ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 1,4 ميلليون جىل بۇرىن ادامدار وت جاعۋدى ۇيرەنسە, 300 000 جىل بۇرىن سانالى ادام پايدا بولدى. ەلۋ مىڭ جىل بۇرىن ادامدار تەڭىزگە شىعۋدى باستاسا, 35 000 جىل بۇرىن سۋرەتشىلىك ونەر ەتەك الدى. ب.ز.ب. 528 جىلى بۋددا ءىلىمى تاراسا, ب.ز.ب. 525 جىلى پيفاگوردىڭ ماتەماتيكالىق مەكتەبى قۇرىلدى. ب.ز.ب. 479 جىلدارى كونفۋتسي ءىلىمى ورىستەپ, 1399 جىلى ادامزاتتى ءوزىن تانۋعا شاقىرعان دانا بالا سوكرات كوز جۇمدى. ءار عاسىرعا ءتاڭىر تاعالا جوعارعى سانالى تۇلعالاردى ءنابي ەتىپ جىبەردى. ولار تەڭبىلكوك تابيعات سىرىن «پەندە تىلىنە اۋداردى». جارىق كۇندە شام الىپ ءجۇرىپ ادام ىزدەدى. ءبىرى بوشكەدە كۇن كورىپ, ءبىرى نادانداردىڭ قولىمەن اياۋسىز وتقا جاعىلدى. ءبىرىنىڭ ۇستىنە تۇيەنىڭ جەمتىگى توگىلىپ, ءبىرى «كوكتەگى كۇنگە, جەردەگى ەلىنە مەيىرى قانباستان» جارىق جالعانمەن قوش ايتىستى.
گريگوريان جىل ساناۋى بويىنشا, 1969 جىلى 19 مامىر كۇنى, حيجرا جىل ساناۋى بويىنشا, 1384 جىلدىڭ ءدجۋمادۇل ءاۋال ايىنىڭ 19 جۇلدىزىندا قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ وتباسىندا ءبىر ءسابي دۇنيەگە كەلدى. بالا اقجارقىن, اقجۇرەك, جايدارى بولىپ ءوستى. ولەڭقۇمار وزگە بالالارداي ول دا شاحانوۆقا ەلىكتەدى. اكەسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قادىر مىرزا ءالىنىڭ بارشا جىرىن جاتتاپ العىسى كەلدى. جازدىڭ قىسقا تۇندەرىندە, كۇزدىڭ جاڭبىر توككەن كەشتەرىندە ءومىر جايلى, عالام جايلى ويعا باتتى. ونىڭ بوزجىگىت شاعى قوعامدا رۋحاني قۇندىلىقتار تولىققاندى ورنىقپاعان ءولىارا ۋاقىتقا تاپ كەلدى. بۇل كەزەڭ تالاي دارىندى جاستىقتىڭ جاسىل باعىندا كوپ سەيىلدەتپەي ەرتە ەسەيتتى. الماتىعا وقۋعا ءتۇستى, ۇيلەندى, تۇرمىس تاۋقىمەتىن تارتتى. پەرزەنتتى بولدى, كوكىرەك كوزى كەڭىستىكتى شولدى. ول وزىنە لايىقتى ەمەس جۇمىسپەن ءوزىن تۇنشىقتىرىپ تاستاعىسى كەلمەدى. بارلاردا الدەبىر جاقىنىمەن, جاستارمەن پىكىر الىستى. الدەبىر كىسىگە تەسىلە قارادى, الدەبىر جانعا قيىن تۇستا قولۇشىن بەردى. جوق, ماسەلە مۇندا ەمەس. ول بار بولعانى جەر بەتىنە دارىندى بولىپ تۋدى. سوندىقتان دا بولار, ءوزى كەلگەن كەڭ سارايدىڭ قۇپياسىن بىلمەككە تالپىندى. اعاشتار, قىزارعان گۇل, تولعان اي – ءبارى كوبەيتۋ كەستەسىندەي كۇردەلى ۇعىمدار ەكەنىن, استارىندا مىڭ-ميلليون تالشىقتار بارىن تۇيسىگىمەن سەزىندى. عالامدى تانىماققا ۇمتىلعان تىلەك ونى وزىنە اكەلدى. ءوزىن زەرتتەي باستادى, ءھار تۇعىردان جانىن ىزدەدى, جولىن ىزدەدى.
دەنەدەگى قۋات تولقىنى داۋىلدى ويلارمەن ەسىپ تە, كوشىپ تە تۇرادى. ول كۇش ابستراكتىلى وي شەڭبەرىنە دە, فيلوسوفيالىق قوراپقا دا سالىنبايدى. ىنجىلدە ءار زاتقا ءبىر قاسيەت بەرىلەتىنىن, ەگەر ول زات سول قاسيەتىنەن اينىسا, ەشتەڭە دە بولماي قالاتىنىن, قۇنسىزداناتىنىن ايتادى. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزگە جازۋ قاسيەتى بەرىلدى. ونىڭ رۋحى ۇساق-تۇيەك جۇمىستارعا بەيىمسىز, ءتىپتى, قابىلەتسىز ەدى. ءوز السىزدىگىن كەزى كەلسە تازالىعىمەن, ىزدەنىمپاز بولمىسىمەن جەڭىپ وتىردى. جازۋسىز, وقۋسىز وتكەن كۇنى ءوزىن قۇمىرسقادان ءالسىز, جۋساننان الاسا قاۋقارسىز پەندە سەزىنىپ, قام جەدى. ونىڭ مىندەتى جاقسى سوزدەردى جەلىمدەپ تىزبەكتەۋ ەمەس, مانگە ۇمتىلۋ, تۇپكى مانگە قول سوزۋ بولاتىن.
«باسىما كەپ,
جىلاپ تۇرار ءۇش ادام.
ولمەيدi ولار,
مەن ءولدi دەپ قۇسادان.
شىندىق ءۇشiن,
مەن كەسiلگەن تiلدەيمiن.
ءۇشiنشiسi,
كiم ەكەنiن بiلمەيمiن».
كەيىپكەرىمىز پوەزيانى ماقسۇت تۇتتى دەپ ويلامايمىن. جوق! ونىڭ تىلەگى باسقا. باسقا كۇش, باسقا وي. ەگەر ول مول قۋاتىن تەك پوەزياعا ارناسا, وندا وزگە ءبىر ءدۇمپۋ بولار ما ەدى؟! الايدا ول سىنشىلىققا, ادەبيەتشiلىككە, عالىمدىققا, مادەنيەتتانۋشىلىققا (سانالى تۇردە ەمەس) بەت بۇردى. جان-جاقتى ويلادى, سان-سالالى تاقىرىپتاردى قاۋزادى. تاريحتىڭ ءتۇپ قويناۋىنا سۇڭگىپ, تۇركىلىك قاندى قالام ۇشىمەن وياتۋعا تىرىستى. داڭقى ەۋروپاعا دەيىن جەتىپ, تۇياعىنىڭ ءدۇبىرى تورتكۇل دۇنيەنى تىتىرەنتكەن ءتۇپ اتالارىمىزدىڭ ارمانىن, اڭسارىن زەرتتەدى. جالاڭ ۇلتشىلدىققا, جالاڭ ونەر تۋدىرۋشىلارعا جانى قاساردى, اي قاراڭعىلىعىندا شامسىز جۇرگەن پەندەلەرگە تاڭعالدى. سوندىقتان دا بولار, ول بىردە: «ادەبيەت اۋىلىن تاريحي فيلوسوفياعا تiسi باتپايتىن, ءتاڭiرiنiڭ ءوزiن كوشەدە تiرi كەزدەستiرە قالسا, تەپكiلەپ كەتەتiن دiلi دۇمبiلەز «دارىندار» قاپتاي باستادى. ولەڭ بىلاي تۇرسىن, پروزانىڭ ءوزiنiڭ وي جۇگiرتەر الاڭى تىم تارىلىپ كەتتi... ادەبيەت تەك وتكەندi جازۋ ەمەس, بەلگiلi بiر دارەجەدە بولاشاقتى بولجاۋدىڭ دا قۇرالى ەكەندiگi ۇمىتىلىپ قالا بەردi» دەيدى كۇڭىرەنە. كەيدە اشىنا وتىرىپ: «تاريحي وقيعالارعا پاراللەل جۇرگiزۋ, جەكە ادام تۇسiنiگiنiڭ قاتپارلارىنا ساياحات جاساۋ, كەڭiستiك پەن ۋاقىتتا ەركiن قوزعالۋ سىندى الەمدiك ادەبيەتتiڭ ەڭ سوڭعى ءادiس-تاسiلدەرiنەن ماقۇرىم قالعان قازاق تiل ونەرi ەندiگi جەردە قۇر جالاڭ قىزىل سوزدiلiككە اينالىپ بارا جاتقانداي», دەپ دابىل قاعادى. سولايشا ءدۇرداراز «ونەر يەلەرى» ءۇشىن قامىعىپ, قان تۇكىرەدى.
2015 جىلى قيامەت تاڭىنداي كولەڭكەسىز اپتاپ ىستىقتا ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز, اقىن ءامىرحان بالقىبەكتىڭ قابىرىندە تۇردىق, قۇران باعىشتادىق. قابىر جولعا جاقىن, ماڭى جازىق قىرعا ۇلاسقان. جول ۇستىندە كولىكتەر زىر قاعىپ ءوتىپ جاتتى, دارىن تەرەڭ ۇيقىدا. ول ەندى ەشكىمدى قۇشاقتاي المايتىن ەدى, كىتاپ تا وقي المايدى, ءنوپىر بولىپ كەلگەن بىزدەي جاستاردى جىميا قارسى الىپ جاتپادى دا. ەڭ عاجابى, ءبىز ونى وقي الامىز, ول ءبىزدىڭ جۇمباق كەيىپكەرىمىز.
