قازاقستاننىڭ سينگاپۋر رەسپۋبليكاسىمەن اراداعى ديپلوماتيالىق قاتىناسى تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, ياعني 1993 جىلدىڭ 30 ناۋرىزىندا ورنادى. الايدا ەلىمىزدىڭ سينگاپۋرداعى ديپلوماتيالىق ميسسياسى اراعا ون جىل سالىپ بارىپ قانا 2003 جىلدىڭ قارا كۇزىندە اشىلدى. ءسويتىپ, بەس جىل جەمىستى جۇمىس ىستەگەن ديپميسسيا 2008 جىلى 11 جەلتوقساندا قازاقستان ەلشىلىگى بولىپ قايتا قۇرىلدى. مىنە, سودان بەرى ءبىرى ورتالىق ازيانىڭ, ءبىرى وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ءوڭىرىنىڭ بارىسى رەتىندە سەرىكتەستەر سەنىم مەن ءوزارا قۇرمەتكە نەگىزدەلگەن بەرىك قارىم-قاتىناس ورناتتى, ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى نىعايتتى.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, سينگاپۋر – اۋماعى استاناداي-اق بولسا دا, ەكونوميكالىق الەۋەتى, بايلىعى جونىنەن الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ ءبىرى. التى ميلليونعا جەتەر-جەتپەس-اق تۇرعىنى بار دەمەسەڭىز, حالىقتىڭ تىعىزدىعى جونىنەن جەر بەتىندە ەكىنشى ورىندا تۇر. ال حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى سينگاپۋردىڭ بيىلعى ىشكى جالپى ءونىمى 794 ميلليارد دوللاردى قۇراعانىن راستادى. بۇل كورسەتكىش بويىنشا سينگاپۋر رەسپۋبليكاسى 38-ورىندا.
ارعى تاريحىنا بارماي-اق قويايىق, بەرتىندەگى تاقىر جەردەن الىپ قالا-مەملەكەتكە اينالعان جانكەشتىلىگىن-اق ايتساق جەتكىلىكتى.
ارحيپەلاگتاعى ازعانتاي عانا حالقى بار ەلدى ءحىح عاسىردىڭ باسىنان بەرى جاعالاپ جۇرگەن بريتان كورولدىگى اقىرى 1867 جىلى سينگاپۋردى ءوزىنىڭ وتارىنا اينالدىردى. ونداعى نەگىزگى ماقساتى – قىتايمەن ساۋدا قاتىناسىن جانداندىرۋ ءۇشىن سينگاپۋر ارالىن پورت رەتىندە پايدالانۋ. وسى جەردە سۇلتاناتتىق دەڭگەيدەگى سينگاپۋردىڭ كاسىبي مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىنا اعىلشىنداردىڭ پايداسى تيگەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
بريتانيا كەلىپ, كوكونىس شارۋاشىلىعىنا دەم بەرىپ, كەيىنىرەك كاۋچۋك پەن قالايى ءوندىرىسىن قولعا العانى سول ەدى, شاعىن ارالدىڭ ورتاسىندا عانا وتىرعان ەل تۇرعىندارى ۋاقىت وتە كوبەيە باستادى. سايكەسىنشە قالا اۋماعى دا كەڭەيدى. ارال-مەملەكەتكە بريتانيا گەنەرال-گۋبەرناتورى بەنكۋلەنا ستەمفورد راففلز العاش اياق باسقان 1819 جىلى مۇندا نەبارى مىڭعا جۋىق مالايزيالىق تۇرىپ كەلگەن بولسا, حالىق سانى 1860 جىلى 80 مىڭعا جەتتى.
وسىلايشا, جەكەنىڭ يەلىگىندەگى سۇلتاندىق بيلىكتى, ودان كەيىنگى وتارشىلىقتى دا كورىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دا ۇرىنىپ, قۇلدىراۋ مەن دامۋدى الما-كەزەك باستان وتكەرگەن ەل 1951 جىلى بريتانيا يمپەرياسى قۇرامىنداعى ءوزىن-ءوزى باسقاراتىن مەملەكەت بولىپ قايتا قۇرىلىپ, ونىڭ پرەمەر-مينيسترلىگىنە لي كۋان يۋ سايلاندى. وزدەرى ەرەكشە قۇرمەت تۇتىپ, ايرىقشا ارداقتايتىن وسى باسشى ەلدى 50 جىلدىڭ ىشىندە ۇشپاققا شىعارىپ, ناعىز وندىرىستىك, پورتتىق, تەحنولوگيالىق مەملەكەتكە اينالدىردى. ونىڭ ۇستىنە قازىر سينگاپۋر – الەمدەگى ەڭ ءىرى قارجى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى. قارجىلىق ۇيىمداردىڭ كوپتىگى جاعىنان گونكونگتى باسىپ وزىپ, لوندون مەن نيۋ-يوركتەن كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندى ۇستاپ تۇر.
كەزىندە قول ەڭبەگىمەن, ءوندىرىستىڭ قارا جۇمىسىمەن كوتەرىلگەن سينگاپۋر قازىر عىلىمعا دەن قويىپ, الەمگە ەلەكتروندىق قۇرىلعىلارى مەن حيميالىق, فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەرىن ەكسپورتتايدى. ءبىزدىڭ ەلمەن اراداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسى دا جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. ينۆەستيتسيالىق ساياسات تا جولعا قويىلعان.
جوعارى دەڭگەيدەگى ساياسي ديالوگ – ەكى ەل اراسىنداعى تۇراقتى دوستىق قاتىناستاردىڭ نەگىزى. وسىدان ءدال ءبىر جىل بۇرىن, 2023 جىلعى مامىردا سول كەزدەگى سينگاپۋر پرەزيدەنتى حاليما ياكوب قازاقستان مەن ورتالىق ازياعا العاشقى ساپارىن جاساپ, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆپەن كەزدەسكەن ەدى. بۇل – جالپى سينگاپۋر پرەزيدەنتتەرىنىڭ ءبىزدىڭ ايماققا جاساعان العاشقى تاريحي ساپارى.
ساپاردىڭ ەكى ەل ءۇشىن ماڭىزى زور بولدى. ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى جاڭا دەڭگەيگە جوعارىلاتتى. ساپار اياسىندا پرەزيدەنت حاليما ياكوبتىڭ قاتىسۋىمەن استانادا قازاقستان – سينگاپۋر بيزنەس فورۋمى ءوتتى. كەلەلى كەڭەس قازاقستاندا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەگىسى كەلەتىن كوپتەگەن بيزنەس كوشباسشىلارىن, ونىڭ ىشىندە, سينگاپۋرلىق كومپانيالاردىڭ باسىن قوستى. قوس ەلدىڭ كاسىپكەرلەرى مەن ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ 200-دەن استام وكىلى ىنتىماقتاستىقتىڭ كەلەشەگىن تالقىلادى. جيىندا حاليما ياكوب قازاقستان سينگاپۋردىڭ ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى سەرىكتەسى ەكەنىن, ەلدەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ ودان ءارى نىعايا تۇسەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«كۇشەيىپ كەلە جاتقان گەوساياسي سىن-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ, بۇل ەكى ەلدىڭ ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا ىقپال ەتەدى. وسى تۇرعىدا سينگاپۋر سەرىكتەستىكتى كەڭەيتۋگە ءاردايىم اشىق. ورتالىق ازيانىڭ كىندىك ورتاسىندا ورنالاسقان قازاقستان – ءوزىنىڭ وراسان زور رەسۋرسىمەن مەملەكەتتەر پەن كومپانيالار ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق تارتىمدى ەل», دەگەن ەدى سول كەزدەگى سينگاپۋر پرەزيدەنتى.
ءسويتىپ, قازاقستان مەن سينگاپۋردىڭ وكىلدەرى ساۋدا, ينۆەستيتسيا, لوگيستيكا جانە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى وقىتۋ سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ەكىجاقتى كەلىسىم مەن مەموراندۋمعا, سونداي-اق قۇنى 275 ملن دوللار بولاتىن كوممەرتسيالىق قۇجاتقا قول قويدى.
ينۆەستيتسياعا كەلەتىن بولساق, ەكىجاقتى ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىق ايتارلىقتاي ىلگەرىلەپ كەلەدى. پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ازيالىق زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى باۋىرجان اۋكەن قازاقستان مەن سينگاپۋردىڭ بايلانىس اۋقىمى كەڭ, ياعني ازيا قۇرلىعى ءۇشىن دە ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– سينگاپۋرعا مەملەكەتتىك ساپارمەن بارعان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىز سەنىمدى ساياسي ديالوگكە, قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق بايلانىستارعا باعىتتالعان ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ مۇلدە جاڭا كەزەڭىنە جول اشۋعا نيەتتى ەكەنىن جەتكىزدى. مەملەكەت باسشىلارى ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر وتكىزدى. ۇكىمەتتىك ورگاندار اراسىندا بىرقاتار ماڭىزدى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. جالپى, سينگاپۋر مەن قازاقستان ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتقان كەزدەن باستاپ ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى, سەرىكتەستىكتى قارقىندى دامىتىپ كەلەدى. قازاقستان مەن سينگاپۋر اراسىنداعى ەكىجاقتى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى وتكەن جىلدىڭ كورسەتكىشى بويىنشا 1,6 ملرد دوللاردى قۇرادى. كەيىنگى 13 جىل ىشىندە سينگاپۋردان ەلىمىزگە تىكەلەي تارتىلعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىنى 1,4 ملرد دوللار شاماسىندا. قازىرگى تاڭدا اتالعان ەكى ەل ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن دامىتۋدى, سونىمەن قاتار G4 City سياقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. سينگاپۋر – الەمنىڭ تەحنولوگيالىق-يننوۆاتسيالىق حابى رەتىندە قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى مەملەكەت. يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا, لوگيستيكا سالالارىندا دامىعان مەملەكەت بولعاندىقتان, بۇل ەلمەن بايلانىس قازاقستان ءۇشىن تاجىريبە الماسۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى ب.اۋكەن.
جوعارىدا اتالعان جوبالار ىشىندە G4 City جوباسىنىڭ ءجونى بولەك. بۇگىندە سينگاپۋرلىق «Surbana Jurong» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ «الاتاۋ» (G4 City) ينتەگراتسيالانعان قالاسىن سالۋ جوباسى ءساتتى جالعاسىپ كەلەدى. جاڭا قالادا شامامەن 2,2 ملن ادام تۇرادى دەپ بولجانادى. الماتى وبلىسىنداعى «الاتاۋ» (G4 City) ينتەگراتسيالانعان قالاسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس جوبا ءتورت تاقىرىپتىق اۋداننان تۇراتىن بولادى: «Gate District» – ىسكەرلىك جانە قارجى ورتالىعى; «Golden District» – ءبىلىم بەرۋ جانە مەديتسينالىق حاب; «Growing District» – يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق جانە ساۋدا-لوگيستيكالىق ايماقتار; «Green District» – تۋريستىك كلاستەر.
سونداي-اق قازىرگى ۋاقىتتا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك مارشرۋتىنىڭ لوگيستيكالىق ءدالىزىن دامىتۋ جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيامەن ءوزارا كولىك بايلانىسىن جاقسارتۋ جونىندەگى جۇمىستار دا بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل جۇمىستار «PSA International» جانە ونىڭ ەنشىلەس كومپانياسى «Global DTC» سياقتى كومپانيالارمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىلادى.
جالپى, قازاقستان مەن سينگاپۋر اراسىنداعى كولىك, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزى زور. تاراپتار ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جوبالارى مەن ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق باعدارلامالارىن ىلگەرىلەتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن كەڭەيتۋگە جانە وڭدەۋ ونەركاسىبى, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار, قۇرىلىس جانە قارجى سالالارىنداعى قازاقستاندىق-سينگاپۋرلىق كاسىپورىنداردىڭ جوبالارىن دامىتۋعا ايرىقشا نازار اۋدارىلادى.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ پرەزيدەنت تارمان شانمۋگاراتنامنىڭ شاقىرۋىمەن سينگاپۋر رەسپۋبليكاسىنا مەملەكەتتىك ساپارمەن بارۋى – ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناسىنىڭ جان-جاقتى دامىپ كەلە جاتقانىنا ايقىن دالەل. مۇنى ساراپشىلار دا اتاپ ءوتىپ جاتىر.
ساپار بارىسىندا سينگاپۋردا ەكى ەلگە ورتاق ۇلكەن بيزنەس-فورۋم وتكىزۋ جوسپارلانعان. فورۋم باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ەكى تاراپتىڭ كاسىپكەرلەرى بىرقاتار كەلىسىمشارتقا قول قويادى. بۇل قۇجاتتار ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق كولەمىن ارتتىرىپ, ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتا تۇسەدى.
قىسقاسى, قازاقستان ءۇشىن سينگاپۋر وڭتۇستىك – شىعىس ازيا نارىعىنا جول اشاتىن, ال سينگاپۋر ءۇشىن قازاقستان – ورتالىق ازيا نارىعىنا الىپ باراتىن ءبىر-بىرىنە ءتيىمدى ەلدەر. سوندىقتان دا بۇل كەزدەسۋ تەك ەكى مەملەكەت اراسىندا عانا ەمەس, جالپى ەكى ايماق اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى, ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتپاق, ونىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋىنە ۇلكەن ءبىر سەرپىن بەرمەك.
رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, قازاقستاندا سينگاپۋرلىق كاپيتالمەن جۇمىس ىستەپ وتىرعان 144 كومپانيا مەن ونىڭ فيليالدارى مەن وكىلدىكتەرى بار ەكەن. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل جولعى ساپارىنىڭ ناتيجەسىندە بۇل كورسەتكىش كوتەرىلىپ, ينۆەستيتسيالىق كاپيتال كولەمى ارتا تۇسپەك.
