ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اققالي احمەتتىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, كسرو قورعانىس كوميسسارياتى كادرلار جونىندەگى باس باسقارماسىنىڭ 1942 جىلدىڭ 26 اقپانىنداعى №0106 بۇيرىعىمەن گۋرەۆ جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسى قۇرىلعان. ال 2 ناۋرىزدا گۋرەۆ وبلىسى اتقارۋ كوميتەتى قالادا اسكەري ۋچيليششەنى ورنالاستىرۋ جونىندە №102 ارنايى شەشىم شىعارعان. وندا ۋچيليششەگە عيماراتتار, وقۋ-جاتتىعۋ, نىسانا اتۋ الاڭدارىنا ارنايى جەر تەلىمىن بەرۋ, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ ءۇشىن پوليگون ءبولۋ جونىندە ماسەلە قارالعان. گۋرەۆ جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىن قۇرۋ مىندەتى پولكوۆنيك ن.بوگدانوۆ پەن كوميسسار ي.نيفونتوۆكە جۇكتەلگەن. ۋچيليششەنى اشۋ جۇمىستارى كۇردەلى جاعدايدا جۇرگەن. ونىڭ باستى سەبەبى – قالادا اسكەري ۋچيليششەگە لايىقتى عيماراتتىڭ ازدىعى. ۋچيليششەگە №44 مەكتەپ, بۇرىنعى پارتيا كۋرسى تىڭداۋشىلارىنىڭ جاتاقحاناسى, مۇعالىمدەر ءۇيى, وبلىستىق اۆتوباسقارمانىڭ بولمەسى, وكپە اۋرۋلار اۋرۋحاناسى, قالالىق اسكەري كوميسسارياتتىڭ 1-قاباتى, سۋ كولىگى ۆوكزالى, لەنين اتىنداعى مەكتەپ, كۋيبىشەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەبى, مۇنايشىلار كلۋبىنىڭ وڭ جاق قاناتى مەن «قازاقمۇناي» كومبيناتىنىڭ اسحاناسى ءبولىنىپ بەرىلگەن.
ۋچيليششە باستىعى, پولكوۆنيك ن.بوگدانوۆ, كوميسسار ي.نيفونتوۆ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋ ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, پودپولكوۆنيك يارالوۆ جانە وڭتۇستىك ورال اسكەري وكرۋگىنىڭ 1-رانگالى اسكەري تەحنيگى زورين وكرۋگتىك ينتەندانت گەنەرال-مايورى فينوگەنوۆكە بايانحات جولداعان. وندا «وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى تاراپىنان پاتەر قورىمەن كومەكتەسۋ جەتكىلىكتى دارەجەدە ەمەس. كەيبىر جەكە ماسەلەلەر جەدەل شەشىمىن تاپپايدى. قۇرىلىس ماتەريالدارىمەن كومەكتەسۋ بارىسىندا قارسىلىق بولدى. وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جەدەل تۇردە جۇمىس جاساماۋىنان ۋچيليششەگە بولىنگەن عيمراتتاردى اسكەري وقۋ ورنى ءۇشىن قايتادان بەيىمدەۋ جۇمىسى مەن قاجەتتى م ۇلىكتەرمەن قامتاماس ەتۋ كەشەۋىلدەدى. باسشىلىق قۇرام قالالىق تۇرعىن ءۇي باسقارماسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ پاتەرلەرىندە تۇرىپ جاتىر. ال كازارمالار قالاداعى قۇرىلىس ۇيىمدارىنىڭ كومەگىمەن ەكى قاتارلى نارلارمەن جابدىقتالدى. وكپە اۋرۋلار اۋرۋحاناسىنىڭ بولمەلەرىن وقۋ سىنىپتارىنا لايىقتاپ جابدىقتاۋ, ورتالىق جىلۋ جۇيەسىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسى كەشەۋىلدەدى. تاماقتاندىرۋ بلوگىنە سورعى ستانساسىن, تازا سۋ قۇبىرى, رەزەرۆۋار سالۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرۋ قاجەت», دەلىنگەن.
«1942 جىلدىڭ باسىندا سول كەزدەگى گۋرەۆ قالاسىنا ۋچيليششە باستىعى, كوماندالىق-وقىتۋشىلار قۇرامى كەلىپ جەتتى. جاڭا اشىلاتىن ۋچيليششەنىڭ نەگىزگى اسكەري ماماندارى ودەسسا جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىنىڭ تۇلەكتەرى مەن سول وقۋ ورنىندا قىزمەت ەتكەندەر ەدى. ۋچيليششە باسشىلارىنا جۇكتەلگەن نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – مايدان ءۇشىن كىشى كومانديرلەر قۇرامىن دايارلاۋ. وسى ۋچيليششەنى قىسقا مەرزىم ىشىندە 200-دەن استام اتىراۋلىق ءبىتىرىپ, مايدانعا اتتانعان. قالالىق اسكەري كوميسسارياتتىڭ ارحيۆىندە ساقتالعان تىزىمدە 1942 جىلدىڭ ناۋرىز, ءساۋىر ايلارىندا مايدانعا شاقىرىلعان 22 اتىراۋلىقتىڭ وسى ۋچيليششەگە وقۋعا جىبەرىلگەنى انىقتالدى.
ۋچيليششەگە قازاق كسر-ءنىڭ گۋرەۆ (اتىراۋ), اقتوبە, باتىس قازاقستان وبلىستارىنان, رفكسر چكالوۆ (ورىنبور), چەليابى وبلىستارى مەن باشقۇرت اكسر-ءنىڭ ازاماتتارى جىبەرىلدى. ولاردىڭ ءبارى 1923 جانە 1924 جىلى تۋعاندار. كۋرسانتتار قۇرامىن جاساقتاۋ وتە شاپشاڭ قارقىنمەن جۇرگىزىلدى. 1942 جىلدىڭ اقپان ايىندا 278 ادام (اتقىشتار, پۋلەمەتشىلەر, مينومەتشىلەر), ناۋرىز ايىندا 1929 ادام الىندى. سول جىلدىڭ 15 ساۋىرىندە 2387 كۋرسانت اسكەري-سوعىس ءىسىنىڭ قىر-سىرىن وقىعان», دەيدى اققالي احمەت.
كۋرسانتتاردىڭ وقۋ كۋرسى ءۇش كەزەڭگە بولىنگەن ەكەن. ءبىرىنشى كەزەڭدە جەكە جاۋىنگەرلىك ءىس-تاجىريبە, ەكىنشى كەزەڭدە ۆزۆودتا, روتا مەن باتالوندا جەكە جاۋىنگەرلەردىڭ ءىس-قيمىلى, ءۇشىنشى كەزەڭدە ۆزۆودتىڭ ءىس-قيمىلى, ۆزۆودتى, روتا مەن باتالوندى باسقارۋ تاجىريبيەسى وقىتىلعان. ءار كەزەڭدە كۋرسانتتار وتريادىنىڭ وقۋ-جاتتىعۋ كۇندەرى 3-5 كۇنگە, ەكىنشى كەزەڭدە وقۋ-جاتتىعۋ 11 كۇنگە سوزىلدى. اتقىش, پۋلەمەتشى, مينومەتشى كۋرسانتتار اكىمشىلىك ءىسى, اۆياتسيا, اۆتوبرونوتانك ءىسىن, ارتيللەريا, اسكەري تاريح, ينجەنەرلىك ءىس, نىسانا اتۋ دايىندىعى, قارۋ-جاراق ءىسى, بايلانىس, تاكتيكا, توپوگرافيا, اسكەري-حيميالىق ءىس, اسكەري جارعى (اسكەري, گارنيزون قىزمەتى, تارتىپتىك, قاراۋىل) سەكىلدى جەكە پاندەردى وقىعان.
بارلىق وقۋ-جاتتىعۋ قالا سىرتىنداعى بەلگىلەنگەن الاڭدا وتكىزىلدى. نىسانا كوزدەۋ بويىنشا ءبىرىنشى باتالونداعى 538 كۋرسانتتىڭ 127-ءسى «ۇزدىك», 163-ءسى «جاقسى», 159-ى «قاناعاتتانارلىق» باعاعا تاپسىرسا, 89 كۋرسانت نىساناعا اتاتىن ءۇش وقتان بىردە-ءبىر وقتى تيگىزە الماعان. كۋرسانتتار ءۇشىن نىسانعا ءدال تيگىزۋ وقۋ-جاتتىعۋدىڭ ەڭ قيىن ءتۇرى بولعان. ويتكەنى كوپتەگەن كۋرسانت ۆينتوۆكامەن اتۋدىڭ قاراپايىم ءادىس-تاسىلدەرىن بىلمەدى. نىساناعا اتۋ جاتتىعۋىن ۆزۆود كومانديرلەرى جۇرگىزگەن. ال ولاردىڭ كوپشىلىگى ۋچيليششەنى جاڭادان اياقتاپ, قارۋمەن اتۋدىڭ تاسىلدەرىن تولىق مەڭگەرمەگەن. سوندىقتان ۋچيليششە باسشىلىعى ۆزۆود كومانديرلەرىنە قوسىمشا ايىنا ءۇش رەت, كۇنىنە 9 ساعاتتان كاسىبي دايىندالۋ ءۇشىن وقۋ-جاتتىعۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى.
«وڭتۇستىك ورال اسكەري وكرۋگى باسشىلىعىنىڭ ناۋرىز ايىندا اسكەري بولىمدەردە قوسالقى شارۋاشىلىق قۇرۋ تۋرالى بۇيرىعى شىقتى. ۋچيليششە باستىعى ن.بوگدانوۆقا ءوزىن-ءوزى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا باۋ-باقشا ءوسىرۋ, بالىق اۋلاۋ بريگاداسىن ۇيىمداستىرۋ سەكىلدى قوسالقى شارۋاشىلىق جۇمىسىن جۇرگىزۋ مىندەتى قوسا جۇكتەلدى. الايدا ۋچيليششە باسشىلىعىنىڭ بۇل جۇمىستاردى جۇرگىزەتىندەي بازاسى بولمادى. سوعان بايلانىستى قوسالقى شارۋاشىلىق ءۇشىن قالادان 18 شاقىرىم جەردەن 56 گەكتار جەر تەلىمى بەرىلدى. ۋچيليششە باسقارماسى قوسالقى شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋ ماقساتىندا «قازاقمۇناي» كومبيناتىمەن كەلىسىمشارت جاساعان. كەلىسىمشارت بويىنشا كومبينات ءوز تاراپىنان جەر جىرتۋ, سۋ جىبەرۋ جۇيەسىن جاساۋ سەكىلدى مىندەتتەرىن الدى. ال كۋرسانتتار سۋدان قۇتقارۋ ءۇشىن 4 شاقىرىمعا سوزىلعان 75 مىڭ تەكشە مەتر بوگەت سالىپ شىققان. بىراق كومبينات كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى ورىنداماي, كوكتەمگى تاسقىن كەزىندە بارلىق وڭدەلگەن جەردى سۋ باسىپ, ەگىن ەگۋگە جارامسىز بولىپ قالعان. سوندىقتان قالادان 12 شاقىرىم قاشىقتان كولەمى 24 گەكتار بولاتىن باسقا جەر تەلىمى بەرىلدى», دەيدى ا.احمەت.
كەيىن بۇل جەردەن 2 مىڭ تسەنتنەر كارتوپ, 1 مىڭ تسەنتنەر قىرىققابات, 750 تسەنتنەر قىزاناق, 680 تسەنتنەر قيار, 75 تسەنتنەر پياز, 220 تسەنتنەر اسحانالىق قىزىلشا, 420 تسەنتنەر قاربىز, 140 تسەنتنەر قاۋىن مەن اسقاباق, 280 تسەنتنەر ازىقتىق قىزىلشا, 1 تسەنتنەر تەمەكى ونىمدەرى الىنعان. بالىق اۋلاۋ ماقساتىندا قالادان سەگىز شاقىرىم جەردەگى جاعالاۋ بەرىلىپ, 29 ءساۋىر مەن 10 مامىر ارالىعىندا 1949 كيلو سازان, 77 كيلو كوكسەركە, 441 كيلو شوقىر, 27 كيلو بەكىرە, 70 كيلو ءپىلماي (شيپ) بالىعى اۋلاندى. ءساۋىر ايىندا ۋچيليششە باسشىلىعى وبلىستىق تۇتىنۋشىلار وداعىنا ۇجىمشارلاردان 60 ءمۇيىزدى ءىرى قارا, 100 قوي, 50 شوشقا الۋعا سۇرانىس بەرگەن. سوعان قاراماستان, قوسالقى شارۋاشىلىق ونىمدەرى ۋچيليششە كۋرسانتتارىن, كوماندالىق-وقىتۋشىلار قۇرامىن, ولاردىڭ وتباسىلارىن, جابدىقتاۋ بولىمىندەگى قىزمەتكەرلەردى ازىق-ت ۇلىكپەن تولىق دارەجەدە قامتاماسىز ەتە المادى.
«بۇل ۋچيليششە سول كەزدەگى گۋرەۆ قالاسىندا ۋاقىتشا اشىلعاندىقتان, بۇل شاھاردا كوپ تۇراقتامايتىنى و باستان بەلگىلى بولعان ەدى. اتالعان ۋچيليششە 1943 جىلعى 6 ساۋىردە رەسەيدىڭ استراحان قالاسىنا كوشىرىلدى. ال ۋچيليششەنىڭ تۇلەكتەرى 1942 جىلى ستالينگرادتى قورعاۋعا, 1943 جىلى كۋرسك دوعاسىنداعى شايقاسقا, 1944 جىلى دونباسستى, بەلورۋسسيانى, پريبالتيكا مەن مولداۆيانى, دنەپردى ازات ەتۋ, 1945 جىلى ۆيسلا مەن ودەر وزەندەرىنەن وتۋگە, بەرليندى الۋعا قاتىستى. ۋچيليششە تۇلەكتەرىنىڭ اراسىنان 1944 جىلدىڭ 9 مامىرىندا سەۆاستوپول قالاسى ءۇشىن شايقاستا ت.گيليازەتدينوۆ (1924) ءوزى باسقارعان ۆزۆودپەن بىرگە جاۋدىڭ ەكى تانكىسىن, ەكى زەڭبىرەگىن جەكە قۇرامىمەن جويعان. جارالانعان لەيتەنانت جاۋدىڭ ءبىر تانكىسىن وتقا ورادى. وسىنداي ەرلىگى ءۇشىن لەيتەنانتقا كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ 1945 جىلدىڭ 24 ناۋرىزداعى جارلىعىمەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى مەن لەنين وردەنى تاپسىرىلدى. مايدان دالاسىندا م.عابديەۆ, ي.موريانوۆ, س.ساعىزباەۆ, ك.سۇپىعاليەۆ, ءا.قايىربولاتوۆ, س.حايرەدەنوۆ, س.تامبوۆتسەۆ, ب.اگافونوۆ, گ.ۆولنوۆ, ف.دەمياشەۆ, م.قابيەۆ, ءا.كەنجەباەۆ, س.بەكحوجين, ب.ەرمانوۆ, ب.شانباسوۆ, ن.مۇساعاليەۆ, ي.بايانوۆ, ە.نۇرىموۆ سەكىلدى جەرلەستەرىمىز قازا تاپتى. ءىز-ءتۇزسىز جوعالعاندار تىزىمىندە ب.يمانعاليەۆ, ج.دۇيسەنباەۆ, ش.ايدەنوۆ, ا.قۇلباەۆ, ك.ناسەنكوۆ, ا.نەدوموۆنىي, ي.تارابرين سەكىلدى بوزداقتار بار. ۋچيليششە تۇلەكتەرى ق.تۇگەلباەۆ, ب.قالەنوۆ, و.قاراساەۆ, ي.سۆەربيحين, ي.پريكمەتا, ا.سمىسلوۆ, و.كارشەۆ, م.ءابىلحاسوۆ ق.دوسىمبەتوۆ, ج.ەسەنباەۆ, تاعى باسقالارى سوعىستان كەيىن حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ىسىنە ارالاسىپ, ءار سالادا جەمىستى ەڭبەك ەتتى», دەدى اققالي احمەت.
اتىراۋ وبلىسى
