالى باعان كورسەتىلگەن ەدى. جاۋاپ رەتىندە ەلىمىزدەگى تۋريستەردىڭ جىلدىق اعىنى از بولعاندىقتان وسىلاي قىمباتقا تۇسەدى دەپ اقتالدى. ەگەر بەس كلاستەردى بەلسەندى دامىتساق ەلىمىزدە كوپتەگەن جاڭا جۇمىس ورىندارى مەن ەل ەكونوميكاسىنا كىرىس اشىلار ەدى. ۆەنەرا تۇگەلباي, «ەگەمەن قازاقستان».
