ەسىرتكىگە قارسى زاڭنامانىڭ قاۋقارى قانداي؟

كوميتەت توراعاسى نۇرلان بەكنازاروۆ ناشاقورلىق پروبلەماسى ەلىمىزدەگى قوعام دەنساۋلىعى مەن ۇلتتىڭ قاۋىپ­سىزدىگىنە ەلەۋلى قاتەر ءتون­دىرىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ەلى­مىزدە ەسىرتكىنىڭ تارالۋى جا­س­تاردىڭ دەنساۋلىعى مەن ار-وجدانىنا قاۋىپ توندىرەدى, بولا­شاعىنا الاڭداتادى جانە قازاقستاندىق قوعامنىڭ الەۋ­مەت­تىك تۇراقتىلىعىنا كۇمان تۋعى­زادى.

«بۇگىنگى تاڭدا كوپتەگەن دامىعان مەملەكەتتە ەسىرتكىگە تاۋەلدى جانداردى وڭالتۋعا باعىتتالعان قۇقىقتىق, مەدي­تسي­نالىق, الەۋمەتتىك جانە وزگە دە قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسى بار جانە سونىمەن قاتار ەسىرتكىگە قارسى كۇشتى ۇگىت-ناسيحات ناۋقانى جۇرگىزىلەدى. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە مۇنداي جۇيە ءتيىستى دەڭگەيدە ىسكە اسپاي وتىر. ەسىرتكىگە تاۋەلدىلەر سانىنىڭ وسە ءتۇسۋى جانە ەسىرتكىنىڭ اسەرى­نەن جاسالعان قىلمىستار سانى كوبەيىپ بارا جاتقاندا مۇن­داي جاعداي مەملەكەت پەن قوعام تاراپىنان شۇعىل شارا قابىلداۋدى تالاپ ەتەدى», دەدى ن.بەكنازاروۆ.

دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقان ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, پوليتسيا گەنەرال-لەيتەنانتى مارات قوجاەۆ ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى شارالار مەن ونىڭ قۇقىق قورعاۋ جانە ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن جاق­سارتۋعا ىقپال ەتىپ وتىر­عا­نى تۋرالى ايتىپ بەردى. ما­سەلەن, بيىلعى ءتورت ايدا ەسىرت­كىمەن بايلانىستى قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتارىن انىقتاۋ 7%-عا وسكەن.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى ەسىرتكى احۋالى ءۇش نەگىزگى فاك­تورعا بايلانىستى. ولار – سين­تەتيكالىق پرەپاراتتاردىڭ تارالۋى, وزىمىزدە وسەتىن كاننا­بيس­تىك شيكىزاتتىڭ بولۋى جانە «سولتۇستىك باعىت» بويىنشا­ اۋعان گەروينىنىڭ ترافيگى. سونىڭ ىشىندە 2015 جىلدان بەرى سينتەتيكالىق ەسىرتكى زاتتارىنىڭ تارالۋى­ قاتتى قارقىن العان. العاش­قىدا ءبىزدىڭ زاڭنامامىز ونى قۇرىقتاۋعا قاۋقارلى بولماي, 2019 جىلى ەسىرتكى زاتتارىنىڭ ءتىزىمى زاڭ نەگىزىندە تولىقتىرىلعان.

«سول ءۇشىن ءتيىستى نورمالاردى جاساۋدىڭ ءوزى ءبىر جىلدان كوپ ۋاقىتتى الدى. بۇل كەزەڭدە نارىق باقىلانبايتىن جاڭا زاتتارمەن تولىعىپ جاتتى. ولاردىڭ قۇرىلىمى 1-2 مولەكۋلالاردى اۋىستىرۋ ارقىلى وزگەرەتىن. بۇل ەسىرتكى ساۋداگەرلەرىنىڭ زاڭدى اينالىپ وتۋلەرىنە مۇمكىندىك بەرىپ ءجۇردى. دەگەنمەن زاڭناماعا ەسىرتكى زاتتارىنىڭ «انالوگتەرى» جانە «ايىرباستاۋشىلارى» ۇعىمدارى ەنگىزىلگەننەن كەيىن بۇل كەلەڭسىزدىكتىڭ الدى الىندى», دەيدى م.قوجاەۆ.

قازىرگى كۇنى زاڭناماعا ەنگى­زىل­گەن وزگەرىستەردىڭ ارقاسىندا جاڭا سينتەتيكالىق ەسىرتكى زاتى پايدا بولسا, ونى تىزىمگە ەنگىزۋ 1 ايعا دەيىنگى ۋاقىتتى الادى. سونىڭ ارقاسىندا كەيىنگى 5 جىلدا تاركىلەنگەن «سينتەتيكالار» كولەمى جىلىنا 10 كگ-دان 1 تونناعا دەيىن ارتقان. مينيسترلىك وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەسىرتكى قىلمىسى تولىقتاي كيبەر-كەڭىستىككە كوشكەن. «كريپتو-ءامياندار», «مەسسەندجەرلەر» جانە باسقا دا يننوۆاتسيا تۇرلەرى بەلسەندى پايدالانىلادى. سوعان سايكەس ولارمەن كۇرەس تاسىلدەرى دە ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ كەلەدى.

«وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ەسىرت­كى ساتۋشىلار اراسىندا ەڭ تانىمالى – «Telegram» مەس­سەندجەرى. ولار ءبىر-ءبىرىن بىلمەيدى, ويتكەنى بارلىق بايلانىستار «بوتتار» ارقىلى جۇرەدى. مۇندا ءبىز «انتي-بوت» دەپ اتالاتىن پاراقشا قۇردىق. سول ارقىلى ينتەرنەت-دۇكەندەردى بۇعاتتايمىز», دەدى م. قوجاەۆ.

ىشكى ىستەر ورگاندارى ەسىرتكى بيزنەسى سالاسىنداعى 6 ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ قىزمەتىنە توسقاۋىل قويىپ, 23 ەسىرتكى زەرتحاناسىن جويدى. ودان باسقا, جىل سايىن رەسپۋبليكا بويىنشا ناشاقورلىقتىڭ الدىن الۋ اياسىندا 9 مىڭنان استام پروفيلاكتيكالىق شارالار وتكىزىلەدى. وتباسىنداعى, الەۋمەتتىك احۋالى ناشار جانە ءومىرى قيىن جاعدايداعى بالالارعا, جاسوسپىرىمدەر مەن جاستارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى, سونداي-اق سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ اياسىندا ماقساتتى تۇردە جۇمىس جۇرگىزىلەدى.

م.قوجاەۆ «سينتەتيكا»­ وندىرىسىنە بايلانىس­تى­­ قاتەرلەردى ەسكەر­ە وتىرىپ­, ەسىرتكى زەرت­حا­نا­لارىن ۇيىم­داستىرۋعا جاۋاپ­كەر­شى­لىك­تى كۇشەيتۋدە تۇزەتۋلەر ازىر­لەن­گەنىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى تاڭدا ونى ۇيىم­داستىراتىن ادامدار 10 جىل­دان 15 جىلعا دەيىن باس بوس­تان­دىعىنان ايىرۋ جازاسىنا كەسىلەدى. ال ءىىم ۇسىنعان وزگە­رىستە 15 جىلدان 20 جىلعا دەيىن نەمەسە ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىن تاعايىنداۋ تۋرالى ايتىلىپ وتىر.

«قازىر قوعامدا ەسىرتكىنى «جا­سىرىپ كەتۋشىلەرگە» قا­تىس­تى جازانىڭ تىم قاتاڭ­دى­­عى تۋرالى ايتىلىپ كە­لە­­دى. بۇل وسى سالاعا جاس­تار مەن جاس­وس­پىرىمدەردىڭ كوپ­تەپ كە­لۋى­نە بايلانىستى بولىپ­ وتىر. شىن مانىندە, كەيىنگى جىلدارى ەسىرتكى تارا­تۋ­شى­­لار­دىڭ «پورترەتى» ەداۋىر وز­گەر­دى. ولاردىڭ باسىم بولىگىن كۇن­كورىسى جاقسى وتباسىلار­­دان شىققان جاستار قۇرايدى. ­ولار ين­تەرنەت-تەحنو­لو­گيا­لاردى شە­­­بەر قولدانادى. قۇقىقتىق سا­ۋاتى تومەن بول­عاندىقتان جانە وڭاي ولجا­عا كەنەلۋ ءۇشىن ەسىرتكى ساۋداگەرلەرىنىڭ قۇ­رىعىنا وڭاي ءتۇسىپ قالىپ جاتىر», دەدى پوليتسيا گەنەرال-لەيتەنانتى. قازىرگى تاڭدا وسىنداي قىلمىستارى ءۇشىن كامەلەت جاسىنا تولماعان 7 ءجاسوسپىرىم سوتتالعان. ولاردان بولەك, 20 ادامنىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس ءجۇرىپ جاتىر.

وتىرىسقا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى, قارجى مونيتورينگى اگەنتتىگى, سوت اكىمشىلىگى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اكادەمياسى, عىلىمي قوعامداستىق, پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق ەلىمىز وڭىرلەرى ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋتاتتارى قاتىستى.