ءىس-شاراعا قوعامدىق قوردىڭ توراعاسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر-زاڭگەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بەكەت تۇرعاراەۆ, حالىق قاھارمانى, قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆ, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى – حالىقارالىق قوعامدىق ۇيىمى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ, قوعام قايراتكەرى امالبەك تشانوۆ, «ارداگەرلەر ۇيىمى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى ورتالىق كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ومىرزاق وزعانباەۆ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ الماتى قالاسىنداعى باس كونسۋلى دميتري تۋراەۆ پەن وزگە دە ازاماتتار قاتىستى. كونفەرەنتسيا مودەراتورى قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى سارسەن قۇرانبەك پرەزيديۋم مۇشەلەرىن كوپشىلىككە تانىستىرىپ, حالىقارالىق جيىننىڭ ءمانى مەن ماڭىزى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا رەسەي جەرىندە ءوسىپ, قىزمەت ەتسە دە جۇرەگى قازاق دەپ سوققان ازاماتتىڭ ۇلتجاندى قاسيەتى مەن ەرەكشە مەيىرباندىق مىنەزى جان-جاقتى قىرىنان اشىلا ءتۇستى. بايانداماشىلار مىنبەر بيىگىنەن ۇلت پەرزەنتىنىڭ ونەگەلى ءومىرى مەن تۇلعالىق قاسيەتتەرى جونىنەن سىر اقتاردى.
العاش بولىپ ءسوز العان «جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى, جيىننىڭ وتۋىنە مۇرىندىق بولعان بەكەت تۇرعاراەۆ كونفەرەنتسيانىڭ شىمكەنتتە ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ تەگىن ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«امان تولەەۆ بۇل ولكەنى ءوزىنىڭ تۋعان جەرىندەي كوردى. ەت جاقىن تۋىستارىن دا وسى ولكەدەن تاپتى. ونىڭ كوپ ارالاعانى دا, كوڭىلىن سەرگىتكەن دالاسى دا, جانىنا مەدەۋ ىزدەگەندە تىنىشتىق تاباتىن رۋحاني ورتاسى دا وسى توپىراق بولدى. قازاق دالاسىندا 80 جاسىن تويلاعان بولسا, ول وسى ورتانى تاڭدار ەدى», دەدى ب.تۇرعاراەۆ. «ەل باسىنا كۇن تۋعان شاقتا ونى قيىن-قىستاۋدان الىپ شىعاتىن ازاماتتار العا سۋىرىلىپ شىعادى. سونداي مىقتى ادامنىڭ ءبىرى – زامانىنان وزىپ تۋعان پاراساتتى جان, ساياسي جۇيەنىڭ قاھارىنان قورىقپاعان, ەشبىر دۇشپانعا يلىكپەگەن بۇگىنگى زاماننىڭ حاس باتىرى امانگەلدى تولەەۆ اعامىز. امانكەلدى مولداعازى ۇلى گۋبەرناتورلىق قىزمەتكە اسا اۋىر ۋاقىتتا كەلىپ, كەلەشەكتەگى سالماقتى رەفورماتورلىققا دايىندالىپ, وتە كۇردەلى ءارى قيىن مەملەكەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋى كەرەك بولدى. ونىڭ سىنعا تۇسەر كەزەڭى وسى ءبىر اۋىر ۋاقىتقا تۇسپا-تۇس كەلدى. سول كەزەڭنەن باستاپ وعان ارتىلعان جۇك تە, باعالاۋ كريتەريى دە سىننان وتكىزىلدى. ايماق ەكونوميكاسىن تۇراقتاندىرۋعا بايلانىستى ونىڭ ۇستانىمى – اۋرۋى اسقىنىپ كەتكەن جۇيەنى ەمدەپ, قۇتقارۋدان تۇردى. ءوزى باسقارىپ وتىرعان ايماقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋدە كۇش-جىگەرىن ايامادى. وسى جولدا تابيعات بەرگەن ۇستامدىلىق پەن بايسالدىلىق, زيالىلىق پەن كەمەلدىلىك كەلبەتىن تانىتتى», دەدى ەستەلىگىمەن بولىسكەن ب.تۇرعاراەۆ.
توقتار اۋباكىروۆ زال تولى حالىقتى كورىپ, كوڭىلى ەرەكشە تولقىعانىن جاسىرمادى. بۇل قاراپايىم ادامداردىڭ ۇلت قايراتكەرىن كوزىمەن كورمەسە دە ونىڭ جاساپ كەتكەن جاقسىلىعىن, ومىردە قانداي جان بولعانىن بىلگىسى كەلگەن ايرىقشا ىقىلاسى بولسا كەرەك-ءتى. سوندىقتان عارىشكەر اعامىز جۇرتشىلىقتىڭ وسىناۋ ىستىق ىقىلاس پەيىلىنە العىسىن ايتتى. عارىشكەر كەزىندە ءبىر توپ دەلەگاتسيا بولىپ كەمەروۆو وبلىسىنا بارعانىن, قايراتكەرمەن تىلدەسىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى قوزعاي كەلە, قازاقستانعا كەلۋگە قولقا سالعانىن جاسىرعان جوق. بىراق بەلگىلى سەبەپتەرمەن بۇل ارمان-تىلەك جۇزەگە اسپاي قالدى. سونداي-اق ءوز ەستەلىگىندە توقتار اۋباكىروۆ امانگەلدى اعامىزدىڭ ۇنەمى عارىشكەرلەر كۇنىنە وراي دوسىنا قۇتتىقتاۋ حاتتار جىبەرەتىنىن ەرەكشە ءبىر جىلىلىقپەن ەسكە الدى. ولجاس سۇلەيمەنوۆ پەن ۇشەۋى مىنبەردەن باياندامانى قازاقشا جاساۋعا ۋادە بەرىپتى. سوعان بايلانىستى تۇڭعىش عارىشكەر جيىندا باستان-اياق قازاقشا سويلەدى. الايدا ەرەكشە قۇرمەت تۇتقان باۋىرى ا.تولەەۆ بۇل كۇنگە جەتە الماي كەتكەنىنە وكىنىش ءبىلدىردى.
زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ ۇلت ماقتانىشى ا.تولەەۆتىڭ ەڭبەك جولىن, بيىك پاراساتتى ۇستانىمىن ەلگە, اسىرەسە جاستارعا تانىستىرۋ كونفەرەنتسيانىڭ نەگىزگى ماقساتىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتا كەتتى. رەسەي جەرىندە وسى ازاماتتىڭ ابىرويىنىڭ ارقاسىندا قازاق ۇلتىنىڭ ۇپايىن تۇگەندەگەن كوپتەگەن يگى ءىستىڭ اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, تولەەۆتىڭ پارمەنىمەن ماسكەۋدىڭ ۆولوكالامسك شوسسەسىندەگى مەكتەپتىڭ بىرىنە باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اتى بەرىلدى. بۇدان بولەك, ول رەسەي استاناسىندا سالىنىپ جاتقان جاڭا مەترو ستانساسىنىڭ الماتى قالاسىنىڭ اتىمەن اتالۋىنا كوپ كۇش سالدى. سونداي-اق ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى رجەۆ شايقاسىندا قازاقتار كوپ ەرلىك كورسەتتى. سولاردىڭ ەسىمى وشپەسىن دەگەن نيەتپەن ەشكىم كىرە الماعان قۇپيا ءارحيۆتى اقتارىپ, قازاق ساربازدارىنىڭ ەسىمى قۇرمەت تاقتاسىنا قاشالىپ جازىلدى. بۇل جەردە دە ا.تولەەۆتىڭ ابىرويىنسىز ءىس بىتپەس ەدى. بايانداماشى ۇلت پەرزەنتىنىڭ جاناشىرلىق پەيىلىنىڭ كەرەمەت بولعانىن, قازاقتىڭ تاريحى مەن قۇندىلىقتارىنا ەرەكشە قۇرمەتپەن قاراعانىن تەبىرەنە ايتىپ بەردى. سونىڭ ءبىر مىسالى وزبەكستانداعى ايتەكە بي بابامىز جەرلەنگەن نۇراتادا ءزاۋلىم مەشىت سالدىرىپ, سول اۋماقتى ۇلكەن كەشەنگە اينالدىرۋعا قارجىلاي جاردەمىن كورسەتكەن امانگەلدى اعامىز بولعان. سودان سوڭ استراحان جەرىندە جاتقان بوكەيحان بابامىزدىڭ قورىمىنداعى ەسكى بەلگىنى الىپ تاستاپ, ورنىنا ۇلكەن مەموريالدىق كەشەن ورناتۋعا ا.تولەەۆ بارىن سالدى. وسىلايشا, ۇلت پەرزەنتى رەسەيدەگى قازاقتىڭ مۇددەسىن قورعاپ, ۇلتىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتۋدا جانىن ايامادى.
رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ الماتى قالاسىنداعى باس كونسۋلى دميتري تۋراەۆ حالىقارالىق كونفەرەنتسيانى ءوز دەڭگەيىندە ۇيىمداستىرۋعا استالىسقان ازاماتتارعا, سونىڭ ىشىندە شىمكەنت قالاسى, تۇركىستان وبلىسى اكىمدىكتەرىنە, «جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قوعامدىق قورىنا, ونىڭ توراعاسى بەكەت تۇرعاراەۆقا ەرەكشە العىسىن ءبىلدىردى. ەلشى ا.تولەەۆكە بۇگىنگى زاماننىڭ ەڭ وزىق ويلى قازاق حالقىنىڭ وكىلى دەگەن باعاسىن بەردى. ونىڭ رەسەيدىڭ ساياسي قوعامدىق جۇيەسىندەگى قايراتكەرلىك ىستەرى ناعىز باتىرلىق ارەكەتتەرگە ءتان قاسيەت دەپ باعالادى. ول كۋزباسس ءوڭىرىن جيىرما جىلداي باسقارۋ كەزىندە قاراپايىم حالىقتىڭ سەنىم ۇدەسىنەن شىعىپ قانا قويماي, دۇنيە جۇزىندەگى ساياساتكەرلەردىڭ دە ەرەكشە ىقىلاسىنا بولەندى. سونىمەن بىرگە ساياسي قايراتكەر اتا تەگىنەن اجىراماي, تاريحي وتانىنان دا قول ءۇزىپ كەتپەگەنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. سوندىقتان بۇل قاسيەتتەر ا.تولەەۆتى ەرەكشە فەنومەندى ازاماتتار قاتارىنداعى دەڭگەيگە كوتەرگەنىن مالىمدەدى.
عالىم ومىرزاق وزعانباەۆ قازاق دالاسى نەبىر ۇلداردى ومىرگە اكەلگەنىن, سولاردىڭ ىشىندە ءوزى سىرتتا جۇرسە دە جۇرەگىمەن, تىلەگىمەن ءاردايىم قازاق حالقىمەن بىرگە بولعان امانگەلدىدەي اتپال ازاماتتىڭ ورنى دا سىي-قۇرمەتى دە ەرەكشە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ومەكەڭ تاريحتا رەسەيدىڭ بيلىگىنە قارسى تۇرىپ, ىقپاعان, باتىلدىق كورسەتىپ, ايبارىن اسىرعان قازاقتىڭ ەكى مىقتى باتىر ۇلىنىڭ ءىزى قالعانىن ايتتى. ونىڭ بىرەۋى جۇمابەك تاشەنوۆ بولسا, ەكىنشىسى امانگەلدى تولەەۆ ەدى. سولاردىڭ العاشقىسى سولتۇستىك ايماقتاعى قازاق جەرلەرىنىڭ رەسەي قۇرامىنا ەنىپ كەتۋىنە باتىل قارسىلىق كورسەتىپ, توسقاۋىل جاساسا, ەكىنشى تۇلعا سول كەزدەگى رەسەي باسشىسىنىڭ قاھارىنان سەسكەنبەستەن, ويىن اشىق جەتكىزىپ, بيلىكتى قاتتى ساستىرعان بولاتىن. سونىمەن بىرگە عالىم ۇلت پەرزەنتىنىڭ جۇرەگىنىڭ تۇگى بار قايسار ەر بولعانىن دا اتاپ ءوتتى. وسىلاي دەگەن ول تالاي تەرروريستىك ارەكەتتەردە ا.تولەەۆتىڭ قورىقپاي لاڭكەستەرمەن تىكەلەي بايلانىسقا شىعىپ, ماسەلەنى قارۋلى قاقتىعىسسىز بەيبىت جولمەن شەشىلۋىنە مۇرىندىق بولعانىن ومىردەگى ناقتى ءبىر-ەكى مىسالمەن كەلتىرە كەتتى.
ايتۋلى ازاماتتىڭ قوعامداعى ءرولى مەن ساياسي قايراتكەرلىگىنە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا, سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ شتاتتان تىس كەڭەسشىسى م.سقاقوۆ, قوعام قايراتكەرلەرى و.اسانعازى, س.جالماعانبەتوۆا, بەلگىلى تاريحشى ز.قابىلدينوۆ جارىسسوزگە قاتىستى. جيىن بارىسىندا ۇلت ماقتانىشىنىڭ كەسەك مىنەزى مەن باتىرلىق تۇلعا بولمىسى جايىندا ءسوز قوزعاۋمەن قاتار, ۇيىمداستىرۋشى تاراپ ەلىمىزدىڭ ۇلكەن قالارىنان ا.تولەەۆكە ارناپ ەڭسەلى ەسكەرتكىش تۇرعىزىپ, كوشە اتىن بەرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس-تىلەكتەرىن جەتكىزدى.
شىمكەنت
