اكەسى ۋسمانجان الداشەۆ جەتىم وسكەن ەكەن, بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپتى. اتاجۇرتى – نامانعان. كەشەگى كەڭەس زامانىندا قاراعاندى قالاسىندا اسكەري بورىشىن وتەگەن. يىعىنان سولدات شينەلىن سىپىرىپ تاستاعاننان كەيىن بارار جەر, باسار تاۋ تاپپاي قينالعان. قاسىندا بوريس ەسىمدى كورەي جىگىتى بار.
«اكەمنىڭ دوسى بوريس اعاي كەيىن ءبىزدىڭ ۇيگە تالاي كەلىپ مەيمان بولعان, – دەيدى تاجيبۋۆي ۋسمانجانقىزى. – بوريس اعا دەۋشى ەدىك. شىن اتى-ءجونىن سۇراماپپىز دا. قازاق حالقىندا «جاقسىنىڭ جاتتىعى جوق» دەگەن وتە ماعىنالى ماقال بار, ءجۇزى تانىس اعانى جاقسى كورگەن سوڭ, الدە بالالىق پا, كىم ءبىلسىن, ارعى تەگىن قازبالاپ سۇراعان ەشكىم جوق. بار بىلەتىنىمىز – اسكەري بورىشىن وتەپ بولعان سوڭ, لەڭگىر قالاسىنداعى شاحتاعا بىرگە اتتانعاندىعى».
ەكى دوس بولاشاققا بايىپتى جوسپار قۇرعان. ەلگە بارساق قۇشاق جايىپ قارسى الاتىن ەت جاقىن تۋىس جوق. بەينەتى كوپ بولعانىمەن, تابىسى مول شاحتادا ەڭبەك ەتىپ, از-كەم قاراجاتتىڭ باسىن قۇراپ الۋدى كوزدەگەن. ارينە, ادال ەڭبەكپەن. شاحتادا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, شاكار ەسىمدى وزبەك قىزىمەن تانىسقان.
«اكەمىز بولاشاق اناما ساعان دەگەن اق ادال سەزىمنەن باسقا تۇگىم جوق دەسە كەرەك. انام شاكاردى دە ەشتەڭە قىزىقتىرماپتى. ەسەسىنە ناعاشىلارىم قاتتى وكپەلەپ قالسا كەرەك, ارالاسۋ ساپ تىيىلعان», دەيدى كەيىپكەرىمىز.
قازاقتىڭ دارقان كوڭىلىن, كەڭ پەيىلىن قايران اكە وسى ءبىر قىسىلتاياڭ ساتتە جەتە سەزىنگەن. كوز الدارىندا ۋىق-كەرەگەسىن كوتەرگەن جاس وتاۋعا كورشى-قولاڭ جاناشىرلىقپەن قولۇشىن سوزىپتى. ءبىرى كورپە-جاستىعىن, ءبىرى ىدىس-اياعىن اكەلىپ بەرگەن. كوپتىڭ كومەگىمەن كادىمگىدەي قوڭىرسىعان وتباسىنا اينالعان. اكەسى مارقۇم قازاقتىڭ وسى جاقسىلىعىن 13 بالاسىنىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ, كوكىرەگىنە ءسىڭىرىپ وتكەن.
تاجيبۋۆي ۋسمانجانقىزىنىڭ جەرگىلىكتى ۇلتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ەس ءبىلىپ, ەتەك جاپقاننان-اق تۇتانعان. وزبەكستانعا قونىس اۋدارۋدىڭ ءساتى سان رەت تۇسسە دە, اكەگە قامقور بولعان, اناسىن ايالاعان قۇتتى مەكەندى قيىپ كەتە الماعان. كەيىن ءوزى دە جاقسىلىقتىڭ قارىمتاسىن قايىرۋعا تالپىنعان. قولىنان كەلگەنىنشە كومەگىن كورسەتىپ كەلەدى. كەي-كەيدە قوعامداعى كەلەڭسىز كورىنىستەردى كورگەندە انا جۇرەگىنىڭ سىزداپ اۋىراتىنى بار. ششۋچە قالاسىنداعى سابيلەر ۇيىنە سىي-سىياپاتىن ارقالاپ بارىپ, بەيكۇنا بالالاردىڭ بەتىنەن ءسۇيىپ, ماڭدايىنان سيپاپ تۇرىپ, «ۋا, جاراتقان يە, وسىنداي ءاپ-ادەمى كىشكەنتاي عانا ق ۇلىنشاقتاردى كوزدەرى قيىپ كەتكەن قانداي اتا-انا ەكەن؟» دەپ جۇرەگى قان جىلاسا, قارتتار ۇيىنە بارعان ساتىندە اقساقالدى اتانى, اقجاۋلىقتى انانى كورىپ, باۋىرى بەرىش بولىپ كەتكەن پەرزەنتتەرىنە وكپەلەيدى. ءتىپتى تۇسىنە المايدى. سويلەسىپ, سىرلاسىپ كورسە, ءبارىنىڭ دەرلىك ەرجەتىپ قالعان ۇل-قىزى بار. بىراق اتا-انانىڭ جۇرەگىنىڭ كەڭدىگى سول, ىشىنەن وكپەلەسە وكپەلەيتىن شىعار, قايعىسىن سىرتقا شىعارماۋعا بەيىم. ولاردىڭ ءوز تىرشىلىگى بار عوي دەگەن جالعىز اۋىز سوزبەن جاقاۋراتادى. ءتايىرى-اي, وسى دا قيىندىق پا ەكەن, بۇگىنگى كۇنى يت باسىنا ىركىت توگىلىپ جاتقان مولشىلىق ەمەس پە, قيىندىقتىڭ كوكەسىن اكەسى كورىپ ەدى. 13 پەرزەنتتى اسىراپ-باعۋ, ءوسىرىپ-جەتكىزۋ وڭاي بولىپ پا؟ اكەسىنىڭ ءسوزى ماڭگىلىككە وشپەستەي بولىپ جادىندا جاتتالىپ قالعان.
«ق ۇلىندارىم, – دەگەن مىناۋ جارىق دۇنيەدەگى ەڭ مەيىربان اكە. – مەن سەندەردى قاتارلارىڭنان كەم قىلماي وسىرۋگە تىرىسامىن. اش, جالاڭاش بولماسسىڭدار, بىراق بالالىق ارماندارىڭ تولايىم ءبۇر جارماي قالسا, جوعارى ءبىلىم اپەرە الماسام, وكپەلەمەڭدەر».
قايتىپ وكپەلەسىن, تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى قارا جۇمىس ىستەپ قاجىپ جۇرگەن جوق پا؟ ۇياسىندا جەم ىزدەگەن تورعايدىڭ بالاپانىنداي شىرىلداعان سابيلەرىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن. ءوزى دە جاستاي جەتىمدىكتىڭ ازابىن كوپ تارتقان اكە بالالارىم قيىندىق كورمەسىن دەپ قاراقان باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا ۇردى. ءبىر كەزدەگى «جاعاما قولدىڭ تيگەنىن, جالعىزدىق, سەنەن كورەمىن, جاماۋلى كيىم كيگەنىم, جەتىمدىك, سەنەن كورەمىن» دەپ وسكەن ادام ەمەس پە, باۋىر ەتى بالالارىنىڭ الدەنەگە ءزارۋ بولىپ جاۋتاڭداپ تۇرعاندارىن كورگىسى كەلمەگەن بولار. ءبارىن ادال ەڭبەككە باۋلىدى. وتباسىنداعى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبارى دانەكەرلەۋشى, ساۋىنشى, اعاش شەبەرى, اسپاز دەگەندەي, ءبىر-ءبىر ماماندىق يەسى بولدى جانە ءوز ىستەرىنىڭ شىنايى شەبەرلەرى. ءوز قولدارى ءوز اۋىزدارىنا جەتىپ, تىرشىلىكتىڭ اقباس تولقىندارىمەن الىسىپ جۇرگەن ساتىندە يگىلىك ۇيىرىلسە, اكە ءتالىمىن الىپ, ماماندىقتارىن مىقتاپ مەڭگەرگەندىكتەرىنەن.
كوكشەتاۋداعى وزبەك اعايىن ءوز تىلىندە سويلەپ, ۇلتتىڭ مادەنيەتىن قاپىسىز مەڭگەرىپ, سالت-ءداستۇرىن دامىتۋعا دەن قويادى. تەرەڭگە كەتكەن تامىر سۋالماق ەمەس. ءنار بەرىپ تۇرعان ۇلتىنا دەگەن ماقتانىش. اتاجۇرت وزبەكستانمەن دە بايلانىس مىقتى. ول جاقتاعى اعايىننان بالالارعا ارنالعان ارقيلى ەرتەگى, كوركەم ادەبيەت, تاسپاعا جازىلعان تامىلجىعان وزبەك اندەرى كەلىپ تۇرادى. مۇنداعى جۇرت ءبىر-ءبىرىن شاقىرىسىپ, ءدام تاتىرادى, ءوزارا ءوز تىلدەرىندە سويلەيدى. ۇيدە عانا ەمەس, كوشەدە دە. جاراتقان يەنىڭ شاراپاتىنا شۇكىرشىلىك, ءوز تىلدەرىندە سويلەگەندى جاراتپاي, جاتىرقاعان جان جوق. قايتا اتا جۇرتىنان اجىراپ قالماي دامۋىنا, ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاۋىنا تىلەكتەس.
«انام ۇنەمى ءۇي شارۋاسىندا ءجۇردى, – دەيدى تاجيبۋۆي ۋسمانجانقىزى. – ءبىزدى شيەتتەيىمىزدەن شارۋاقور بولۋعا ۇيرەتتى. جالعىز شارۋا عانا ەمەس, قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم سالاتىن ادەپتىلىك, ۇلتتىق ۇلىق مادەنيەتتىڭ ءۇردىسى. ەڭ باستىسى, بارشا ادامنىڭ بالاسىن باۋىرىنا تارتىپ, قامقور بولۋ, بۇگىنگى كۇنى جاسىم جەر ورتاسىنان اۋعاندا وتكەن ءومىر ەلەستەرىنە كوز سالىپ, سانامەن سالماقتايتىن بولساڭ, وسىنىڭ ءوزى ۇلكەن ءومىر مەكتەبى ەكەن عوي. قازاقتاعى ءتارىزدى, ءبىزدىڭ وزبەكتە دە قارا شاڭىراق دەيتۇعىن قاسيەتتى ۇعىم بار. قارا شاڭىراقتا كەنجە بالا قالادى. كۇزگى جاپىراقتاي قالتىراعان قاريانىڭ, اتا-انانىڭ ەندىگى قالعان تىرشىلىگىنە كەنجە بالا جاۋاپتى. ارينە, پەرزەنتتىك پارىز بارىنە ورتاق بولعانىمەن, اعايىن اراسىنداعى قۋانىش پەن قايعىعا ات سالىسۋ, شاشۋى مەن باتاسى – كەنجە بالانىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان سىباعا. وزبەكستاندا قاۋىمداسىپ وتىرعان ءبىر اۋلەتتى مۇنداعى تىلمەن ايتقاندا, شاعىن اۋدان ىسپەتتى اۋقىمدى ماحاللا دەپ اتالادى. اعايىنشىلىقتىڭ ارقاۋ ءجىبى بەكيتىن, ادامگەرشىلىكتىڭ ءساۋىردىڭ اق تاڭىنداي مولدىرەيتىن جەرى وسى. ۇلتتىق قۇندىلىق وركەن جايىپ, كىسىلىك كەلبەت قالىپتاسادى. مۇنداعى جۇرتتىڭ, قارا ورمانداي قالىڭ ەلدىڭ, قامقور قۇشاعى ىستىق قازاقتىڭ ورتاسىن سول ماحاللا سياقتى كورگىم كەلەتىنى بار.
كەيىپكەرىمىزدىڭ كەلىستى پىكىرى شىندىق ەكەنى راس. ورتاق ءۇيدىڭ شاڭىراعىنىڭ مىقتى بولۋى ۋىق-كەرەگەسىنە بايلانىستى. ءبىر ۋىعى – وسى وزبەك اعايىن!
كوكشەتاۋ
