كونەگە قامقورلىق

بۇل مۋزەيدە ونەر مەن مادەنيەت تارلاندارىنان قالعان تابارىكتەر جي­ناق­تالعان. ايگىلى پەرزەنتتەردىڭ قولتاڭباسى بار ءار زاتقا شاڭ تيگىزبەي مۇقيات ساقتاۋ, ناسيحاتتاۋ, عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەدى. مۋزەيدەگى باس قور ساقتاۋشى وسىنىڭ بار­لىعىن ۇيلەستىرەتىن ديريجەر ىسپەتتى.

ەرتىس-بايان وڭىرىندەگى ادەبيەت پەن ونەر سالاسى تاريحىنىڭ ايماڭداي ورتالىعى­نا اينالعان مۋزەيدەگى قور اسا اۋقىمدى, شا­مامەن 56 مىڭنان اسا جادىگەر بار. مۋزەي العاش 1992 جىلى اشىلعاندا وب­لىستىق پوتانين اتىنداعى تاريحي-ولكە­تانۋ مۋزەيى 4 مىڭداي جادىگەر تاپ­سىرعان ەكەن. ولاردىڭ سانى بۇگىندە ەسەلەپ ارتىپ, مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ارقاسىندا جۇرت­شىلىققا كەڭىنەن پاش ەتىلىپ كەلەدى.

مەيرامعالي ەسمۇقانوۆ وسى باي قازى­نانىڭ ساقتالۋىنا جاۋاپتى. مەكەمە­دەگى قىزمەتى سوناۋ 2002 جىلدان باستال­عان مايتالمان مامان اۋەلى ەكسكۋرسوۆود قىزمەتىنەن باستاعانىن ايتادى.

«نەگىزگى ماماندىعىم – باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى. 90-جىلدارى پاۆلودار­دا اباي اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىندە ۇستاز بولىپ ەڭبەك ەتتىم. كەيىن وسى مۋزەيگە جول ءتۇستى. سول تۇستاعى مەكەمە ديرەكتورى روزا يگىباەۆادان, مۋ­زەيدىڭ نەگىزىن قالاسقان ايتجان بادەل­حان, قۋاندىق قاليەۆ, سۋرەتشى قايىر سۇلەيمەنوۆ سياقتى اعالاردان, ارىپ­تەسىم ماعزيا ابەنوۆادان كوپ دۇنيە­نى ۇيرەندىم. قىزمەت ەتكەن 22 جىلىمدا ەكس­كۋرسوۆود, عىلىمي قىزمەت­كەر, ءبو­لىم مەڭگەرۋشىسى, ديرەكتوردىڭ شارۋاشىلىق جونىندەگى ورىنباسارى مىندەتتەرىن اتقاردىم. مۋزەي جۇمىسى ۇنەمى تاريح قويناۋىنا ءۇڭىلىپ, مىڭ سان ۇلىلاردىڭ ومىرىمەن تانىسۋىڭمە­نەن قىزىقتى. تالاي مارتە كەرەكۋ توپىرا­عى تۋدىرعان قازاقتىڭ تانىمال اقىن-جازۋ­شىلارىنىڭ, ونەر ادامدارىنىڭ ۇيلەرىندە بولىپ, ماعىنالى اڭگىمەلەرىن ۇيىپ تىڭدادىق. ولاردىڭ ءاربىر ايتقان اڭگىمەسى عانيبەتكە تولى ەدى عوي, شىركىن... قاليجان بەكحوجين, كاۋكەن كەنجەتاەۆ, قابدىكارىم ىدىرىسوۆ, الكەي مارعۇلان, ديحان ابىلەۆ, ءلازيزا سەرعازينا جانە ت.ب. تۇلعالاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ۇيى­نەن ءدام تاتىپ, اكەلەرى جايىنداعى تاتىمدى ەستەلىكتەرگە بايىپ قايتتىق. مۇزافار الىمباەۆ, احات جاقسىباەۆ سياقتى جاقسىلارمەن جۇزدەستىك. بارعان جەرىمىزدەن ولارعا قاتىستى جادىگەرلەردى, ۇستاعان جەكە زاتتارىن الىپ وتىرامىز. ەسىمدە ەرەكشە قالعانى, مۋزەيدىڭ قازىر­گى باسشىسى ەربول قايىروۆ ەكەۋمىز 2007 جىلى الماتىعا بارىپ, كوپتەگەن تانىمال ادامداردىڭ ۇيلەرىندە بول­دىق. سوندا مۋزەيگە دەپ جيناعان زاتتا­رىمىزدىڭ جالپى سالماعى 75 كيلوگرام­نان اسىپ كەتىپ, ۇلكەن ەكى الا سوم­كەمەن پاۆلودارعا ارەڭ جەتكىزىپ ەدىك. ك.كەن­جەتاەۆتىڭ اققۋ دومبىراسىن, ق.بەك­حوجيننىڭ, د.ابىلەۆ پەن ق.ىدىرىسوۆتىڭ قولجازبالارىن الدىق. د.ابىلەۆتىڭ ۇيىن­دەگى جەڭگەي قاجىمۇقان اتامىزدىڭ ەرنى تيگەن ۇلكەن كارلەن كەسەنى تارتۋ ەتتى», دەپ اڭگىمەلەدى مەيرامعالي قايروللا ۇلى.

نەگىزى بۇقار جىراۋ مۋزەيى ورنالاس­قان نىسان – 1897 جىلى سالىنعان تاري­حي عيمارات.  ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا ەكىنشى گيلدياداعى كوپەس فاتتاح رامازانوۆ بۇل جەرگە مەشىت سالماقشى بولىپ ىرگەتاسىن قۇيدىرادى. الايدا ونىڭ جوباسى دۇرىس بولماي, مەشىتتى وزگە جەردەن تۇرعىزۋعا شە­شىم قابىلداعان. ءسويتىپ, وزگە كوپەسكە ساتىپ جىبەرگەن. كەيىن ونى كوپەس زاي­تسەۆ ساتىپ الىپ, ايشىقتى ويۋلارمەن كومكەرىلگەن كورىكتى اعاش ءۇي تۇرعىزا­دى. بىرنەشە بولمەدەن تۇراتىن ەڭسەلى نىسان وبلىس ورتالىعىنداعى تاريحي ءارى ساۋلەتتى عيماراتتاردىڭ بىرىنە اينالدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارى وندا ۋەزدىك اسكەري رەۆوليۋتسيالىق كوميتەت ورنالاسىپتى. اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ وسى كەڭسەگە ءجيى كەلگەن. عيمارات سوعىستان سوڭ مەملەكەتتىك مەكە­مەلەرگە بەرىلىپ كەلگەن. بۇل مۋزەي­گە مايدانگەر جازۋشى قالمۇقان يساباەۆ, اقىن امانجول شامكەنوۆ جانە ت.ب. قالامگەرلەر ات باسىن بۇرىپ, ءوز قولتاڭبالارىن قالدىرعان.

«مۋزەيدە امىرە قاشاۋباەۆتىڭ داۋىسى جازىلعان پلاستينكا, «مولدالار­دىڭ مولداسى» اتانعان ءدىن قايراتكەرى ءابۋشاحمان نۇرسەيىت ۇلىنىڭ (شاح­مان مولدا) 49 كىتابى, جيۋل ۆەرننىڭ 1906 جىلى شىققان «ۆ سترانە مەحوۆ» كىتا­بىنىڭ تۇپنۇسقاسى, 1885 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا جارىق كورگەن «يستو­ريا يسكۋسستۆ» كىتاپتارى ساق­تاۋ­لى. مۋزەي جۇمىسىنا سوڭعى جىلدارى عا­لىم ادىلبەك امىرەنوۆتىڭ ارا­لاسا باس­تاۋى ۇجىمعا اراب قارپىندەگى كونە قول­جاز­بالاردى, كىتاپتاردى وقۋدىڭ مۇم­­كىندىگىن تۋدىردى. جوعارىداعى كىتاپ­تار­دان بولەك, سوڭعى ءبىر جىل دەرەسىندە اراب گرافيكاسىنداعى ابايدىڭ 1909 جىلى شىققان تۇڭعىش جيناعى, احمەت باي­­تۇر­سىن ۇلىنىڭ قوس كىتابى, قوشكە كەمەڭ­گەر ۇلىنىڭ «قازاق تاريحىنان» كىتابى, بىرنەشە كونە جۋرنالدار تابىلدى. ال جۋىقتا مۋزەي قىزمەتكەرلەرى قانىش ساتباەۆتىڭ جازبا ماشينكاسىن, جۇسىپ­بەك ايماۋىت ۇلى ۇستاعان قۇران كىتاپتى, يسا بايزاقوۆتىڭ دومبىراسىن, ايگىلى كەن­تانۋشى قوسىم پىشەنباەۆ جايلى قول­جازبا پوۆەستى تاپتى. بۇلاردىڭ قۇن­دى­لىعىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇم­كىن ەمەس.

مەيرامعالي اعانىڭ ايتۋىنشا, سوڭ­عى جىلدارى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ كونە جادىگەرلەرگە دەگەن ىنتا-ىقىلاستارى ايرىقشا بايقالادى. بۇل مۋزەي قىز­مەتكەرلەرىنىڭ تۇراقتى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ءىس-شارالارىنىڭ ناتيجەسى بولسا كەرەك. مەكتەپتەردە جىل بويىنا تۇراق­تى تۇردە دارىستەر وتكىزىلىپ, جازعى ۋاقىت­تا مۋزەي اۋلاسىندا وقۋشىلار ءۇشىن ۇلت­تىق داستۇرلەردى ناسيحاتتايتىن كيىز ءۇي تىگىلەدى. مۇندا ۇلتتىق اسپاپ­تار مەن سالت-ءداستۇر ۇلگىلەرى پاش ەتى­لىپ, بالالارعا قۇندىلىقتارىمىز ۇيرە­تىلەدى. ال مەرەكەلەردە ۇلتتىق سالت-ءداس­تۇر مەن ونەر تۇرلەرىنەن بايقاۋلار ۇيىم­داستىرىلادى.

پاۆلودار وبلىسى