جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىقتىڭ ماڭىزدى كەزەڭى

توزعان جىلۋ جەلىلەرى قالاي جاڭارادى؟

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ بەرگەن اقپاراتىنا سايكەس, 2023-2024 جىلدارداعى كۇزگى-قىسقى كەزەڭ كاسىپورىنداردا ءىرى اپاتتارعا جول بەرىلمەي, تۇراقتى رەجىمدە ءوتىپتى. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بارلىق ەنەرگيا كوزدەرى نەگىزگى جانە رەزەرۆتىك وتىننىڭ نورماتيۆتىك قورىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. وسى جىلدىڭ 4 ايىندا وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كولەمى وتكەن جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا 4%-عا ارتقان. دەسە دە, ەلەكتر ستانسالارىندا بىرقاتار جوندەۋ جۇمىستى وتكەن جىلدان بەرى اياق­تالماي قالعان. بيىل 10 ەنەرگيا بلو­گىن, 55 قازاندىقتى جانە 45 تۋربينانى جوندەۋ جوسپارلانعان. وسى كەزدە 1 ەنەرگوبلوكتا, 1 قازاندىقتا جانە 4 تۋربينادا جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالدى. ال 2 ەنەرگيا بلوگىندا, 12 قازاندىقتا جانە 2 تۋربينادا ءارتۇرلى كەزەڭدەردە جوندەۋ جالعاسىپ جاتىر. جالپى ۇزىندىعى 20,9 مىڭ كم بولاتىن ەلەكتر بەرۋ جەلىلەرىن جانە 423 جوعارى ۆولتتى قوسالقى ستانسانى جوندەۋ جوسپارلانعان.

ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيستر­لىگىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, جىلۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى شامامەن 13 مىڭ كم قۇرايدى. ولاردىڭ ورتاشا توزۋى – 53%, شامامەن 7 مىڭ كم اۋىستىرۋ قاجەت. ەڭ كوپ توزعان جەلىلەر پاۆلودار, اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, ماڭعىستاۋ جانە قاراعاندى وب­لىستارىندا. ۇكىمەت الدىندا 2030 جىل­عا قاراي توزعان جىلۋ جەلىلەرىن 43%-عا دەيىن تومەندەتۋ مىندەتى تۇر. بيىل جىلۋ­مەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىنىڭ 221 كم جون­دەۋدەن وتەدى. جىلۋ جەلىلەرىنىڭ «قىزىل ايماققا» جاتقىزىلاتىن 12 قالا بەلگى­لەن­گەن. بىلتىرعى قورىتىندى بويىنشا ول قالا­لارداعى جىلۋ جەلىلەرىنىڭ ورتاشا توزۋ دەڭگەيى 73%-دى قۇرايدى. ەندى بەلگىلەنگەن 12 قالاعا 47,2 كم جوندەۋ ءىسى جۇرگىزىلەدى.

ۇكىمەت باسشىسى جىلۋ كوزدەرىندەگى تەحنولوگيالىق اقاۋلاردىڭ جيىلەپ كەتكەنىنە نازار اۋداردى. ءسويتىپ, مينيستر­لەر كابينەتىنىڭ الدىنا بىرقاتار مىندەت قويدى. «ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى الدىمەن اپاتتى جاعدايدا تۇرعان 19 جىلۋ ورتالى­عىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن اياقتاۋدى تاپسىردى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ءار وبەكت بويىنشا ماعان اپتا سايىن بايانداپ وتىرۋعا ءتيىس. بەكىتىلگەن مەرزىمدەردى وزگەرتۋگە بولمايدى. قىس بويى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولعان كەنتاۋ مەن ستەپنوگوردەگى جانە ماەك پەن «توپار» گرەس-ىندەگى سياقتى كۇردەلى جاعدايعا جەتكىزبەۋ قاجەت. جاز ايلارىندا كۇشەيتىلگەن رەجىمدە جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ەگەر جۇمىستار مەرزىمىندە اياقتالماي, ساپاسى تومەندەپ كەتەتىن بولسا, وندا مەنشىك يەلەرىمەن قاتار, اكىمدىكتەرگە قاتىستى دا شارالار قابىلداناتىن بولادى», دەپ ەسكەرتتى و.بەكتەنوۆ.

جىلۋ كوزدەرىن ساپالى ءارى ۋاقتىلى جوندەۋ ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان قاجەتتى قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر. پرەمەر-مينيستر كەنتاۋ, ريددەر جانە قىزىلورداعى جىلۋ كوزدەرىن جاڭعىرتۋعا رەزەرۆتەن 16 ملرد تەڭگە ءبولۋ تۋرالى قاۋلىعا قول قويدى. كوكشەتاۋداعى جىلۋ قازاندىقتارىن جوندەۋگە 816 ملن تەڭگە ءبولىندى. قالعان وتىنىمدەر بويىنشا جۇمىس جاقىن ارادا اياقتالادى. ەنەرگەتيكالىق سەكتوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن قوسىمشا وزگەرتۋ ەنگىزىلدى. ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بيىلدىڭ وزىندە قولدانىستاعى ستانسالاردى جوندەۋ مەن جاڭعىرتۋعا شامامەن 327 ملرد تەڭگە تارتۋ كوزدەلگەن.

«قارجى ءبىرىنشى كەزەكتە ابدەن توزىعى جەتكەن وبەكتىلەر مەن جەلىلەردى جوندەۋ­گە جۇمسالۋعا ءتيىس. ەنەرگەتيكا, ونەر­كاسىپ مينيسترلىكتەرى مەن اكىمدىكتەرگە قۋات كوزدەرىندەگى, جىلۋ جانە ەلەكتر جەلى­لەرىندەگى جاعدايعا مۇقيات تالداۋ جۇر­گىزىپ, قوسىمشا جوندەۋ جۇمىستارى­نىڭ كولەمىن ايقىنداۋدى تاپسىرامىن. بۇل رەتتە رەسپۋبليكالىق, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن جانە ينۆەستيتسيالىق باعدار­لاما­لار اياسىندا قارجىلاندىرۋدىڭ تەپە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. قازىر نەگىزىنەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى جۇمسالۋدا», دەگەن ولجاس بەكتەنوۆ اكىمدەرگە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, مونوپوليستەرمەن جۇمىس جۇرگىزىپ, قارجىلاندىرۋ بويىنشا ەڭ وڭتايلى تەتىكتەردى ۇسىنۋدى تاپسىردى.

ودان كەيىن, ۇكىمەتتىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جۇمىستاردى باقىلاۋدى كۇشەيتكەنىنە نازار اۋداردى. «جوندەۋ جۇمىستارىندا قاۋىپ بار. جەرگىلىكتى جەردە بارلىق اكىمدەردىڭ جۇمىسىن كورىپ وتىرمىز. مىسالى, ماڭعىس­تاۋ وبلىسىندا ماەك-ءتىڭ 2-جىلۋ ورتالىعىنداعى قازاندىقتى جوندەۋ جۇمىستارى 8 قاڭتاردان بەرى ءالى كۇنگە دەيىن باستالعان جوق. ۇلىتاۋ وبلىسى دا جەزقازعان جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ قازاندىعىن جوندەۋگە كىرىسپەدى. اكىمدەر, سىزدەرگە ايتارىم: جىلىتۋ ماۋسىمى بويىنشا شتاب جۇمىستارىنا ءاتۇستى قاراۋدى دوعارىڭىزدار. وبەكتىلەرگە شىعىپ, جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىن باقىلاۋعا الۋ كەرەك. ەلىمىزدە جىلۋ ەنەرگياسى وتە كوپ ىسىراپ بولادى. ول كەيبىر وڭىرلەردە 20%-عا دەيىن جەتەدى. بۇل جىلۋ مەن ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ ءتاسىلىنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. «ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ تۋرالى» زاڭ بار جانە بارلىق تالاپ بەكىتىلگەن. ولاردىڭ ساقتالۋىن قاتاڭ باقىلاۋ قاجەت», دەگەن ۇكىمەت باسشىسى جۇمىستىڭ ورىندالۋ بارىسىن جەكە ءوزى قاداعالايتىنىن ايتتى.

ەنەرگەتيكا, ونەركاسىپ مينيسترلىكتەرى مەن ءوڭىر اكىمدىكتەرىنە جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق بويىنشا بارلىق ءىس-شارا جوسپارىن 15 مامىرعا دەيىن بەكىتۋ قاجەت. ورتالىق, سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەردە 15 قىركۇيەككە دەيىن, ال قالعان وڭىرلەردە 15 قازانعا دەيىن بارلىق ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم مەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق وبەكتىلەرىنىڭ جاڭا جىلىتۋ ماۋسىمىنا تولىق دايىن بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. ونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا مينيستر­لىكتەرى مەن ءوڭىر اكىمدىكتەرىنە بارلىق جىلۋ كوزدەرىن وتىنمەن ۋاقتىلى قام­تا­ماسىز ەتۋ قاجەت. كوممۋنالدىق-تۇر­مىس­تىق كومىر قورىن جاز كەزىندە جيناق­تاپ الۋ جۇمىسىن جانداندىرۋ كەرەك.

سونداي-اق الەۋمەتتىك بلوك مينيستر­لىكتەرىنە ماماندار تاپشىلىعى بار جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىن كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ تاپسىرىلدى. ول ءۇشىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىكتەرى وسى سالاداعى ەڭبەك نارىعىنىڭ اعىمداعى جاعدايىنا تولىق تالداۋ جۇرگىزىپ, قاجەت بولسا ءتيىستى ماماندىقتارعا گرانتتاردىڭ سانىن كوبەيتۋى ءلازىم.

«وقۋ ورىندارى جوعارى بىلىكتى ينجەنەرلەردى, ەنەرگەتيكتەردى, گيدروتەح­نيك­تەردى, ەنەرگواۋديتورلاردى, ەلەكت­ريك­تەردى جانە باسقا دا مامانداردى دايار­لاپ شىعارۋعا ءتيىس. بۇعان قوسا, اعا بۋىن كادرلاردىڭ ءبىلىمى مەن ءتالىم-تاجىريبەسىن جاستارعا بەرۋ ماسەلەسىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. ەلىمىزدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە قاجەتتى بارلىق جۇيەنىڭ تۇراقتى جۇمىسى وسىعان بايلانىستى», دەدى پرەمەر-مينيستر.

ەگىس ناۋقانى قانداي كۇيدە؟

وسى جىلدىڭ بولجامدى ەگىس الاڭى 23,8 ملن گا قۇرايدى. مەملەكەت باسشى­سىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ءارتاراپتاندىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا سايكەس, بيدايدىڭ ەگىستىك الاڭدارى بيىل قىسقارادى. الايدا مايلى داقىلدار الاڭىن 373 مىڭ گا جانە ازىقتىق داقىلداردى 66 مىڭ گا ۇلعايتۋ جوسپارلانعان. قازىر ەلدىڭ كەيبىر وڭىرلەرىندە ەگىس جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر, 1,5 ملن گا جەرگە ءدان ەگىلدى. ال جاپپاي ەگىس ناۋقانى ەندى باستالادى.  اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ايداربەك ساپاروۆ اكىمدىكتەردىڭ دەرەكتەرى بو­يىنشا بۇگىنگى كۇنى قاجەتتى 2,4 ملن تون­نا تۇقىمنىڭ 99%-ى بار ەكەنىن ايتتى. قال­عان كولەم ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى­نىڭ رەزەرۆى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ال شارۋالارعا بارلىعى 453 مىڭ توننا تىڭايتقىش تيەپ-جونەلتىلدى. بيىلعا ارنالعان جوسپار 1,5 ملن توننا مينەرالدى تىڭايتقىشتى قۇرايدى. ونىڭ 900 مىڭ تونناسى وتاندىق زاۋىتتاردىڭ ونىمىنە تيەسىلى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس تەك قىزىلوردا وبلىسىندا عانا تولىق اياقتالدى. قالعان اكىمدىكتەرگە جۇمىستى جەدەلدەتۋ قاجەت.

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, ەگىس ناۋقانىن جۇرگىزۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىندا 150 مىڭ تراكتور, شامامەن 5 مىڭ جوعارى ءونىمدى ەگىس كەشەنى, 76 مىڭ سەپكىش, 219 مىڭ توپىراق وڭدەۋ قۇرالى بار. بۇگىنگى تاڭدا وڭىرلەردىڭ اقپاراتى بويىنشا تەحنيكانىڭ دايىندىعى شامامەن 98%-دى قۇرايدى. ەگىستىكتەردى حيميالىق وڭدەۋ ءۇشىن مەملەكەت پەستيتسيدتەردىڭ قۇنىن 50% مولشەرىندە سۋبسيديالاۋ تۇرىندە قولداۋ كورسەتەدى. بۇل قولايلى فيتوسانيتارلىق جاعدايدى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق بىلتىر شەگىرتكەلەردىڭ تارالۋ اۋماعىنىڭ كەڭ بولۋىنا بايلانىستى, بيىل 2,5 ملن گا الاڭدا حيميالىق وڭدەۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋ جوسپارلاندى. اتالعان جۇ­مىس­تاردى جۇرگىزۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى رەسۋرس بار.

دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە جەڭىل­­­دىكتى ديزەل وتىنىنىڭ كولەمى شا­رۋالاردىڭ «Gosagro.kz» اقپاراتتىق جۇيەسى ارقىلى بەرگەن ەلەكتروندىق وتىنىمدەرى نەگىزىندە دايىندالدى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاپسىرماسىمەن فەرمەرلەرگە ديزەل وتىنىنىڭ كولەمى جىلداعىدان 36 مىڭ تونناعا ارتىپ, 376 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايدى. ونىڭ قۇنى ليترىنە 250 تەڭگە دەڭگەيىندە ساقتالادى. بۇل نارىقتىق باعادان ليترىنە 45 تەڭگەگە نەمەسە 15% ارزان. وبلىستاردى تيەپ-جونەلتۋ بويىنشا ءموز-گە تىركەۋ كەستەسى بەكىتىلدى. بۇگىندە 52% جونەلتىلدى.

ەگىس جۇمىستارىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇكىمەت 140 ملرد تەڭگە ءبولدى. فورۆارد­تىق ساتىپ الۋ باعدارلاماسىنا 40 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن. ۇكىمەت باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە وبلىس اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, ەگىس ناۋقا­نىن ساپالى جۇرگىزۋ بويىنشا قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋدى تاپسىر­دى. «سۋبسيديالاردى ءبولۋ بويىنشا بار­لىق قۇقىقتار اكىمدىكتەرگە بەرىلگەندىكتەن, سىزگە, ايداربەك سەيپىل ۇلى, اكىمدەر­مەن بىرلەسىپ, شارۋالارعا تيەسىلى سۋبسيديالاردى ادىلەتتى جانە ءتيىمدى ءبولۋ ماسەلەسىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ قاجەت. قارجى وسى سالاداعى ءىرى ويىنشىلاردىڭ تابىس كوزىنە ەمەس, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتىپ, شىعارىلاتىن ءونىم كولەمىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋگە ءتيىس», دەدى و.بەكتەنوۆ.

سونداي-اق وتاندىق زاۋىتتاردا تىڭايت­قىشتىڭ جەتىسپەۋى تۋرالى تۇسكەن شاعىمدار اياسىندا ۇكىمەت باسشىسى ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىنە سۇرانىسقا يە تىڭايتقىشتار ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ جونىندە ءتيىستى شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى. ال اكىم­دەر تىڭايتقىش پەن ديزەل وتىنىن جونەلتۋدى جەدەلدەتۋى قاجەت.

فيتوسانيتارلىق جاعداي بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە وبلىس اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, شەگىرتكەنىڭ تارالۋ ورىندارىن انىقتاۋعا قوسىمشا رەسۋرستاردى جۇمىلدىرۋ جانە وڭدەۋ جۇمىسىن باقىلاۋعا الۋ تاپسىرىلدى. بيۋدجەتتەن شەگىرتكە زيانكەستەرىمەن كۇرەسۋگە بيىل 8,1 ملرد تەڭگە ءبولىندى. «كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بو­يىنشا بارلىق ماسەلەلەر جەدەل شەشىمىن تاۋىپ, تۇراقتى باقىلاۋدا بولۋعا ءتيىس. تۋىنداعان ماسەلەلەردى جەدەل شتاب جۇمىسى اياسىندا شەشۋ قاجەت», دەدى پرەمەر-مينيستر.